Një grup OJQ-sh bënë thirrje për respektimin e fakteve rreth Pogromit të Marsit: Interpretimi përmes narrativave të pasakta nuk kontribuon në normalizim

Një grup organizatash joqeveritare lëshoi një apel të përbashkët drejtuar institucioneve në Kosovë, mediave dhe bashkësisë ndërkombëtare që të respektojnë faktet e vërtetuara dhe t'i përmbahen standardeve profesionale kur bëhet fjalë për dhunën e marsit 2004, duke paralajmëruar kundër retorikës së dëmshme të udhëheqësve politikë dhe raportimit nga media të caktuara.

Organizatat joqeveritare kujtojnë se java e kaluar shënoi 22-vjetorin e pogromit të marsit 2004 në Kosovë, një ngjarje e cila, siç theksojnë ato, ende përfaqëson valën më serioze të dhunës kundër komuniteteve jo-shumicë që nga viti 1999.

Dokumentacioni ndërkombëtar i këtyre ngjarjeve është i gjerë dhe i njohur mirë, sipas organizatave të shoqërisë civile.

"Hetimet e kryera në atë kohë nga OSBE, UNMIK dhe Human Rights Watch zbuluan se dhuna ishte nxitur nga raportime të pasakta dhe sensacionale të mediave, të cilat ia atribuuan mbytjen e tre djemve shqiptarë në lumin Ibër serbëve vendas, pa asnjë provë vërtetuese. Hetimet pasuese i hodhën poshtë këto pretendime. Brenda 48 orëve, 19 persona humbën jetën, qindra u plagosën, më shumë se 800 shtëpi u shkatërruan, mbi "4,000 persona u zhvendosën dhe 35 ndërtesa fetare dhe kulturore u dëmtuan ose u shkatërruan." Oebs arriti në përfundimin se, pa raportimin nxitës, shkalla e dhunës ndoshta nuk do të kishte qenë e njëjtë”, thuhet në deklaratë.

Siç thonë ata, është thellësisht shqetësuese që, njëzet e dy vjet më vonë, diskursi publik rreth këtyre ngjarjeve ende pasqyron narrativa që tashmë janë kontestuar në mënyrë të qartë.

“Më 17 mars 2026, gjatë përkujtimit zyrtar në Çabr, në të cilin morën pjesë Ministri i Punëve të Brendshme të Kosovës Xhelal Sveçla dhe kryetari i komunës së Mitrovicës Jugore Faton Peci, mbytja e fëmijëve iu atribuua “grupeve të armatosura të serbëve”. Ky pretendim përsërit drejtpërdrejt akuzat që hetimet ndërkombëtare i kanë vlerësuar tashmë si të pabaza. I njëjti narrativë u riprodhua në deklaratën zyrtare të publikuar në faqen e internetit të Ministrisë së Punëve të Brendshme të Kosovës. Paraqitja e pretendimeve të tilla si fakte të vërtetuara në një kontekst zyrtar ngre shqetësime serioze në lidhje me keqinterpretimin e vazhdueshëm të gjetjeve historike të konfirmuara”, thuhet.

Organizatat kujtojnë mënyrën se si Kryeministri i Kosovës Albin Kurti dhe Lëvizja Vetëvendosje folën për persekutimet e marsit dy vjet më parë, si dhe raportimin e RTK-së.

“Rastet e tilla nuk janë pa precedent. Gjatë përkujtimit të 20-vjetorit të ngjarjeve të marsit në vitin 2024, narrativa të ngjashme u vendosën përmes kanaleve zyrtare të komunikimit të Lëvizjes për Vetëvendosje (LVV), ndërsa deklaratat e Kryeministrit Albin Kurti pasqyruan interpretime që i atribuonin përgjegjësinë në një mënyrë që nuk përputhej me gjetjet e hetimeve ndërkombëtare. Kjo vazhdimësi tregon se këto nuk janë incidente të izoluara, por një model i përsëritur në komunikimin publik. Dhuna ndaj civilëve si një reagim i justifikuar ose i kuptueshëm. Është veçanërisht e rëndësishme që gjatë 20-vjetorit të vitit 2024, transmetuesi publik RTK transmetoi dhe shpërndau përmbajtje që riprodhonte pretendime të ngjashme të paverifikuara. Kjo është veçanërisht e rëndësishme duke pasur parasysh se raportimi fillestar në mars të vitit 2004, përfshirë edhe nga RTK, luajti një rol kyç në përhapjen e akuzave të paverifikuara që kontribuan në përshkallëzimin e dhunës”, deklarojn OJQ-ja.

Sipas tyre, modele të ngjashme u vunë re edhe këtë vit.

“Këtë vit, disa media të njohura, duke përfshirë Koha Ditore, Gazeta Exspres, Ekonomia Online, Dukagjini, Albanien Post dhe Zëri, kanë publikuar përmbajtje që pasqyron ose përcjell pretendime të paverifikuara në lidhje me ngjarjet e marsit, duke demonstruar më tej se si narrativa të tilla vazhdojnë të përhapen në hapësirën mediatike. Përsëritja e këtyre narrativave në sferat politike dhe mediatike jo vetëm që tregon pasaktësi individuale, por edhe vazhdimësinë e dezinformimit, të kuptuar si përhapje e qëllimshme ose e vazhdueshme e pretendimeve të pasakta ose mashtruese pavarësisht ekzistencës së fakteve të konfirmuara. Ky dallim është veçanërisht i rëndësishëm duke pasur parasysh kalimin e kohës dhe disponueshmërinë e dokumentacionit të gjerë rreth këtyre ngjarjeve”, shtohet në deklarat.

