Serbët nga veriu i Kosovës shpëtuan aviatorët amerikanë nga robëria gjermane pranë Banjskës

Sot mbushen 79 vjet që kur serbët nga veriu i Kosovës sulmuan një kolonë gjermane afër fshatit Banjska dhe me atë rast liruan 11 aviatorë amerikanë, 3 oficerë britanikë dhe robër të tjerë të luftës.

Shkruan për Kosovo online: Dragisha Mijaçiq

Në vjeshtën e vitit 1944, forcat ajrore amerikane të stacionuara në Italinë jugore morën pjesë aktive në bombardimet e pozicioneve gjermane dhe rrugëve kryesore në Ballkan, kryesisht në Greqi dhe Jugosllavi. Më 24 shtator 1944, katër bombardues amerikanë B-24 Liberator, secili me dhjetë anëtarë të ekuipazhit, u ngritën nga aeroporti ushtarak Venosa në Itali. Qëllimi i aksionit ishte bombardimi i një oborri marshallimi në perëndim të Selanikut në Greqi. Avioni i parë në formacion u pilotua nga togeri Robert Ketlin, i dyti nga togeri Robert Hegman, i treti nga togeri Xhejms Kameron dhe i katërti nga togeri Çarls Minçer.

Formacioni fluturoi mbi Italinë e Jugut, mbi detin Jon dhe Shqipërinë e Jugut në Greqinë veriore ku ndodhej objektivi që ai duhej të shkatërronte. Menjëherë pas hedhjes së bombave, avionët u sulmuan nga mbrojtjet kundërajrore gjermane, të cilat arritën të godasin dhe rrëzonin dy nga katër bombarduesit. I pari u godit avioni i Hegmanit, i cili shpërtheu në ajër menjëherë pas. Piloti Leter Kameron manovroi për të shmangur aeroplanin e Hegmanit, i cili po digjej para tij, por në atë manovër avioni i tij u godit edhe nga anash dhe më pas u rrëzua. Dy avionët e mbetur arritën të kthehen në Itali pa pasoja të mëdha.

Ekuipazhi i B-24 Liberator i cili pilotohej nga togeri Hegman veproi me bashkë-pilotin nëntogerin Brajson Uots, naviguesi nëntogerin Everet Latam, navigatori toger Marvin Uiner, bombarduesin toger Xho Hakler, inxhenierin teknik rreshterin Valter Ston, tekniku radio-operator Tomas Uajt, mitraljer i këndit të dritares rreshteri i shtabit Sesil Smith, mitraljeri i dritares së sipërme rreshteri i shtabit Zhozef Kalen dhe mitraljeri i tunelit fundor rreshteri i shtabit Dejl Morrison. Nëntogeri Latam ishte ndihmës për Edgar Kristianin i cili ishte pjesë e ekupipazhit të Hegmanit por nuk mundi t’i bashkohej këtij misioni. Ky avion ishte ishte i pari që shpërtheu, dhe nga ekuipazhi dhjetë anëtarësh, vetëm toger Hakler dhe rreshteri Morrison mundën të kërcenin para shpërthimit dhe t'i mbijetonin rënies me parashutë.

Forca Ajrore e 15-të, Grupi i Bombardimit 485, Skuadrilja 829 - Piloti i ekuipazhit Riçard Hengman

Pozicionet e secilit individ në këtë fotografi nuk janë përcaktuar, por ekuipazhi përbëhej nga: Riçard Hegman (pilot), Brajson Uots (kopilot), Edgar Kristian, Xho Hakler, Valter Ston, Tomas Uajt, Zhozef Kalen, Dejl Morrison, Edvard Oliveira dhe Sesil Smith. Kristian nuk ishte në mision dhe u zëvendësua nga Marvin Viner, i cili u vra, si dhe Hagman, Uots, Kalen, Smith, Ston dhe Uajt. Everet Latam, gjithashtu fluturoi me këtë ekuipazh dhe u vra

