Përhapja e pakontrolluar e tregut të paligjshëm të armëve në Evropë mund të ketë pasoja edhe për Ballkanin Perëndimor

Shkruan për Kosovo online: Zhelko Shajn

Ndërsa diplomacia ndërkombëtare po intensifikon përpjekjet për t’i dhënë fund luftës në Ukrainë, po bëhet gjithnjë e më e qartë se një armëpushim i mundshëm nuk do të nënkuptojë automatikisht edhe fundin e rreziqeve të sigurisë. Një nga çështjet më të vështira do të jetë se çfarë do të ndodhë me sasitë e mëdha të armëve, të cilat gjatë më shumë se katër viteve të luftës kanë përfunduar në duart e ushtrisë, formacioneve vullnetare dhe civilëve.

Përvoja e Kombeve të Bashkuara tregon se pas konflikteve të mëdha të armatosura fillon një fazë e re, shpesh afatgjatë – çarmatimi, demobilizimi dhe riintegrimi i ish-luftëtarëve, por edhe regjistrimi, grumbullimi, magazinimi dhe asgjësimi i armatimit të tepërt. Nëse ky proces mungon, armët mund të mbeten për vite me radhë burim krimi, dhune politike dhe paqëndrueshmërie, por edhe të përfundojnë në tregjet e paligjshme jashtë kufijve të vendit ku është zhvilluar lufta.

Pikërisht për këtë arsye, çështja e kontrollit të armatimit mund të bëhet një nga elementet kyçe të marrëveshjes së ardhshme të paqes për Ukrainën. Ministri ukrainas i Punëve të Brendshme, Ihor Klymenko, kishte vlerësuar që në vitin 2024 se në duart e qytetarëve ndodheshin nga një deri në pesë milionë armë të llojeve të ndryshme. Më vonë, zyrtarët ukrainas paralajmëruan se krijimi i një sistemi unik për regjistrimin dhe kontrollin e armëve të zjarrit do të jetë një nga sfidat më të mëdha të periudhës pas konfliktit.

Për vendet e Ballkanit, kjo çështje ka një peshë të veçantë. Përvoja e hapësirës së ish-Jugosllavisë ka treguar se pasojat e armatosjes gjatë luftës nuk përfundojnë me nënshkrimin e marrëveshjes së paqes. Një pjesë e armëve mbeti jashtë kontrollit të institucioneve, ndërsa një sasi e caktuar përfundoi, vite më vonë, në duart e grupeve kriminale dhe në tregun e zi evropian.

Ky fakt është veçanërisht i rëndësishëm për Kosovën dhe Metohinë dhe për hapësirën më të gjerë të Ballkanit Perëndimor, e cila edhe sot ndodhet në rrugë të rëndësishme të trafikimit të paligjshëm të armëve. Çdo valë e re dhe e madhe armatimi, e cila mund të shfaqet në tregun e zi evropian pas përfundimit të luftës në Ukrainë, do të përbënte një sfidë shtesë të sigurisë për rajonin, i cili tashmë është përballur me pasojat e luftërave të viteve nëntëdhjetë.

Bashkimi Evropian, Europoli, Interpoli dhe Zyra e Kombeve të Bashkuara për Drogën dhe Krimin prej vitesh paralajmërojnë për rrezikun e trafikimit të paligjshëm të armëve të vogla dhe të lehta. Përvoja tregon se ky rrezik mund të zvogëlohet vetëm përmes një sistemi efikas regjistrimi, kontrollit të depove, shkëmbimit ndërkombëtar të të dhënave dhe operacioneve të koordinuara policore.

Për këtë rrezik dëshmon edhe përvoja e shoqërive të tjera që kanë kaluar nëpër konflikte. Kombet e Bashkuara kanë zhvilluar programet DDR – të çarmatimit, demobilizimit dhe riintegrimit – të cilat janë zbatuar në një sërë vendesh, nga Mozambiku dhe Sierra Leone deri te Bosnja dhe Hercegovina dhe zona të tjera të prekura nga lufta. Qëllimi nuk është vetëm konfiskimi i armëve, por edhe parandalimi që ish-luftëtarët dhe grupet e armatosura të shndërrohen në një faktor të përhershëm paqëndrueshmërie.

Përfaqësuesja e Lartë e OKB-së për Çështjet e Çarmatimit, Izumi Nakamitsu, ka vlerësuar se gjatë tri dekadave të fundit DDR-ja është bërë pjesë përbërëse e operacioneve paqeruajtëse në mbarë botën dhe se ka luajtur një rol të rëndësishëm në parandalimin e dhunës, stabilizimin dhe mbështetjen e proceseve politike. Kjo tregon se bashkësia ndërkombëtare nuk e konsideron çarmatimin si një çështje teknike, por si një nga themelet e paqes së qëndrueshme.

Një qasje e tillë buron edhe nga Karta e Kombeve të Bashkuara. Neni 1 përcakton si qëllim themelor të Organizatës ruajtjen e paqes dhe sigurisë ndërkombëtare, ndërsa neni 11 i jep Asamblesë së Përgjithshme kompetencën për të shqyrtuar parimet që rregullojnë çarmatimin dhe kontrollin e armatimit. Kuadri juridik ndërkombëtar është përpunuar më tej përmes Protokollit të OKB-së kundër prodhimit dhe trafikimit të paligjshëm të armëve të zjarrit, si dhe Programit të Veprimit të OKB-së për parandalimin, luftimin dhe çrrënjosjen e tregtisë së paligjshme të armëve të vogla dhe të lehta.

Prandaj, marrëveshja e ardhshme e paqes për Ukrainën duhet t’i japë përgjigje edhe pyetjes se çfarë do të ndodhë me armët pas përfundimit të luftës. Regjistrimi, grumbullimi, magazinimi i sigurt dhe asgjësimi i armatimit të tepërt, nën mbikëqyrje ndërkombëtare dhe brenda afateve të përcaktuara qartë, mund të jenë po aq të rëndësishme për stabilitetin afatgjatë sa edhe garancitë politike të përfshira në vetë marrëveshjen.

Për Serbinë dhe Kosovën e Metohinë, kjo nuk është vetëm një temë e largët që lidhet me Ukrainën. Çdo përhapje e pakontrolluar e tregut të paligjshëm të armëve në Evropë mund të ketë pasoja edhe për Ballkanin Perëndimor, veçanërisht duke pasur parasysh përvojën e rajonit me krimin e organizuar, rrugët e kontrabandës dhe sasitë e mëdha të armatimit të mbetura pas luftërave.

Lufta mund të përfundojë me nënshkrimin e një marrëveshjeje, por paqja nuk përmbyllet me nënshkrimin e saj. Prova e vërtetë fillon atëherë kur duhet parandaluar që armët e përdorura në luftë të bëhen lëndë djegëse për konflikte dhe krime të reja. Prandaj, kontrolli i miliona armëve në Ukrainë nuk do të jetë vetëm një sfidë ukrainase, por edhe një sfidë evropiane e sigurisë. Njëkohësisht, kjo mund të jetë një nga sfidat e para të mëdha me të cilat do të përballet sekretari i ri i përgjithshëm i Kombeve të Bashkuara – që, përmes mekanizmave ekzistues të Organizatës, të kontribuojë që një paqe e mundshme në Ukrainë të mos jetë vetëm ndërprerje e të shtënave, por fillimi i një procesi afatgjatë çarmatimi dhe stabilizimi.