Kujtime nga pogromi i marsit 2004: Ndërsa shtëpitë serbe po digjeshin, pjesëtarët e forcave ndërkombëtare po hanin drekë

Kur shkatërrohet ajo që është më e shenjta për një popull, e që janë objektet fetare, është e qartë, theksojnë bashkëbiseduesit, se ekziston dëshira për të zhdukur çdo gjurmë serbe. Kjo është ajo që u tentua gjatë pogromit të marsit të vitit 2004, kur më shumë se 4.000 serbë u dëbuan nga shtëpitë e tyre në gjithë Kosovën, u shkatërruan dhjetëra manastire dhe më shumë se 10.000 freska dhe ikona me vlerë, ndërsa në hi u zhdukën librat kishtarë të regjistrimit të të pagëzuarve, të martuarve dhe të vdekurve, që dëshmonin për praninë shekullore të serbëve në Kosovë. Dhuna treditore u zhvillua në prani të 3.000 pjesëtarëve të UNMIK-ut dhe 20.000 të KFOR-it, ndërsa dëshmitarët e drejtpërdrejtë edhe sot kujtojnë se si disa pjesëtarë të forcave ndërkombëtare hanin drekë ndërsa shtëpitë serbe digjeshin.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Në ngjarjet tragjike që nisën më 17 mars 2004, Prishtina u pastrua etnikisht, ndërsa serbët u dëbuan edhe nga Prizreni, Gjakova, Peja, Ferizaj, Shtimja, Podujeva, Gjilani dhe qytete të tjera.

Sipas të dhënave të Agjencisë së Sigurisë dhe Informacionit të Serbisë, planet e ekstremistëve shqiptarë për pastrimin e plotë etnik të Kosovës nga serbët ishin përgatitur në takime të fshehta që në vjeshtën e vitit 2003. Sipas këtyre burimeve, personat kyç e dinin paraprakisht planin e veprimit, ndërsa pritej vetëm një incident i përshtatshëm për të nisur zbatimin e aktiviteteve të dakorduara.

Sirena të ambulancave në të gjitha anët

Vetë dhuna, siç kujton gazetari Zharko Joksimoviq, nuk i habiti shumë ata që kishin përjetuar trauma lufte edhe gjatë vitit 1999, por ai thekson se ajo e marsit ishte shumë më masive se në vitet e mëparshme.

“Ishim disi të befasuar. Gjëra të tilla gjithmonë mund të priteshin këtu, por jo me atë intensitet dhe në atë përmasë”, tha Joksimoviq, i cili në atë kohë ishte korrespondent i RTS-it dhe informacionet e para për viktima në gjithë Kosovën i mori në Prishtinë, në një restorant përballë selisë së UNMIK-ut, ku zakonisht mblidheshin serbët gjatë pushimit për kafe.

Pa e ditur çfarë po ndodhte rreth tyre, dëgjuan se në Çagllavicë kishte nisur lufta, dëgjuan sirena ambulancash në të gjithë qytetin, ndërsa më pas një i afërm nga Mitrovica e njoftoi se atje kishte tashmë viktima nga pala serbe. Skena që panë më vonë në Çagllavicë, sipas tij, ishte e tmerrshme.

“Dhjetëra mijëra banorë të Prishtinës u drejtuan për në Çagllavicë. Gjatë rrugës për në Fushë Kosovë, një pjesë tashmë po digjej. Në flakë ishte gjithçka që kishte mbetur serbe, deri te shtëpia e shëndetit, gjithçka po digjej. Gjatë rrugës, në zonën tregtare, takuam rreth njëzet ushtarë amerikanë, të quajtur ‘bretkosa’. Ishin aty, por nuk ishin të angazhuar për të ndaluar atë terror të organizuar me qëllim dëbimin e serbit të fundit nga këtu. Prisnin momentin e tyre, nuk e kuptoj pse. Ndërsa policia po dëbonte serbët e mbetur në Fushë Kosovë, ata rrinin të qetë. Kur arritëm në Çagllavicë, një pjesë tashmë po digjej”, kujton ai.

