Nga BRICS-i drejt një arkitekture të re ekonomike botërore: Një botë me shumë qendra

Shkruan për Kosovo online: Zhelko Shajn, korrespondent special nga Nju Delhi

Ndërsa ekonomia botërore po përballet me tensione gjithnjë e më të mëdha tregtare, sanksione dhe luftë për kontrollin mbi energjinë, teknologjinë dhe lëndët e para strategjike, BRICS-i po përpiqet të ndërtojë një rrjet marrëdhëniesh ekonomike që do t’u ofronte vendeve anëtare më shumë mundësi dhe më pak varësi nga kanalet ekzistuese financiare.

Në Samitin e 18-të të BRICS-it, i cili do të mbahet në Nju Delhi nga 12 deri më 14 shtator, pikërisht çështjet e pagesave, monedhave kombëtare, financimit, tregtisë, energjisë dhe lëndëve të para strategjike do të jenë ndër temat që do të tregojnë se sa është i gatshëm ky grup t’i shndërrojë kapacitetet e tij ekonomike në një alternativë konkrete ndaj sistemit ekzistues ndërkombëtar.

BRICS-i sot përbëhet nga 11 vende – Brazili, Rusia, India, Kina, Afrika e Jugut, Arabia Saudite, Egjipti, Emiratet e Bashkuara Arabe, Etiopia, Irani dhe Indonezia. Potenciali i tij ekonomik mund të shihet përmes tri shtyllave të ndërlidhura: pagesave, financimit dhe ekonomisë reale.

Shtyllën e parë e përbëjnë monedhat kombëtare dhe pagesat ndërkufitare, të dytën bankat zhvillimore dhe burimet e reja të kapitalit, ndërsa të tretën energjia, prodhimi, infrastruktura, ushqimi dhe lëndët e para strategjike.

Pikë kthese ishte samiti në Kazan në vitin 2024, kur në plan të parë u vunë përdorimi më i madh i monedhave kombëtare dhe zhvillimi i pagesave ndërkufitare. Nuk bëhej fjalë për krijimin e një monedhe të përbashkët të BRICS-it, por për krijimin e një numri më të madh mundësish për tregti dhe transaksione financiare jashtë kanaleve tradicionale.

Presidenti rus Vladimir Putin atëherë theksoi se Moska nuk po zhvillon një „fushatë kundër dollarit“, por po kërkon zgjidhje të reja për shkak të kufizimeve në qasjen në një pjesë të transaksioneve në dollarë. Në fokus janë monedhat kombëtare, sistemet e pavarura të pagesave dhe infrastruktura që do të zvogëlonte varësinë nga ndikimi i jashtëm.

Thelbi është që monedhat e ndryshme kombëtare mund të funksionojnë ndërmjet tyre edhe pa krijimin e një monedhe të përbashkët. India ka UPI-në, Brazili sistemin „Pix“, ndërsa Kina po zhvillon juanin digjital. Bisedimet për ndërlidhjen e sistemeve të pagesave të shpejta hapin mundësinë që transaksionet ndërkufitare të jenë më të shpejta dhe me më pak varësi nga ndërmjetësit tradicionalë financiarë.

Shtylla e dytë është Banka e Re për Zhvillim, e themeluar nga Brazili, Rusia, India, Kina dhe Afrika e Jugut. Banka më vonë e zgjeroi anëtarësinë e saj. Deri në mesin e vitit 2026, ajo kishte miratuar 141 projekte, me financim të përgjithshëm prej rreth 44 miliardë dollarësh. Ajo financon energjetikën, transportin, sektorin e ujërave, digjitalizimin dhe infrastrukturë tjetër, ndërsa financimi në monedhat lokale po merr një rëndësi gjithnjë e më të madhe.

Shembulli i Brazilit tregon se si duket kjo ide në praktikë. Banka e Re për Zhvillim në vitin 2024 miratoi 1,425 miliardë juanë kinezë për modernizimin e infrastrukturës së shpërndarjes së energjisë elektrike në shtetin e São Paulos, ndërsa kontrata u nënshkrua në vitin 2025. Kështu, një projekt i madh infrastrukturor u financua në një monedhë që nuk është dollari amerikan.

Lidhja është e qartë: kapitali – banka zhvillimore – monedha kombëtare – infrastruktura – tregtia e re.

Shtyllën e tretë e përbëjnë energjia, prodhimi, transporti, ushqimi dhe lëndët e para strategjike.

Përmasat e potencialit të BRICS-it i tregojnë edhe shifrat. Njëmbëdhjetë vendet anëtare përfshijnë rreth 48,5 për qind të popullsisë së botës dhe afërsisht 36 për qind të territorit botëror. Së bashku prodhojnë rreth 43,6 për qind të naftës botërore dhe rreth 36 për qind të gazit natyror. Vendet e BRICS-it zotërojnë gjithashtu rreth 72 për qind të rezervave botërore të mineraleve të rralla të tokës, ndërsa pjesëmarrja e tyre në prodhimin e qymyrit mineral tejkalon 78 për qind.

Sipas paritetit të fuqisë blerëse, vendet e BRICS-it së bashku përbëjnë rreth 40 për qind të ekonomisë botërore.

Rusia është një fuqi e madhe energjetike dhe e lëndëve të para, Arabia Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe janë qendra të rëndësishme energjetike, Irani është prodhues i madh i energjisë, Brazili ka potencial të jashtëzakonshëm bujqësor dhe minerar, Kina është fuqi industriale dhe vend kyç në përpunimin e mineraleve kritike, ndërsa India është një treg i madh dhe një qendër prodhuese gjithnjë e më e rëndësishme.

