Hulumtimi i OJQ-së CASA: 99,4 për qind e serbëve të anketuar kundërshtojnë integrimin e sistemit arsimor serb në atë të Kosovës

Organizata joqeveritare Qendra për Veprime Afirmative Sociale (CASA) prezantoi sot, në Qendrën Barabar në Prishtinë, hulumtimin me titull „Çështje të vështira para nesh: Sistemi arsimor i serbëve të Kosovës“, me autorë Ramadan Ilazin dhe Ognjen Gogiqin, në të cilin thuhet se madje 99,4 për qind e të anketuarve nga komuniteti serb kundërshtojnë integrimin e sistemit arsimor serb në atë të Kosovës.

Raporti „Çështje të vështira para nesh: Sistemi arsimor i serbëve të Kosovës“ është hartuar nga dy këndvështrime: ai shqiptar, ku për çështjen e sistemit arsimor të serbëve të Kosovës janë anketuar 500 shqiptarë, dhe ai serb, ku kanë marrë pjesë 300 serbë.

Qëndrimet e komunitetit serb

Siç tregoi hulumtimi, madje 99,4 për qind e të anketuarve nga komuniteti serb kundërshtojnë integrimin e sistemit arsimor serb në atë të Kosovës, ndërsa pothuajse 40 për qind e prindërve të anketuar po shqyrtojnë mundësinë e largimit nga Kosova nëse fëmijët e tyre do të duhej të arsimoheshin në sistemin e Kosovës.

Në vend të autorit Ognjen Gogiq, raportin e prezantoi Tijana Grujiq nga OJQ CASA. Ajo theksoi se çështja e arsimit ka rëndësi të madhe për komunitetin serb, pasi bëhet fjalë për një nga të drejtat themelore të njeriut, por edhe sepse përfshin kategorinë më të cenueshme të shoqërisë, fëmijët dhe të rinjtë.

Grujiq theksoi se për shumicën e serbëve ruajtja e status quo-së do të ishte e pranueshme.

„Këtu kemi rezultatin më domethënës, se 99,4 për qind e të anketuarve kundërshtojnë integrimin e institucioneve arsimore. Është shumë interesant fakti se kemi parë që as në komunitetin shqiptar nuk kemi një përgjigje të qartë, përkatësisht kemi të dhënën se 25 për qind e pjesëtarëve të komunitetit shqiptar kundërshtojnë integrimin, ndërsa vetëm një e treta janë për integrimin. Gjithashtu, 91,3 për qind e të anketuarve janë shprehur se zgjidhja më e pranueshme është ruajtja e status quo-së, përkatësisht që i gjithë sistemi arsimor të vazhdojë të funksionojë në kuadër të sistemit serb“, tha ajo.

Hulumtimi tregoi gjithashtu se komuniteti serb, sa i përket çështjes së arsimit, nuk ka besim në institucionet e Kosovës.

„Kur bëhet fjalë për atë nëse të anketuarit mendojnë se e drejta e tyre për arsimim do të respektohej nga institucionet e Kosovës në rast të integrimit, tre të katërtat e të anketuarve janë përgjigjur se nuk kanë aspak besim, ndërsa 23,3 për qind të tjerë se kanë shumë pak besim, gjë që na çon në përqindjen prej 97,3 për qind të të anketuarve që nuk kanë besim në institucionet e Kosovës se do t’i respektonin të drejtat e tyre për arsimim në rast se do të ndodhte integrimi“, shtoi Grujiq.

Gjithashtu, 98 për qind e të anketuarve besojnë se cilësia e arsimit do të përkeqësohej në rast të integrimit.

„Kur bëhet fjalë për atë se çfarë do të ndodhte nëse do të vinte deri te integrimi, pothuajse 75 për qind e të anketuarve kanë thënë se nuk do t’i mbanin fëmijët e tyre në këto shkolla. Gjysma janë përgjigjur se do t’i regjistronin fëmijët në ndonjë institucion të ngjashëm arsimor në Serbi, ndërsa gjysma tjetër se do të largoheshin nga Kosova“, tha ajo.

Sa i përket kornizës ligjore, ajo tha se ligjet e Kosovës janë hartuar në mënyrë të tillë që do të mund të zbatoheshin nëse institucionet arsimore do të themeloheshin vetëm tani, ndërkohë që ekziston një sistem arsimor që ka funksionuar pa ndërprerje gjatë gjithë këtyre viteve dhe ku institucionet arsimore tashmë janë themeluar dhe funksionojnë prej dekadash.

Duke folur për marrëveshjet e arritura në kuadër të dialogut ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, ajo tha se me marrëveshjen e vitit 2013 arsimi është paraparë si një nga kompetencat e drejtpërdrejta të Asociacionit të komunave me shumicë serbe.

„Marrëveshja e vitit 2015 e shtjellon mbështetjen financiare nga Serbia dhe modelin e transparencës së mjeteve të transferuara, ndërsa marrëveshja e vitit 2023 parasheh aranzhime të veçanta dhe garanci për një nivel të përshtatshëm të vetëmenaxhimit të komunitetit serb, së bashku me konfirmimin e pajtimit për zbatimin e marrëveshjeve të arritura më parë“, theksoi ajo.