Indolenca e të huajve

Batalioni suedez, shton ai, rreshtoi automjetet e tij luftarake, dhe anëtarët e tij u shtrinë mbi to në diellin e marsit, dhe përsëri pritën diçka.

"Ndërkohë, ata ndanin drekën dhe ende hanin ndërsa njerëzit po vdisnin këtu dhe ndërsa shtëpitë po digjeshin. Ne i regjistruam dhe filmuam të gjitha këto, pak të habitur, duke shpresuar se ishte vetëm ndonjë teprim. Megjithatë, u përhap lajmi se e gjithë kjo mori përmasa të mëdha dhe se pothuajse nuk kishte qytet ku kjo nuk kishte ndodhur. Nga drejtimi i Lipjanit, një masë njerëzish u drejtua drejt Llapnaselës. Pamë një masë që ishte ndalur te rrethrrotullimi aktual drejt Marigonës. Banorët e Çagllavicës mbrojtën veten”, thotë Joksimoviq.

Ajo që ishte e habitshme, thotë ai, ishte indolenca e të huajve dhe fakti që askush nga komanda nuk mund t'i urdhëronte ata që më në fund t'u pengonin banditëve, terroristëve.

“Dhe kjo zgjati me ditë të tëra. Pati raste individuale, madje edhe përtej komandës, kështu që në një fshat në veri, falë një kapiteni francez, ose ai kishte një gradë të dytë, u vendos të qëndronte në Gojbula dhe ata e shpëtuan fshatin. E njëjta gjë ndodhi edhe në ndërtesën e Karić-it në Lipjan, ku ata fjalë për fjalë dogjën ndërtesën në të cilën ndodhej një fshat serb, dhe askush nuk donte të hynte brenda. Vetëm një oficer finlandez hipi në automjetin e tij dhe shpëtoi disa familje prej andej", thotë bashkëbiseduesi ynë.

Edhe mënyra se si u sollën të huajt, përfundon ai, nuk ishte një surprizë e madhe.

"Ata erdhën për të krijuar një shtet nga kjo. Sa më pak prej nesh, aq më mirë për ta. Më pak punë dhe puna e krijimit të një shteti do të vazhdojë pa asnjë rebelim nga ana jonë", thotë Joksimoviq.

Në dy ditët në vijim, më 18 dhe 19 mars, ekipi i RTS vizitoi dhe filmoi Prizrenin e djegur, Manastirin e Kryeengjëjve të Shenjtë, Virgjëreshën e Ljevishkës.

"Ata bënë gjithçka për të fshirë gjurmët e ekzistencës sonë dhe kjo vazhdon edhe sot e kësaj dite. Pastaj me dhunë, vrasje, tani me një lloj lëvizjesh administrative, ligje, dhe kjo është diçka që ne i rezistojmë dhe e durojmë", përfundon Joksimoviq.

Hetimi nuk ishte premtues

Borivoje Spasojeviq nga Mitrovica ishte midis serbëve të vrarë ditën e parë.

Djali i tij Dragan Spasojeviq kujton se edhe 20 vjet më parë, hetimi ndërkombëtar që u nis nuk premtoi drejtësi për viktimat e dhunës së marsit.

"Kur u formua ekipi ndërkombëtar pas 17 marsit për të hetuar autorët e dhunës së 17 marsit, ai ekip quhej Tor. Pyetja e tyre themelore, kur më telefonuan për të pyetur për rastin e Borivoj Spasojeviqit tim, ishte se çfarë po kërkonte në rrugë. Ata nuk pyetën për drejtimin nga vinte plumbi apo për ndonjë gjë tjetër, por ishin shumë të interesuar për atë që po kërkonte në rrugë. Dhe kolegu i tyre nga FBI-ja Para kësaj, Beryl Vinch mori pjesë në anën serbe në sprapsjen e sulmeve të atyre shqiptarëve, rreth dyqind prej tyre që kaluan në pjesën veriore, të armatosur me pistoleta dhe gurë, thyen hekura, qëlluan përreth. Kështu që ata mund ta pyesnin atë, në vend të meje, se çfarë po kërkonin njerëzit në rrugë në momentin kur dëgjoheshin të shtënat, kur qëlloheshin të shtënat, kur hidheshin gurët këtu në veri pa u provokuar", thotë ai për Kosovo online.

