Treni i historisë: Mes trazirave evropiane dhe vallëzimit të ri të fuqive të mëdha

Shkruan për Kosovo online: Zhelko Shajn

Një bisedë telefonike nuk mund ta ndalë vetë luftën, por mund të hapë dyer që kanë qenë të mbyllura për një kohë të gjatë. Biseda e presidentit të Finlandës, Alexander Sttub, dhe kryeministrit norvegjez, Jonas Gar Store, me presidentin rus Vladimir Putin, më 27 tetor, për luftën në Ukrainë dhe sigurinë evropiane, ka rikthyer në vëmendje çështjen që rëndon mbi kryeqytetet evropiane: kush flet sot në emër të Evropës dhe sa mund të ndikojë ajo në vendimet që do të përcaktojnë të ardhmen e saj? Biseda tregoi se kanalet diplomatike mbeten të hapura, por jo se dallimet ndërmjet Moskës dhe kryeqyteteve evropiane janë kapërcyer.

Udhëheqësit finlandezë dhe norvegjezë theksuan se kishin biseduar në emër të shteteve të tyre dhe jo të gjithë Evropës. Ky sqarim nxjerr në pah një problem më të thellë të kontinentit, i cili dëshiron të jetë një nga faktorët në vendimmarrjen ndërkombëtare, por përballet me vështirësi në harmonizimin e interesave të ndryshme. Evropa nuk mund ta formësojë sigurinë e saj nëse mbetet vetëm vëzhguese e negociatave që kanë të bëjnë drejtpërdrejt me hapësirën e saj. Megjithatë, as dialogu i drejtpërdrejtë nuk është garanci për arritjen e një marrëveshjeje. Vlera e tij matet me atë nëse hap rrugën për hapa konkretë diplomatikë.

Në këtë kontekst, merr sërish rëndësi teza e ekonomistit amerikan Jeffrey Sachs, i cili prej kohësh thekson nevojën për rivendosjen e diplomacisë së drejtpërdrejtë ndërmjet Uashingtonit dhe Moskës. Një bisedë mes presidentit amerikan dhe atij rus mund të nisë një proces që deri dje dukej politikisht i pamundur, por rezultati i tij do të varej nga gatishmëria e palëve për t'i shndërruar fjalët në vendime. Një telefonatë nuk është marrëveshje paqeje, ashtu siç dyert e hapura nuk nënkuptojnë se rruga drejt paqes tashmë është përshkuar. Megjithatë, pa vendimin për të biseduar, është e vështirë të pritet që të gjendet një rrugëdalje nga konflikti.

Kjo dilemë diplomatike zhvillohet paralelisht me valën e protestave dhe pakënaqësive në mbarë Evropën. Shkaqet e tyre nuk janë kudo të njëjta: diku në plan të parë janë kostot e jetesës dhe frika për vendet e punës, ndërsa gjetkë mosbesimi ndaj elitave politike, ndjenja e pabarazisë shoqërore apo bindja se institucionet po u përgjigjen gjithnjë e më pak nevojave të qytetarëve. Nuk ka bazë që të gjitha këto lëvizje t'i atribuohen një qendre të vetme apo një plani të përbashkët. Megjithatë, në shumë prej tyre dallohet një pyetje e përbashkët: kush i merr në të vërtetë vendimet dhe kujt i jep llogari pushteti politik?

Mënyra se si autoritetet u përgjigjen protestave ngre gjithashtu çështjen e kufirit ndërmjet ruajtjes së rendit publik dhe përdorimit joproporcional të forcës. E drejta për tubim paqësor nuk e përjashton detyrimin e shtetit për të mbrojtur sigurinë, por as ky detyrim nuk mund të përdoret si justifikim për kufizimin arbitrar të lirive qytetare. Institucionet evropiane këmbëngulin në sundimin e ligjit, standardet demokratike dhe lirinë e shprehjes. Megjithatë, besueshmëria e tyre varet nga zbatimi i qëndrueshëm i këtyre parimeve, si ndaj shteteve anëtare, ashtu edhe ndaj atyre që synojnë të bëhen pjesë e Bashkimit Evropian.

Në Ballkan, kjo mospërputhje ndërmjet pritshmërive dhe realitetit politik ndihet veçanërisht. Në Maqedoninë e Veriut, ndryshimi i pushtetit u shoqërua me shpresën se integrimi evropian do të merrte një hov të ri. Megjithatë, rruga drejt anëtarësimit vazhdon të rëndohet nga ndryshimet kushtetuese dhe çështja e përfshirjes së komunitetit bullgar në Kushtetutë, krahas mosmarrëveshjeve për kushtet dhe renditjen e hapave të ardhshëm. Mali i Zi dhe Shqipëria kanë një dinamikë tjetër të procesit të anëtarësimit dhe rrethanat e tyre nuk duhen barazuar me përvojën maqedonase. Megjithatë, për të gjithë rajonin mbetet e rëndësishme e njëjta pyetje: a vazhdon perspektiva evropiane të jetë një qëllim i përcaktuar qartë, me hapa konkretë dhe të prekshëm, apo po shndërrohet në një proces të stërzgjatur, fundit të të cilit nuk i duket horizonti?