Siç tha ajo, si problem kyç ligjor dhe praktik veçohet fakti se zbatimi i integrimit në kuadër të legjislacionit aktual të Kosovës do të çonte në ndërprerjen e procesit arsimor, pasi, siç shtoi, korniza nuk ofron mekanizma për njohjen e të drejtave të fituara të studentëve, kualifikimeve dhe statusit të punës së të punësuarve, duke përfshirë edhe çështjen e pensioneve dhe të stazhit të punës.

Qëndrimet e komunitetit shqiptar

Hulumtimi nga këndvështrimi shqiptar tregoi se 88 për qind e shqiptarëve të anketuar konsiderojnë se serbët duhet të kenë të drejtën e arsimimit në gjuhën amtare, ndërsa 79,6 për qind e tyre mendojnë se kjo e drejtë duhet të realizohet në kuadër të planprogramit mësimor të Kosovës.

Në të njëjtën kohë, shumica konsiderojnë se të gjitha universitetet në Kosovë duhet t’i përmbushin standardet e akreditimit dhe cilësisë të përcaktuara në sistemin e Kosovës.

Mësimdhënësit dhe profesorët nga Serbia janë të pranueshëm për shumicën e të anketuarve vetëm me kusht që të posedojnë leje pune.

Autori i hulumtimit në të cilin morën pjesë shqiptarët, Ramadan Ilazi, tha se dallimi kryesor ndërmjet komunitetit serb dhe atij shqiptar sa i përket sistemit arsimor lidhet me autoritetin institucional.

„Gjetja kryesore e analizës dhe e të dhënave është se shqiptarët e Kosovës e mbështesin arsimimin dhe ky nuk është problem. Dallimi kryesor sa i përket perceptimit, të paktën sipas anketës ose analizës që kemi bërë, lidhet me autoritetin institucional. Problemi nuk është gjuha, por nëse këto shkolla funksionojnë në kuadër të institucioneve të Kosovës dhe çfarë nënkupton integrimi. Kur themi se duhet ta integrojmë gjuhën serbe, sistemin arsimor në Kosovë, çfarë do të thotë kjo në praktikë? Këtu potencialisht mund të kemi një proces të lehtë ose një proces shumë të ndërlikuar. Leximi ynë i ligjeve dhe interpretimi i ligjeve që aktualisht janë në fuqi është se integrimi nënkupton më shumë legalizim dhe legjitimim dhe në asnjë mënyrë asimilim apo bashkim“, tha ai.

Ai theksoi gjithashtu se Ministria e Arsimit e Kosovës para tre vjetësh kishte konstatuar se nuk ka dallime të mëdha ndërmjet dy sistemeve arsimore, përveçse kur bëhet fjalë për historinë dhe gjeografinë.

Sipas tij, korniza ligjore u mundëson serbëve të përdorin tekstet shkollore nga Serbia, por duke respektuar procedura të caktuara dhe nën mbikëqyrjen e MASHT-it. Me ligj parashihet gjithashtu që kompetencat në fushën e arsimit t’u takojnë vetëqeverisjeve lokale.

Gjashtë rekomandime të përbashkëta

Drejtori ekzekutiv i OJQ-së CASA, Miodrag Marinkoviq, tha se, pas hulumtimit dhe përcaktimit të perceptimeve të të dyja palëve, kanë identifikuar gjashtë pika të përbashkëta që mund të shërbejnë si bazë fillestare për bisedime të mëtejshme.

Rekomandimi i parë është që çdo integrim eventual të mos përbëjë asimilim.

„Ideja është që kjo çështje të zgjidhet duke siguruar një bazë ligjore për sistemin ekzistues dhe në asnjë mënyrë përmes asimilimit. T’u ofrohet të dyja palëve një mënyrë për t’u pajtuar dhe për t’i shprehur shqetësimet e tyre gjatë këtij procesi“, tha Marinkoviq.

Rekomandimi i dytë është kryerja e një shqyrtimi gjithëpërfshirës ligjor dhe sigurimi i qartësisë juridike përpara çdo ndryshimi të mundshëm të statusit.

„Korniza ekzistuese ligjore e Kosovës përmban një sërë dispozitash që kanë të bëjnë me arsimin. Kjo do të thotë se gjysma e punës tashmë është përcaktuar. Ekzistojnë disa garanci ligjore për komunitetin serb që tashmë janë pjesë e ligjeve të Kosovës. Këto garanci duhet të jenë një pikënisje e mirë dhe e fuqishme, por ato nuk i përcaktojnë kufijtë e zgjidhjeve të mundshme“, tha ai.

Rekomandimi i tretë ka të bëjë me koordinimin e duhur me komunitetin e serbëve të Kosovës dhe shmangien e masave të njëanshme.

„Ky është përfundimi kryesor: çdo proces i ardhshëm në lidhje me statusin e sistemit arsimor të serbëve të Kosovës duhet të bazohet në konsultime të mirëfillta dhe dialog me komunitetin e serbëve të Kosovës“, tha Marinkoviq.

Pika e katërt ka të bëjë me Asociacionin e komunave me shumicë serbe, përkatësisht me shqyrtimin e rolit të tij në aranzhimet e ardhshme institucionale.

„Rekomandimi numër katër thotë se duhet të shqyrtohet roli i Asociacionit të komunave me shumicë serbe në aranzhimet e ardhshme institucionale“, porositi ai.
Pika e pestë është njohja e plotë dhe e ndërsjellë e diplomave dhe kualifikimeve arsimore, ndërsa rekomandimi i gjashtë ka të bëjë me promovimin e një komunikimi publik të qartë dhe të balancuar.