Mitrovica, thotë ai, ruan kujtimin e sakrificës së bërë nga babai i tij dhe Jana Tuçev, e cila u vra gjithashtu atë ditë.

"Ai ishte inxhinier elektrik, mori pjesë në shumë projekte që kishin të bënin me Mitrovicën, Trepçen, ishte një njeri i respektuar. Ishte mik i mirë për shumë njerëz dhe njerëzit e kujtojnë si bashkëqytetar, veçanërisht në rrethanat në të cilat vuajti", flet për babanë e tij Dragan Spasojeviq.

Dhuna që filloi 2004, thekson ai, nuk është ndalur deri më sot, por vetëm ka ndryshuar formën e saj.

"Për mua, 17 marsi është një datë që tregon se njerëzit kanë një arsye tjetër për të qenë të vendosur në dëshirën e tyre për të qëndruar në këto zona, për të vazhduar të jetojnë pavarësisht të gjitha sfidave që ekzistojnë, urrejtjes ndaj këtij komuniteti tjetër ose individëve ose grupeve nga ai komunitet tjetër që e shërojnë më së miri kotësinë dhe pakënaqësinë e tyre duke kryer dhunë ose duke u përpjekur ta kryejnë atë kundër komunitetit serb dhe duke u përpjekur të fshijnë gjurmët e ekzistencës serbe në Kosmet", thotë Spasojeviq dhe thekson se objektivi ishin kryesisht enklavat në të cilat u kthyen serbët dhe ku jeta filloi përsëri.

Shenjtëritë u dogjën

Në Prizren, u shkatërruan Virgjëresha e Ljevishkës (shekulli i 14-të), Kisha e Shpëtimtarit të Shenjtë, Kisha e Shën Nedeljës, Kisha e Shën Panteleimonit, Kisha e Shën Kozmait dhe Damianit (shekulli i 14-të), Manastiri i Shën Kryeengjëjve, të gjith nga shekulli i 14-të, si dhe ndërtesa e Seminarit Teologjik të Shën Kirilit dhe Metodit dhe Pallatit Episkopal. Në Gjakovë, u shkatërruan Kisha e Fjetjes së Virgjëreshës së Bekuar (shekulli i 16-të) me shtëpinë e famullisë, Kisha Katedrale e Trinisë së Shenjtë…Manastiri i Deviçit (shekulli i 15-të) u dogj në Sërbicë. Në Pejë, zona metropolitane me shtëpinë e famullisë së Kishës së Shën Gjonit Pararendësit dhe Pagëzorit, Kisha e Prezantimit të Virgjëreshës së Bekuar në Beli Polje (dhe Kisha e Shën Gjonit Pararendësit dhe Pagëzorit në Banjën e Pejës u shkatërruan. Kisha e Shën Nikollës (shekulli i 19-të) u dogj në Prishtinë, kisha e Shën Savës u shkatërrua në Mitrovicë…

Historiani i artit dhe drejtuesi i Galerisë së Freskave të Muzeut Kombëtar të Serbisë, Bojan Popoviq, deklaroi për Kosovo online se objektet fetare që u dëmtuan në Kosovë gjatë ngjarjeve të marsit 2004, por edhe ato të dëmtuara para dhe pas tyre, nuk janë restauruar, sidomos kishat e vogla, dhe se është e qartë një dëshirë për të zhdukur çdo gjurmë serbe.