Bombarduesi i dytë B-24 Liberator, i pilotuar nga nëntrogeri Xhejms Kameron, ishte i ekuipazhuar nga bashkë-piloti Aleksandar Vrobleski, navigatori toger Uilliam Miks Junior, bombarduesi toger Uilliam Meklin, inxhinier / mitraleri në trup, rreshteri i shtabit Robert Burling, radio-operatori tetar Homer Xhons, mitraljeri i dritares së sipërme rreshteri i shtabit Vilson Leon, mitraljeri i tunelit fundor tetar Rexhinald Lajons, mitraleri i dritares së hundës tetar Orvil Kingsberg dhe mitraljeri i këndit të dritares, tetari Edvard Çakoçi. Rreshteri i shtabit Burling po fluturonte si zëvendësues i Xhejmes Diksonit, një inxhinier i cili ishte një anëtar i përhershëm i ekuipazhit të Kameronit. Të gjithë anëtarët e ekuipazhit arritën të arratiseshin përpara se avioni të shpërthente dhe të gjithë i mbijetuan uljes së rrëzimit.

Forca Ajrore e 15-të, Grupi i Bombardimit 485, Skuadrilja 829 - Piloti i ekuipazhit Xhejms Kameron

Rreshti i parë, nga e majta në të djathtë: Vilson Leon, Homer Xhons, Orvil Kingsberg, Edvard Çakoçi, Rexhinald Lajons dhe Xhejms Dikson, i cili u zëvendësua nga Robert Burling në këtë mision. Rreshti i pasmë, nga e majta në të djathtë: Xhejms Kameron (pilot), Aleks Vrobleski (bashkëpilot), Uilliam Meklin dhe Uilliam Miks

Piloti, nëntogeri Kameron, arriti të shmangte kapjen gjermane sepse menjëherë pas uljes ai arriti të fshihej. Më vonë ai ra në kontakt me lëvizjen e rezistencës greke dhe me ndihmën e tyre arriti të kthehej në Itali. Gjermanët, megjithatë, kapën nëntë anëtarët e tjerë të ekuipazhit të tij, si dhe dy të mbijetuarit nga avioni i Hegmanit, toger Hakler dhe rreshteri i shtabit Morrison.

Transporti i aviatorëve të kapur në Berlin

Pas kapjes së tyre, aviatorët amerikanë u transferuan në një burg të vendosur në një kazermë gjermane në Lagadas afër Selanikut. Të paktën dy prej tyre kanë marrë ndihmë mjekësore në një spital ushtarak për shkak se kanë pësuar djegie gjatë shpërthimit të avionit, i cili është dashur të riparohet urgjentisht.

Gjatë qëndrimit të tyre të shkurtër në atë burg, gjermanët fillimisht kryen një kontroll të plotë të veshjeve të aviatorëve për armë të fshehura, harta, busull, dokumente identiteti dhe sende të mprehta dhe më pas ata u pyetën individualisht për qëllimin e misionit të tyre. Bazuar në dëshminë e aviatorëve të dhënë autoriteteve amerikane pas kthimit të tyre në Shtetet e Bashkuara, asnjëri prej tyre nuk u dha gjermanëve ndonjë informacion të vlefshëm përveç emrave, gradave dhe numrave serialë.

Dy ditë pasi u burgosën në Lagadas, Komanda e Lartë Gjermane kërkoi që aviatorët amerikanë të transferoheshin menjëherë në Berlin. Transporti i këtyre robërve të luftës përkoi me fillimin e tërheqjes masive të Grupit E të Ushtrisë Gjermane nga Greqia përmes Jugosllavisë. Rruga kryesore e planifikuar e tërheqjes ishte një hekurudhë që kalon nëpër luginën Vardar-Morava nga Selaniku përmes Shkupit dhe më tej drejt Vranjës, Leskovcit dhe Nishit deri në Beograd. Në kuadër të operacionit Ratvik, në fillim të shtatorit, ky drejtim strategjik u ndërpre nga bombardimet aleate të hekurudhës dhe urave afër Leskovcit, kështu që tërheqja e forcave gjermane dhe robërve u ridrejtua nga Shkupi përmes Kosovës.

