Konferenca "Drejt një Marrëveshjeje"; Mijaçiq: Duhet të mendojmë për qasje të reja

Grupi i punës i Konventës Kombëtare për Bashkimin Evropian për Kapitullin 35 dhe Instituti për Zhvillim Ekonomik Territorial (InTER) organizuan konferencën vjetore "Drejt një Marrëveshjeje", kushtuar të ardhmes së dialogut midis Beogradit dhe Prishtinës. Dragisha Mijaçiq, koordinatori i Grupit të Punës për Kapitullin 35, vlerësoi se duhet të mendojmë për qasje të reja, ndërsa ambasadorja norvegjeze në Serbi, Kristin Melsom, deklaroi se komuniteti serb duhet të ndihet i mbrojtur dhe theksoi si problem faktin se Kosova ende nuk ka formuar AKS.

Në fjalën e tij hyrëse, Mijaçiq tha se përfaqësuesit e Serbisë dhe Kosovës nuk duan, dhe shpesh nuk janë as në gjendje, të përmbushin detyrimet e tyre nga dialogu.

"Marrëveshjet ekzistojnë, por zbatimi i tyre mungon. Është e vështirë të pritet që do të ketë përparim dhe duhet të fillojmë të mendojmë për qasje të reja, dhe nevojitet edhe një angazhim më i madh i bashkësisë ndërkombëtare", tha Mijaçiq.

Bojana Selakoviq, koordinatore e Konventës Kombëtare për Bashkimin Evropian, deklaroi se procesi i dialogut ishte mjaft jotransparent dhe se mundësia e ndikimit në përmbajtjen e dialogut ishte e kufizuar, gjë që çoi në faktin se potenciali i dialogut nuk solli efekt të plotë në aspektin e afrimit të dy shoqërive.

"Për të gjithë ne që jemi këtu, përparësia duhet të jetë përshpejtimi i integrimit evropian, sepse e ardhmja evropiane e rajonit është e vetmja zgjidhje e qëndrueshme për Ballkanin", tha Selakoviq.

Kristin Melsom, ambasadorja norvegjeze në Serbi, tha se Norvegjia mbështet dialogun e udhëhequr nga BE dhe se nuk ka alternativë ndaj këtij dialogu.

"Norvegjia tha se në vitin 2023, Marrëveshja e Ohrit hodhi një themel të mirë për të ardhmen e këtij rajoni. Norvegjia mbështet aktivitetet e Serbisë dhe Kosovës për të arritur paqe të plotë. Marrëveshja e Brukselit ishte një nga hapat më të rëndësishëm dhe problemi është se Kosova ende nuk ka krijuar AKS. Ka pasiguri dhe komuniteti serb duhet të ndiejë se është i mbrojtur", tha ajo.

Ajo shtoi se palët duhet të komunikojnë më shumë dhe të kuptojnë se normalizimi nuk është një fitore për asnjë palë.

"Pajtimi nuk është dobësi, por mençuri. Paqja kërkon durim, por edhe guxim", theksoi Melsom.

Në takimin, i cili mbledh së bashku përfaqësues të shoqërisë civile, institucioneve dhe bashkësisë ndërkombëtare, do të mbahen tre panele tematike kushtuar çështjeve kryesore të procesit të dialogut. Në panelin e parë "A ka dialogu një të ardhme, a ka një të ardhme në dialog?" foli edhe Senad Šabović nga Instituti Evropian për Paqe.

Shaboviq: E ardhmja e dialogut me një "nëse" të madhe

Shaboviq deklaroi se dialogu është në krizë dhe se angazhimi i autoriteteve si të Kosovës ashtu edhe të Serbisë është në nivelin më të ulët që nga fillimi i dialogut. Siç tha ai, klima e dialogut është zëvendësuar nga një klimë tensioni.

"Nëse pyetja është "A ka dialogu një të ardhme", përgjigjja është - ka, por me një "nëse" të madhe, nëse BE-ja e shtyn dialogun më fort dhe e vendos marrëdhënien e BE-së me Kosovën dhe Serbinë si temë qendrore. "Dialogu nuk do të ketë të ardhme nëse mbështetemi vetëm te shoqëritë dhe autoritetet tona", tha Shaboviq.

Sipas tij, do të ishte një mesazh i keq nëse BE-ja do të hiqte dorë nga dialogu.

Ai beson se do të ishte mirë nëse përfaqësuesja e lartë e BE-së, Kaja Kallas, do të drejtonte një dialog në mënyrë që t'i jepte intensitet këtij procesi dhe t'i raportonte Këshillit të BE-së çdo tremujor se kush propozoi çfarë dhe çfarë u pranua.

Shaboviq deklaroi gjithashtu se në Kosovë po rritet një mendim se BE-ja, dhe Perëndimi në përgjithësi, është i padrejtë, sepse ata besojnë se në Kosovë ka "një milion mekanizma për të mbrojtur të drejtat e komuniteteve", dhe se "shpërblimet" po bëhen më të vogla, ndërsa Perëndimi është i butë ndaj Serbisë.