“Edhe për objektet e rëndësishme që janë nën mbrojtjen e UNESCO, siç është Virgjëresha e Levishkës, nuk mund të themi se janë restauruar plotësisht. Edhe aty ende nuk janë pastruar të gjitha freskat nga pasojat e zjarrit të vitit 2004. Është plotësisht e qartë dëshira që, thënë thjesht, të zhduket çdo gjurmë serbe. Kjo bëhet në mënyrën më të thellë duke shkatërruar atë që është më e shenjta për një popull – objektet fetare dhe varrezat. Këto janë ato me të cilat çdo njeri përballet në një moment të jetës, kur lind dhe kur vdes”, theksoi Popoviq për Kosovo online.

Sipas tij, përgjegjësia për shkatërrimin e objekteve fetare serbe nuk është vetëm tek ata që janë në pushtet në Kosovë, por tek ata që, siç thotë ai, e mbajnë atë pushtet.

“Shqiptarët që jetojnë në Kosovë janë kryesisht një popull i mrekullueshëm, i njoh, por problemi është se elita që i drejton nuk është e tillë, dhe madje as ata nuk janë fajtorët kryesorë, por ata që e mbajnë pushtetin. Ekzistojnë edhe zona përgjegjësie – amerikane, gjermane, franceze... Pamë se si pas vitit 2004 disa vende si Spanja apo Portugalia tërhoqën forcat e tyre kur panë çfarë po ndodhte. Spanjollët mbetën të shokuar. Jo sepse janë domosdoshmërisht besimtarë të mëdhenj, por sepse vijnë nga një traditë e thellë e krishterë dhe e dinë çfarë do të thotë arti që shkatërrohet. Përveç tyre, edhe italianët janë disi të vetëdijshëm për atë që po ndodh. Ajo që po ndodh keq atje është përgjegjësi direkte e këtyre kombeve të mëdha që përmenda”, thekson Popoviq.

Ai shton se që nga Kongresi i Berlinit 1878, madje edhe më herët, në të drejtën ndërkombëtare ekziston parimi që pas luftës secili ruan pronën e vet, pavarësisht përkatësisë etnike.

“Vetëm në territorin e Kosovës dhe Metohisë dhe në territorin e Qipros kemi situata ku ju si individ, si serb, nuk mund të arrini tek prona juaj. E si mund të arrini pastaj deri te restaurimi i një kishe nëse nuk ekziston vullneti i atyre që janë mbi shqiptarët për ta lejuar këtë? Shembujt më të mirë nuk janë vetëm kishat e mëdha, por vendet e vogla ku janë shkatërruar jo një, por dhjetëra kisha, si Mushutishti, dhe ku edhe sot ekziston propagandë e hapur antiserbe. Në një zonë që përpiqet të paraqitet si shtet, ekziston komuniteti i dytë më i madh që po dëbohet në mënyrë aktive. Në Evropë nuk kemi pasur një shembull të tillë që nga viti 1945, ose nga rasti i Qipros”, vlerësoi ai.

Shkaku dhe demanti i UNMIK-ut

Fillimit të pogromit i paraprinë raportimet e mediave kosovare më 16 mars 2004 se tre djem të nacionalitetit shqiptar, të moshës 8, 11 dhe 12 vjeç, kishin humbur jetën duke u mbytur në lumin Ibër, në fshatin Çabër, pranë Zubin Potokut, duke ikur, sipas pretendimeve, nga sulmues serbë. Megjithatë, zëdhënësi i UNMIK-ut, Derek Chappell, e demantoi këtë, duke deklaruar se djemtë nuk kishin humbur jetën duke ikur nga serbët dhe vlerësoi se dhuna ishte e planifikuar.

Sipas vlerësimeve të policisë së OKB-së, në dhunë në 33 lokacione morën pjesë më shumë se 51.000 shqiptarë, ndërsa sipas vlerësimeve të OSBE-së dhe “Human Rights Watch”, numri i pjesëmarrësve arriti deri në 60.000 shqiptarë.

POGROMI, KISHA, SERBËT, EKSTREMISTËT, KFOR