Të burgosurit amerikanë të luftës udhëtonin me vagona transporti ushtarak së bashku me një numër të panjohur të burgosurish britanikë, rusë, italianë dhe bullgarë. Gjatë udhëtimit ata ndaluan disa herë për shkak të ndërprerjes së linjës hekurudhore, ose për shkak të nevojës së ushtrisë gjermane për vagonët me të cilët udhëtonin. Gjatë udhëtimit, ata shpesh vuanin nga uria sepse nuk kishin furnizim të rregullt me ​​ushqim.

Në fund të tetorit ose në fillim të nëntorit të vitit 1944, ky grup robërish të luftës mbërriti në Mitrovicë, ku u burgosën në një burg të përkohshëm të ndërtuar në një shkollë afër. Në ato ditë, aleatët shkatërruan urat hekurudhore në luginën e Ibrit, kështu që nuk ishte e mundur të shkohej më tej me tren drejt Kralevës. Prandaj, u desh të vazhdohej udhëtimi në këmbë nëpërmjet malit Rogozna për në Novi Pazar dhe më tej në Sjenicë dhe Uzhice, ku më vonë u tërhoq Grupi E i ushtrisë gjermane.

Çlirimi i amerikanëve pranë fshatit Banjskë

Gjatë gjithë Luftës së Dytë Botërore, Korpusi i Dytë i Kosovës i Ushtrisë Jugosllave në Atdhe ka vepruar në zonën e malit Rogozna nën komandën e majorit Zhivojin (Zhika) Markoviq. Korpusi ishte i përbërë nga ish-ushtarë të Ushtrisë Mbretërore Jugosllave që arritën t'i shpëtonin robërisë gjermane pas kapitullimit të Jugosllavisë në prill 1941, por edhe nga serbët vendas nga qytetet përreth, kryesisht nga Kolashini i Ibrit (Zubin Potoku), Leposaviqi, Zveçani, Mitrovicës, Istogu dhe Peja.

Një kolonë prej disa dhjetëra ushtarësh gjermanë, rreth 30-35 robër lufte dhe 60-70 karroca me kuaj me ngarkesa të ndryshme u nisën nga Mitrovica për në Novi Pazar më 5 nëntor 1944. Pas dy ditësh ecje, kolona e kaloi natën në fshatin Banjskë nën manastirin mesjetar me të njëjtin emër. Menjëherë pas mbërritjes në Banjskë, fshatarët vendas informuan majorin Markoviq për një kolonë të madhe gjermane që përmbante robër lufte. Menjëherë pas marrjes së këtij informacioni, majori Markoviq filloi përgatitjet për lirimin e të burgosurve.

Në orët e hershme të mëngjesit të 8 nëntorit 1944, autokolona gjermane u nis nga Banjska drejt Novi Pazarit. Në fillim të kolonës ishte një skaut gjerman me motor, i cili shkonte disa qindra metra përpara të tjerëve dhe më pas priste që pjesa tjetër e kolonës të arrinte hapin.

Prita është vendosur pak kilometra nga Banjska në drejtim të Rudines. Majori Markoviq dha urdhër që askush të mos qëllonte derisa e gjithë kolona gjermane të hynte në pritën kilometërshe të ngritur nga luftëtarët e tij në të dy anët e rrugës. Gjithashtu u dha një urdhër për të siguruar që të burgosurit e luftës të mos lëndoheshin gjatë sulmit ndaj gjermanëve.

Kur e gjithë kolona ishte në pritë, Majori Markoviq doli para gjermanëve dhe kërkoi dorëzimin e tyre pa kushte. Duke qenë se gjermanët nuk donin ta dëgjonin kërkesën e Markoviqit, ai u dha urdhër luftëtarëve të tij të sulmonin dhe topi me pushkë filloi nga të dy anët e rrugës.