OJQ-të paralajmërojnë se kjo qasje mund të krijojë një ndjenjë cenueshmërie midis komuniteteve minoritare, duke theksuar se është e rëndësishme të tregohet se mësimet e vitit 2004 janë nxjerrë.

"Përhapja e vazhdueshme e narrativave të pasakta minon llogaridhënien faktike dhe e turbullon dallimin midis informacionit të konfirmuar dhe pretendimeve të rreme. Kjo krijon një mjedis në të cilin interpretimet e dëmshme dhe nxitëse mund të normalizohen, duke përfshirë ato që e zhvendosin përgjegjësinë larg dhunës ndaj civilëve. Më e rëndësishmja, kjo qasje mund të thellojë më tej përçarjet dhe ndjenjat e pasigurisë, veçanërisht midis komuniteteve jo-shumicë, pozicioni i të cilave mbetet i ndjeshëm dhe ndonjëherë i cenueshëm. Shqetësimi nuk ka të bëjë vetëm me deklaratat individuale ose tekstet e izoluara. Ajo që është e dukshme është një model, veçanërisht në kohën e përvjetorëve, kur pretendimet e kontestuara më parë riparaqiten pa sqarime ose korrigjime. Kjo vazhdimësi ngre pyetje të rëndësishme në lidhje me përgjegjësinë institucionale, rolin e diskursit publik dhe masën në të cilën mësimet e vitit 2004 janë përvetësuar në të vërtetë", thuhet.

Përgjegjësia për promovimin e fakteve u takon udhëheqësve politikë, dhe siç thonë OJQ-të, kujtesa nuk duhet të përdoret për të thelluar përçarjet.

"Udhëheqësit politikë dhe mediat kanë një përgjegjësi shtesë për të siguruar që narrativat publike të bazohen në fakte të verifikueshme dhe të kontribuojnë në stabilitet, jo në përçarje. Mungesa e përgjegjësisë për dezinformimin e mëparshëm, së bashku me riprodhimin e tij të mëtejshëm, ngre shqetësime serioze në lidhje me qëndrueshmërinë e hapësirës së informacionit në Kosovë dhe ndikimin më të gjerë në marrëdhëniet ndëretnike. Në të njëjtën kohë, është e rëndësishme të theksohet se qasje të ndryshme janë të mundshme dhe të nevojshme. Mesazhet që promovojnë dinjitetin, qartësinë faktike dhe pajtimin, duke respektuar vuajtjet e të gjitha komuniteteve, tregojnë se diskursi publik mund të kontribuojë pozitivisht në stabilitetin afatgjatë. Mënyra se si shoqëritë i kujtojnë ngjarjet e vështira është e rëndësishme. Kujtesa nuk duhet të përdoret për të thelluar përçarjet, për të justifikuar dhunën ose për të ruajtur mosbesimin, por për të forcuar një angazhim të përbashkët për të parandaluar përsëritjen dhe për të rivendosur besimin", thuhet në deklaratë.

Organizatat e shoqërisë civile u bënë thirrje institucioneve dhe mediave të respektojnë standardet profesionale dhe të promovojnë faktet e përcaktuara, dhe komunitetit ndërkombëtar të vazhdojë të promovojë llogaridhënien dhe pajtimin.

"U bëjmë thirrje institucioneve në Kosovë që të sigurohen që deklaratat zyrtare të pasqyrojnë faktet e vërtetuara dhe të shmangin përdorimin ose përsëritjen e narrativave që janë kontestuar tashmë; organizatave mediatike të respektojnë standardet profesionale, duke përfshirë saktësinë, verifikimin e informacionit dhe përgjegjësinë për kontekstin në raportim; komunitetit ndërkombëtar që të mbetet i vëmendshëm ndaj ndikimit të diskursit publik në marrëdhëniet ndëretnike dhe të vazhdojë të mbështesë përpjekjet që promovojnë bazën në fakte, llogaridhënien dhe pajtimin", thuhet në deklaratë.

Siç u tha nga organizatat, kjo deklaratë nuk ka për qëllim të rihapë diskutimet rreth së kaluarës. Sipas tyre, të gjitha komunitetet në Kosovë kanë përvoja të vështira dhe ankesa të justifikuara, por një e ardhme e qëndrueshme dhe paqësore varet nga një angazhim i përbashkët për të vërtetën, përgjegjësinë dhe mbrojtjen e të gjitha komuniteteve.

"Riinterpretimi i ngjarjeve përmes narrativave të pasakta ose mashtruese, veçanërisht në kontekste të ndjeshme, nuk kontribuon në normalizim. Përkundrazi, mund të minojë vetë themelet mbi të cilat duhet të ndërtohet normalizimi", paralajmëron OJQ-ja.

Apeli u nënshkrua nga Iniciativa e Re Sociale - NSI, Qendra për Veprime Sociale Afirmative - CASA, Graçanica online, Aktiv, Qendra për Përfaqësimin e Kulturës Demokratike - ACDC, Instituti për Kërkime Publike, Instituti për Zhvillim Ekonomik Territorial - InTER, Qendra Humane Mitrovica, Komunikimi për Zhvillim Social - CSD, Qendra për Paqe dhe Tolerancë - CPT, Avenija, Qendra për Iniciativa Sociale - CSI, Të Drejtat e Grave dhe Forumi për Zhvillim dhe Bashkëpunim Ndëretnik - FDMC.