Vendet anëtare të BRICS-it prodhojnë rreth 61 për qind të orizit në botë, 53 për qind të sojës, 47 për qind të grurit dhe 43 për qind të misrit.

Një vend të veçantë zënë litiumi, nikeli, bakri, kobalti, grafiti dhe elementet e rralla të tokës. Ato janë thelbësore për bateritë, automjetet elektrike, rrjetet elektroenergjetike dhe teknologjinë moderne.

Sipas Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë, kërkesa globale për litium mund të rritet nga rreth 205.000 tonë në vitin 2024 në pothuajse 930.000 tonë deri në vitin 2040 – më shumë se katërfish. Në të njëjtën kohë, tri vendet kryesore në përpunimin e litiumit në vitin 2024 zotëronin rreth 96 për qind të kapacitetit botëror të përpunimit.

Prandaj, kontrolli mbi minierat nuk është më i mjaftueshëm. Gjithnjë e më i rëndësishëm po bëhet kontrolli mbi përpunimin, teknologjinë dhe zinxhirët e furnizimit.

Pikërisht këtu bashkohen tri shtyllat e BRICS-it. Sistemet e pagesave mundësojnë transaksionet, infrastruktura financiare siguron kapitalin, ndërsa ekonomia reale prodhon mallra, energji dhe infrastrukturë që krijojnë tregti të re.

Irani tregon në mënyrë të veçantë se përse kjo arkitekturë po fiton rëndësi gjeopolitike.

Shtetet e Bashkuara të Amerikës më 24 gusht hapën një fazë të re, më të gjerë, të presionit ekonomik ndaj Iranit, duke vendosur sanksione ndaj pothuajse 60 individëve, kompanive dhe anijeve. Sekretari amerikan i Thesarit, Scott Bessent, paralajmëroi gjithashtu një zbatim më të gjerë të sanksioneve dytësore ndaj vendeve dhe kompanive që bëjnë biznes me Teheranin.

Irani është anëtar i BRICS-it, ndërsa Teherani në gusht njoftoi se së shpejti do t’i bashkohet Bankës së Re për Zhvillim. Megjithatë, deri atëherë banka nuk e kishte konfirmuar zyrtarisht anëtarësimin e tij.

Kështu, sanksionet po bëhen një nga testet për BRICS-in. Nëse tregtia varet nga një sistem i vetëm, presioni mund t’i godasë edhe partnerët tregtarë. Sistemet alternative të pagesave, monedhat kombëtare, bankat zhvillimore dhe burimet e ndryshme të kapitalit mund ta zvogëlojnë këtë hapësirë për presion.

Megjithatë, BRICS-i nuk është Bashkimi Evropian. Ai nuk ka një bankë qendrore të përbashkët dhe as një politikë monetare unike. Vendet anëtare kanë interesa të ndryshme, ndërsa disa prej tyre janë edhe konkurrente mes vete.

Prandaj, pika e përbashkët nuk është krijimi i një sistemi të vetëm ekonomik, por nevoja për më shumë alternativa dhe rezistencë më të madhe ndaj presioneve të jashtme.

Për këtë arsye, arkitektura e re duhet parë si një rrjet: më shumë monedha, më shumë qendra financiare, më shumë burime kapitali dhe më shumë rrugë tregtare.

Kjo nuk do të thotë se dollari do të zhduket. Është shumë më realiste të pritet një ndryshim gradual i rolit të tij relativ. Ky ndryshim mund të zhvillohet përmes tregtisë, kredive, projekteve infrastrukturore, pagesave digjitale dhe marrëveshjeve në fushën e energjisë dhe lëndëve të para strategjike.

Pra, arkitektura alternative ekonomike nuk është më vetëm temë e debateve afatgjata. Elementet e saj të veçanta tashmë ekzistojnë – monedhat kombëtare në tregtinë e ndërsjellë, sistemet e pagesave të shpejta, bankat zhvillimore, financimi në monedhat lokale dhe ndërlidhja gjithnjë e më e madhe e tregjeve të energjisë, industrisë dhe lëndëve të para.

Për këtë arsye, Nju Delhi nga 12 deri më 14 shtator do të jetë një pikë e rëndësishme në këtë proces.

India, e cila gjatë vitit 2026 kryeson BRICS-in, e organizon samitin nën temën „Ndërtimi i qëndrueshmërisë, inovacionit, bashkëpunimit dhe zhvillimit të qëndrueshëm“, me theks në një qasje të orientuar drejt njerëzve dhe njerëzimit.

Edhe vetë logoja e kryesimit indian përcjell këtë mesazh. Petalet me ngjyrat e vendeve anëtare të BRICS-it simbolizojnë forcën dhe unitetin e tyre të përbashkët, ndërsa në qendër ndodhet gjesti „Namaste“, si simbol i respektit, ngrohtësisë dhe bashkëpunimit harmonik.

Nga samiti nuk pritet krijimi brenda natës i një sistemi të ri financiar botëror. Por mund të bëhet më e qartë nëse tre elementet – pagesat, financimi dhe ekonomia reale – po ndërlidhen gjithnjë e më shumë dhe nëse BRICS-i po arrin të ndërtojë një rrjet më të gjerë marrëdhëniesh ekonomike.

Nëse ky proces vazhdon, ndryshimi më i madh ndoshta nuk do të jetë shfuqizimi i sistemit ekzistues, por krijimi i një bote në të cilën asnjë qendër financiare, tregtare apo ekonomike nuk do të ketë më të njëjtën shkallë kontrolli vendimtar.

Me fjalë të tjera, nuk është e nevojshme të krijohet një „botë pa dollarin“ që të krijohet një botë me më shumë qendra ekonomike.