Gjermanët ishin plotësisht të rrethuar dhe nuk mund t'i shpëtonin vdekjes së sigurt. Njëri prej tyre mendoi se ishin sulmuar nga partizanët, ndaj kërkoi mëshirë duke pretenduar se ishte komunist gjerman. I njohur për urrejtjen e madhe ndaj komunistëve, duke dëgjuar britmat e një ushtari gjerman, majori Markoviq urdhëroi "të qëlloni dy herë". Ai ushtar gjerman ishte i vetmi që u varros nga luftëtarët e Markoviqit në një vend që njihet edhe sot si "Varri i gjermanit", ndërsa trupat e ushtarëve të tjerë gjermanë të rënë sapo ishin grumbulluar.

Në këtë aksion në Rogozë, luftëtarët e Korpusit të Dytë të Kosovës të major Markoviqit arritën të lirojnë të njëmbëdhjetë aviatorët amerikanë, si dhe të paktën tre oficerë britanikë, disa dhjetëra rusë (mes tyre të paktën një pilot), italianë dhe bullgarë. Asnjë prej tyre nuk u lëndua gjatë aksionit. Midis britanikëve ishte Xhon Alan Patrik Lodvik, një oficer i operacioneve speciale i cili më vonë u bë një nga shkrimtarët më të shquar të romaneve të luftës në Britani. Në librin e tij “Njëzet Lindja e Grinuiçit”, Lodvik përshkroi çlirimin nga robëria gjermane nga royalistët jugosllavë në fund të luftës në Jugosllavi.

Aviatorët po kthehen në shtëpi

Pas çlirimit të Rogoznës, aviatorët amerikanë dhe britanikët u dërguan në fshatin Popoc afër Leposaviqit, ku ndodhej shtabi i major Markoviqit. Për ta kujdeseshin serbët vendas të cilët i ushqenin dhe kujdeseshin për sigurinë e tyre. Deri në fund të nëntorit, në Rogozna u zhvilluan luftime intensive me pjesëtarët e Grupit E të ushtrisë gjermane, të cilët po tërhiqeshin atje. Në ato ditë, aleatët bombarduan Mitrovicën dhe të gjitha vendbanimet e tjera në Luginën e Ibrit, kështu që për aviatorët ishte më e sigurt të qëndronin në Popoci sesa të udhëtonin në shtëpi.

Pas largimit të gjermanëve nga kjo zonë, më 24 nëntor 1944, majori Markoviq përcolli aviatorët amerikanë dhe oficerët britanikë për në Leposaviq, ku ishin vendosur trupat bullgare. Oficeri britanik Xhon Lodvik më vonë shkroi se me atë rast majori Markoviq u dha atyre dyqind mijë dinarë që t'i kishin në dispozicion gjatë udhëtimit për në shtëpi. Nga Leposaviqi, ky grup i ushtarëve aleatë erdhi fillimisht në Nish, e më pas në Sofje, ku mbërritën më 4 dhjetor 1944.

Në Sofje, aviatorët amerikanë qëndruan në Kolegjin Amerikan për disa javë për të pritur transportin për në Bari të Italisë, ku mbërritën në ditën e Krishtlindjeve Katolike, më 24 dhjetor 1944. Ky grup prej 11 aviatorëve amerikanë, të cilët u çliruan nga serbët nga veriu i Kosovës, i dhanë fund aventurës luftarake më 5 janar 1945, kur u kthyen në shtëpi në Shtetet e Bashkuara.

*Teksti është krijuar mbi bazën e një hulumtimi afatgjatë të fakteve historike në lidhje me lirimin e pilotëve amerikanë nga robëria gjermane pranë fshatit Banjska më 8 nëntor 1944. Hulumtimi përdori materiale arkivore të Forcave Ajrore të 15-të, Grupit 485 të Bombardimit të Shteteve të Bashkuara, deklarata të aviatorëve të shpëtuar dhe oficerit britanik Xhon Lodvik, si dhe kujtime të ushtarëve të Korpusit të Dytë të Kosovës të Ushtrisë Jugosllave në vendlindje. Teksti botohet më 8 nëntor 2023, 79 vjet pas lirimit të aviatorëve amerikanë.