Mijaçiq: Sorensen nuk solli energji të re në dialog

Para Institutit për Zhvillim Ekonomik Territorial - InTER, Dragisha Mijaçiq deklaroi se dialogu është i nevojshëm sepse pa të nuk ka shumë mundësi për të normalizuar disi marrëdhëniet midis dy shoqërive.

"Dialogu është i nevojshëm për disa arsye sepse nëse nuk ka dialog, nuk ka komunikim dhe po hyjmë në një vend të errët nga i cili do të jetë e vështirë të dilet", tha Mijaçiq.

Ai gjithashtu vlerësoi se dialogu është bërë më shumë një formë sesa thelb, sepse nuk ndryshon në thelb asgjë as në fushën e normalizimit dhe as në fushën e pajtimit.

"Ne kemi nevojë për pajtim, por nuk e dimë se çfarë do të thotë normalizim. As nuk e dimë nëse dialogu është midis mbajtësve të pushtetit, midis dy shteteve apo dy shoqërive. A është platforma e vetme brenda së cilës zgjidhen çështjet e popullit serb në Kosovë", deklaroi Mijaëiq disa nga dilemat që shoqërojnë procesin e negociatave.

Ai kujtoi se nuk është arritur asnjë marrëveshje dhe, siç tha ai, mund të jemi optimistë, por ky është optimizëm i rremë. Sipas mendimit të tij, ardhja e Peter Sorensen si përfaqësues i BE-së për dialogun nuk solli energji të veçantë në procesin e dialogut.

"Ne prisnim një qasje të re, por kjo nuk ndodhi. Nuk ndodhi për shkak të situatës politike në Beograd dhe në Prishtinë, por nuk pamë energji të re as nga Sorensen. Sorensen merret më shumë me çështje teknike, dhe Kalas nuk arriti të organizojë asnjë takim të vetëm midis Vuçiç dhe Kurtit. Ka shumë arsye për këtë, dhe Banjska është një nga arsyet e mëdha", deklaroi Mijaçiq.

Emisarët injorojnë rëndësinë e çështjes së Kosovës për shoqërinë serbe

Ai shtoi se ish-negociatori i BE-së Miroslav Lajçak prezantoi dy parime në dialog të cilat, sipas tij, ishin katastrofike: se asgjë nuk është dakord derisa të jetë dakord për gjithçka dhe tjetri - "për të marrë diçka, duhet të japësh diçka".

"Të dy parimet nënkuptojnë tregtinë, gjë që na çoi në mosnjohjen e statusit të negociatave ose rezultateve të tyre. Mesazhi kryesor sot duhet të jetë se presim që BE-ja t'i përfshijë të gjithë aktorët më shumë në dialog në mënyrë që të arrihet një zbatim më i mirë i marrëveshjes", tha ai.

Ai theksoi se çështja e normalizimit të marrëdhënieve dhe çështja e Kosovës është shumë e rëndësishme për shoqërinë serbe dhe jashtëzakonisht e ndjeshme, dhe se emisarët që vijnë zakonisht e injorojnë rëndësinë e kësaj çështjeje për shoqërinë serbe.

Sipas Mijaçiq, kohët e fundit Serbia nuk ka pasur një politikë të qartë as kur bëhet fjalë për normalizimin e marrëdhënieve, as për dialogun.

"Ne nuk i dimë interesat dhe prioritetet e qeverisë serbe në Kosovë", tha ai.

Novakoviq: Mjete për fitimin e legjitimitetit të brendshëm

Igor Novakoviq nga fondi ISAC vlerësoi se dialogu është më shumë një mjet për të fituar legjitimitet të brendshëm nga të dyja palët, përmes një kundërshtimi më të ashpër nga pala tjetër, sesa një vullnet i mirë për të zgjidhur diçka.

"Nuk ka një qasje të fokusuar që do të skanonte se si është situata në terren, cilat janë sfidat kryesore dhe si t'i qasemi bisedimeve", tha ai.

Novakoviq deklaroi se, kur arrihen disa marrëveshje, aktorët që i kanë arritur ato sillen ose triumfalisht ose sikur po kthehen nga një funeral. Ai shtoi se nuk ka "transferim racional të asaj që është marrë dhe cilat janë përfitimet për popullsinë e gjerë".

Abuzimi i dialogut për qëllime politike

Në panelin "Dialogu në vitet zgjedhore", Naim Rashiti nga Grupi i Politikave të Ballkanit tha se dialogu është si një varkë në mes të detit me shumë vrima në të dhe se kur të vijnë zgjedhjet e reja, do të shfaqet një vrimë e re në të.

Megjithatë, në Kosovë, siç deklaroi ai, askush nuk humbet ose fiton zgjedhjet për shkak të dialogut, por narrativat mbi temën e dialogut manipulohen.

"Abuzimi i dialogut për qëllime politike është në fuqi", deklaroi Rashiti.

Sipas mendimit të tij, dialogu duhet të kthehet aty ku filloi.

"Dy njerëz nga Beogradi dhe Prishtina nuk nënkuptojnë dialog. Në Vjenë, pati një dialog, kur kishte shumë më tepër anëtarë të delegacioneve, quhet ndërmjetësim. Kur zhvillohet për dy orë në të njëjtat karrige që nga viti 2011, dialogu bëhet një proces burokratik. Nëse të dyja palët përfshinin më shumë njerëz, do të ishte diçka tjetër, gjithçka e tillë është vetëm një protokoll prej disa orësh, në Bruksel ose diku tjetër. Ky është një ndryshim themelor që na duhet", beson Rashiti.

BE-ja, beson ai, duhet të shtyjë përpara narrativën e normalitetit dhe të punojë në terren.

"Çfarë është normaliteti? Të kesh më pak tension, të normalizosh tregtinë, lëvizjen e lirë, njohjen e diplomave dhe certifikatave të pagëzimit, e gjithë kjo duhet të bëhet një detyrë për të dyja qeveritë. Këto janë pikat kryesore që duhet t'i përmbahemi", tha Rashiti.

Igor Bandoviq nga Qendra e Beogradit për Politikat e Sigurisë tha se dialogu nuk është përparësi në Beograd, por se përparësia e regjimit është të qëndrojë në pushtet, dhe kjo mund të thuhet edhe për Kosovën.

Sipas tij, që nga rënia e terrasës, e gjithë politika e jashtme e Serbisë synon që regjimi të qëndrojë në pushtet dhe për sa kohë që ndihet i kërcënuar, nuk do të merret me çështjen e Kosovës.

Pavkoviq: Rifreskim i domosdoshëm midis aktorëve

Millosh Pavkoviq nga Qendra për Politika Evropiane vlerësoi se të gjithë të përfshirët në negociata ishin lodhur dhe se ishte e nevojshme të rifreskoheshin aktorët përgjegjës për dialogun. Ai gjithashtu vuri re se nuk ka asnjë serb nga Kosova në ekipin negociator në Beograd.

"Ndoshta është e nevojshme të hapet çështja se kush janë negociatorët dhe kush na përfaqëson", tha Pavkoviq.

Ai beson se nuk do të ketë përparim në dialog derisa të sqarohen çështjet në nivelin e brendshëm politik.

"Si qeveria në Prishtina ashtu edhe qeveria në Beograd janë të orientuara drejt çështjeve të brendshme, dhe dialogu është në anë të rrugës", tha Pavkoviq.

Integrim apo shpërbërje

Në panelin "Integrim apo shpërbërje - e ardhmja e shëndetësisë, arsimit dhe mbrojtjes sociale (policisë dhe gjyqësorit)", Aleksandar Shljuka nga Iniciativa e Re Sociale tha se njoftimi i integrimit të institucioneve që punojnë në sistemin serb nuk është vetëm një funksion i fushatës në Kosovë, sepse shumë institucione janë tashmë të mbyllura.

"Ajo që autoritetet e Prishtines njoftuan ndodhi dhe fjalët e tyre nuk janë kërcënime boshe, por duhet të merren seriozisht", theksoi Shljuka.

Siç deklaroi ai, nëse autoritetet duan të marrin ndërtesat si në rastet e mëparshme, vetëqeverisja lokale nuk ka mundësi të parandalojë një lloj të tillë "integrimi", dhe mbyllja e sistemit të arsimit dhe shëndetësisë, paralajmëroi ai, do të hapte pyetjen se sa njerëz nga komuniteti serb do të mbeteshin duke jetuar në Kosovë.

Miodrag Miliqeviq nga OJQ-ja Aktiv theksoi se shumë pyetje që do të shoqëronin integrimin e shëndetësisë dhe arsimit mbeten pa përgjigje, dhe ai theksoi barrierën gjuhësore, si dhe besimin si pengesa kryesore.

Nëse do të kishte një lloj integrimi, siç vlerësoi ai, do të duhej të bëhej sipas parimeve të pranueshme ndërkombëtarisht, por ai beson se jemi vite larg kësaj.

Sipas Shljukës, nëse do të kishte një vullnet të mirë në Kosovë për riintegrimin e serbëve në institucione, ndoshta jo të gjithë do të ishin në gjendje të ktheheshin, por numri më i madh do të ishte në gjendje. Siç thotë ai, ndoshta do të kishte disa kategori njerëzish që nuk mund ose nuk do të donin të ktheheshin në institucionet e Kosovës.

"Dikush tani plotëson kushtin për pension, kështu që nuk do të kthehej, dhe ndoshta do të kishte një verifikim - nëse ata ishin të përfshirë në ndonjë veprim të diskutueshëm. Sigurisht, kjo temë duhet të vihet në rend të ditës", theksoi Shljuka.