Protestat, siguria evropiane dhe ngecja e procesit të zgjerimit nuk janë pjesë të një skenari të parapërgatitur. Megjithatë, ato i lidh kriza e besimit. Qytetarët kërkojnë llogaridhënie nga autoritetet e tyre, shtetet presin barazi në marrëdhëniet ndërkombëtare, ndërsa vendet kandidate këmbëngulin që parimet evropiane të zbatohen në mënyrë të qëndrueshme. Kur hendeku ndërmjet premtimeve dhe praktikës politike bëhet tepër i madh, rritet zhgënjimi, dobësohet besimi tek institucionet dhe krijohet hapësirë për orientime alternative politike dhe ndërkombëtare.

Në rrethana të tilla, debati për botën multipolare pushon së qeni vetëm një çështje teorike. Rusia, Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Kina përfaqësojnë qendra të rëndësishme të fuqisë në rivalitetin për përcaktimin e rregullave të ardhshme të rendit ndërkombëtar. Një takim i mundshëm ndërmjet Donald Trump-it, Vladimir Putin-it dhe Si Jinping-ut, nëse realizohet, do të tërhiqte vëmendjen e botës, por nuk duhet të paraqitet paraprakisht si një marrëveshje që do të zgjidhë mosmarrëveshjet kryesore ndërkombëtare. Multipolariteti nuk nënkupton vetëm ekzistencën e disa fuqive të mëdha. Ai ngre gjithashtu pyetjen nëse rivaliteti ndërmjet tyre do të zhvillohet përmes negociatave dhe rregullave apo do të shndërrohet në një luftë të re për sfera ndikimi.

Diplomati rus Alexei Drobinin dhe Saks, secili nga këndvështrimi i tij, vënë në dukje ndryshimet në mjedisin ndërkombëtar, ku siguria evropiane nuk mund të shqyrtohet e ndarë nga marrëdhëniet ndërmjet fuqive të mëdha. Në këtë kuptim, përvoja e Henry Kissinger-it dhe trashëgimia historike e Jaltës na kujtojnë se sa shumë mund të ndikojnë marrëveshjet e fuqive të mëdha në fatin e shteteve më të vogla. Megjithatë, historia nuk është një model që mund të kopjohet thjesht. Bota e sotme nuk është një përsëritje e Jaltës dhe stabiliteti afatgjatë nuk mund të mbështetet në supozimin se fuqitë e mëdha kanë të drejtë të përcaktojnë të vetme fatin e të gjithë të tjerëve.

Rusia dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës mund t'u shtrijnë dorën partnerëve të rinj, pa e refuzuar dorën e vjetër të partnerit në vallëzimin dyshe. Partneritetet e reja nuk kanë pse t'i fshijnë lidhjet e mëparshme, ashtu siç ndryshimi nuk kërkon shembjen e çdo ure të ndërtuar në epokën e kaluar. Një vazhdimësi e matur me kujdes nuk ka pse të jetë pengesë për multipolaritetin; përkundrazi, mund të kontribuojë në stabilitetin e tij. Megjithatë, një qasje e tillë ka kuptim vetëm nëse mbështetet në respektin e ndërsjellë, rregulla të qarta dhe marrjen parasysh të interesave të shteteve që nuk janë të pranishme në tryezën e negociatave të fuqive të mëdha.

Për Serbinë, ashtu si edhe për shtetet e tjera që nuk ndodhen në qendër të vendimmarrjes globale, çështja kyçe është se si të ruhet autonomia strategjike në një botë që po ndryshon me shpejtësi. Kjo nënkupton gatishmërinë për dialog me të gjithë aktorët relevantë ndërkombëtarë, përfshirë edhe shtetet me të cilat ekzistojnë ngarkesa historike, mosmarrëveshje politike apo konteste të hapura, ndër të cilat janë edhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Dialogu me palët që kanë qenë kundërshtare në të kaluarën apo që vazhdojnë të jenë të tilla edhe sot, nuk nënkupton heqjen dorë nga interesat vetjake. Përkundrazi, diplomacia ofron mundësinë që këto interesa të mbrohen, rreziqet të zvogëlohen dhe hapësira për vendimmarrje të pavarur të zgjerohet.

Prandaj, për shtetet e Ballkanit, sfida nuk është të zgjedhin paraprakisht fituesin në rivalitetin ndërmjet fuqive të mëdha, por të ndërtojnë një rrjet mjaftueshëm të gjerë marrëdhëniesh, në mënyrë që të ruajnë mundësinë për të bërë zgjedhjet e tyre. Integrimi evropian, aty ku përbën një qëllim strategjik, nuk e përjashton mbajtjen e hapur të kanaleve diplomatike me partnerë të tjerë. Politika e jashtme nuk është arti i rreshtimit me çdo kusht, por aftësia për të njohur ndryshimet, për të vlerësuar rreziqet dhe për të mbrojtur interesat kombëtare, pa i mbyllur dyert e dialogut.