Staro Gracko - në pritje të drejtësisë: Dy dekada e gjysmë nga vrasja e 14 korrësve

Ishte bukur të jetosh në Staro Gracko deri në vitin 1999, kujtojnë banorët e këtij fshati afër Lipjanit dhe më pas, thonë, erdhi e keqja. Së pari bombardimi, dhe më pas një e keqe edhe më e madhe - vrasja e 14 korrësve, pas së cilës asgjë në këtë vend nuk është e njëjtë.

Para bombardimeve, Staro Gracko ishte një nga fshatrat më të organizuar, thotë mësuesi Zoran Qirkoviq.

“Njerëzit më së shumti merreshin me bujqësi, punonin në kompania, jeta ishte shumë e mirë. Kishte shumë intelektualë, mjekë, inxhinierë, mësues... Epo, pastaj erdhi e keqja, erdhi lufta, dhe pas luftës e keqe edhe më e madhe, kështu që të gjithë jemi ende në një lloj furie, frikë. Na vjen keq për atë që po shihni dhe këtë po bën tani për tani ky fshat”, tregon ai teksa tregon monumentin për korrësit.

Më 23. korrik 1999 asgjë nuk e paralajmëronte tragjedinë.

“Njerëzit shkonin në korrje, për të shirë drithin e bukës, se ishte vit lufte, shkonin, thërrisnin fqinjët, ishin 14 veta, ndihmuam njëri-tjetrin”. Në mbrëmje ata u larguan përsëri dhe kjo ndodhi. Ishte një organizatë, sepse 14 persona nuk mund të vriten nga një person. Ndoshta është bërë nga një masë njerëzish, disa nga ata terroristë, kështu që të 14 vdiqën, asnjëri prej tyre nuk u kthye në shtëpi. Ishte diçka e tmerrshme për fshatin tonë”, kujton mësuesi.

Ai tregon se vendasit kërkuan nga KFOR-i britanik që të sigurojë terrenin.

“Ata thanë, ‘shko lirshëm në shtëpi, shkoni në korrje, ne nuk do të jemi direkt atje, por do të vizitojmë fushën”. Asgjë nuk doli prej asaj dite. Ata vdiqën dy kilometra larg këtu, në trekufitarin Gracko, Veliki Alash dhe Bujance. Ata vdiqën atje. Deri më sot, autorët nuk dihen. