Familjet e të rrëmbyerve dhe të zhdukurve nga Kosova: Kanë kaluar 26 vjet, por nuk duhet të heqim dorë nga e drejta për të vërtetën dhe drejtësinë

Familjet e personave të rrëmbyer dhe të zhdukur nga Kosova nuk duhet të heqin dorë nga lufta për të drejtën për të vërtetën dhe drejtësinë, e cila u është mohuar për 26 vjet, u tha sot në konferencën “Kërkimi për të zhdukurit dhe kujtimi i viktimave nuk do të ndalet”.

“Këtë përvjetor e shënojmë për të kujtuar të gjitha ndërgjegjet e fjetura që të përmbushin detyrimet e tyre. Edhe mosveprimi është krim,” tha Verica Tomanoviq, kryetare e Shoqatës së Familjeve të Personave të Rrëmbyer dhe të Zhdukur nga Kosova dhe Metohija.

Ajo theksoi se viktimat nuk kanë kombësi, ndaj besojnë në ndriçimin e shpejtë të fatit të të zhdukurve dhe në vazhdimin e dialogut midis Beogradit dhe Prishtinës për çështjen e të zhdukurve.

“Vazhdojmë të besojmë në vazhdimin e dialogut, që çështja e të zhdukurve të jetë prioritet midis Beogradit dhe Prishtinës me mbështetjen e KNKK-së,” theksoi Tomanoviq.

Ajo kujtoi se si familjet serbe ashtu edhe ato shqiptare kanë jetuar për më shumë se 25 vjet me pasiguri dhe dhimbje të padurueshme.

“Viktima nuk ka kombësi. Të gjitha familjet tona serbe dhe shqiptare jetojnë prej më shumë se një çerek shekulli në pasiguri, në dhimbje të padurueshme, në shkatërrim shpirtëror të shumë anëtarëve të familjes. Rezoluta 1244 është ende në fuqi. Edhe Evropa edhe bota kanë detyrimin që ta zbatojnë plotësisht këtë Rezolutë. Paqja mund të bazohet vetëm në të vërtetën dhe drejtësinë, e jo në forcë,” tha Tomanoviq.

Ajo kujtoi se 26 vjet më parë, pas nënshkrimit të Marrëveshjes Teknike-Ushtarake në Kumanovë dhe miratimit të Rezolutës 1244 në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, paqja iu garantua të gjitha komuniteteve në Kosovë, por në vend të kësaj “filluan ditët e ferrit dhe tmerrit, rrëmbime të përditshme, vrasje, frikësime, dëbime”.

“Prona private dhe shtetërore u rrezikuan, pronarët e shtëpive dhe banesave u dëbuan masivisht me forcë dhe kërcënime, shtëpitë dhe tërë fshatrat u dogjën, monumentet kulturore dhe fetare u shkatërruan,” kujtoi Tomanoviq.

Ajo veçoi në mënyrë të veçantë situatën në QKS në Prishtinë, nga ku, pa asnjë reagim të bashkësisë ndërkombëtare, u rrëmbyen dhe dëbuan mjekët dhe stafi mjekësor.

“Masakrat ndaj serbëve, shqiptarëve politikë, romëve dhe të tjerëve janë kryer me urdhër të komandës ushtarake të UÇK-së, në praninë e KFOR-it. Filloi një periudhë frike dhe dëshpërimi për popullin serb,” theksoi ajo.

Ajo kujtoi se atëherë janë dëbuar rreth 250.000 serbë dhe pjesëtarë të kombeve të tjera, të cilët as pas 26 vitesh nuk janë kthyer në Kosovë.

“Spastrimi etnik i qyteteve dhe fshatrave vazhdon ende,” sqaroi Tomanoviq.

Ajo tha se pa respektimin e Rezolutës 1244 të KS të OKB-së “nuk mund të ketë pajtim”.

“Populli serb dhe të tjerët, ne që jemi me prejardhje nga Kosova dhe Metohija dhe që ende kërkojmë anëtarët tanë të familjes, nuk mund të heqim dorë nga e drejta për të vërtetën, nga e drejta për drejtësi që na është mohuar për një çerek shekulli,” theksoi Tomanoviq.

Ajo tha se Shoqata insiston në zbardhjen e hetimeve për “Shtëpinë e verdhë” në Shqipëri dhe për tregtinë me organe.

“Jemi të sigurt se hetime ka pasur, por neve EULEX nuk na ka njoftuar për rezultatet,” tha ajo.

Misteri i morgës në Prishtinë

Anëtarja e Grupit Punues për personat e zhdukur nga delegacioni i Beogradit në Komisionin për të Zhdukur të Qeverisë së Serbisë, Suzana Matejiq, tha se nga viti 1999 e deri më sot është identifikuar më pak se gjysma e gjithsej personave të zhdukur serbë dhe shqiptarë.

“Deri më sot janë zhvarrosur, obduktuar dhe identifikuar 387 persona të kombësisë serbe dhe jo-shqiptare. Sipas listës së konsoliduar të personave të zhdukur, kërkohen ende 568 serbë dhe jo-shqiptarë, ndërsa 1.033 janë të kombësisë shqiptare. Do të thotë, pas konfliktit të armatosur në Kosovë është identifikuar më pak se gjysma e të zhdukurve gjithsej. Kërkimi për edhe 1.590 persona të kombësive të ndryshme është në vazhdim”, tha Matejiq.

Ajo shtoi se në vitin 2021 është formuar një Grup i veçantë Punues për verifikimin e mbetjeve mortore që ndodhen në morgun e Prishtinës, por vetëm në mars të këtij viti ka ardhur ftesa që ekspertët nga Beogradi të shkojnë në Prishtinë për të filluar identifikimin e 354 mbetjeve mortore që ndodhen atje.

“Për të gjithë ne, madje edhe për ekspertët, është befasuese që nga ato 354 mbetje mortore të zhvarrosura dhe të depozituara, edhe pse Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur ka analizuar të gjitha mostrat e kockave, nuk kemi pasur përputhje — identifikimi përmes ADN-së nuk ka dhënë rezultat pozitiv dhe ende nuk e dimë kush janë personat që ndodhen në morgun e Prishtinës. Nëntëdhjetë e pesë për qind e familjeve kanë dhënë gjak për analizë. Pra, kemi bërë gjithçka që ka qenë në dorën tonë për t’u përfshirë në këtë proces shumë sfidues profesional. Por që nga viti 2021, kur jemi përpjekur fuqishëm që të fillojmë menjëherë këtë proces, vetëm në mars kemi marrë ftesën për të hyrë në morgun në Prishtinë dhe për të na treguar se çfarë kanë bërë. Ky është një hap i madh përpara”, tha Matejiq.

Ajo shtoi se po mblidhen të gjitha dokumentet për të zgjidhur së bashku me kolegët nga Prishtina “misterin e morgës në Prishtinë”.

Së shpejti Ligji për personat e zhdukur

Sekretari i Shtetit i Ministrisë së Punës, Punësimit, Veteranëve dhe Çështjeve Sociale, Gjorgje Todorov, ka thënë se kjo ministri ka formuar një grup pune që do të hartojë një ligj gjithëpërfshirës që merret me çështjen e personave të rrëmbyer dhe të zhdukur, i cili duhet të hyjë në fuqi vitin e ardhshëm.

"Është hera e parë që shteti rregullon çështjen e të zhdukurve në këtë mënyrë", tha Todorov.

Ai specifikoi se do të krijohet një mekanizëm i përhershëm për kërkimin dhe mbështetjen e familjeve, por edhe se statusi i personave të zhdukur do të njihet ligjërisht për herë të parë.

"Shteti merr një rol aktiv në kërkim. Familjeve nuk u mbetet asgjë. Është hapi më i rëndësishëm deri më tani në kombinimin e të drejtave dhe drejtësisë për viktimat", tha Todorov.

Faji i bashkësisë ndërkombëtare

Kryetarja e Koordinatës së shoqatave serbe të familjeve të personave të zhdukur, të vrarë dhe të vrarë në territorin e ish-Jugosllavisë, Mirjana Bozhin, pyeti se kush ka dhënë llogari për krimet e kryera, duke theksuar në veçanti bashkësinë ndërkombëtare.

“Ajo vendoste forca të armatosura për të vendosur paqen, por në praninë e tyre krimet vazhdonin me intensitet të shtuar. Si është e mundur që askush nuk është përgjegjës për dështimet e bashkësisë ndërkombëtare?”, tha Bozhin.

Ajo shtoi se problemi kyç është se protokollet dhe deklaratat e nënshkruara në të gjitha shtetet e ish-Jugosllavisë nuk zbatohen.

“Zyrtarët në takimet e tyre theksojnë se kjo është çështje prioritare, por në praktikë nuk është ashtu. Kështu ka qenë për 34 vitet e fundit”, theksoi Bozhin.

Ajo shtoi se shumë shtete të ish-Jugosllavisë nuk e kanë interes të flitet për këtë temë.

“Rezoluta 1244 pati të njëjtin fat si të tjerat që janë miratuar në Këshillin e Sigurimit të OKB-së. Ata që e miratuan nuk kishin qëllim ta zbatonin. Vetëm kur të zgjidhet fati i të zhdukurve, atëherë mund të ketë pajtim mes popujve të ish-Jugosllavisë”, përfundoi Bozhin.

Memorandum Bashkëpunimi

Në konferencë u nënshkrua një Memorandum mbi bashkëpunimin e ndërsjellë midis shoqatave të familjeve të personave të zhdukur në Serbi dhe Qendrës Memoriale të Republikës Sërpska.

"50,000 serbë vdiqën në luftërat në territorin e ish-Jugosllavisë. Numri më i madh në Republikën Srpska, 30,000. Prandaj kemi detyrimin të regjistrojmë kujtimet dhe dëshmitë e të gjitha familjeve të të vrarëve dhe të zhdukurve. Prandaj na duhet një bazë të dhënash dixhitale e përbashkët e viktimave serbe në mënyrë që t'u lëmë fëmijëve tanë një 'forcë' rreth historisë dhe fakteve historike serbe, dhe kundër revizionizmit historik. Presim që kjo bazë të përfundojë deri në fund të këtij viti ose në fillim të vitit të ardhshëm", tha drejtori i Institucionit Publik të Qendrës Memoriale të Republikës Sërpska, Denis Bojiq.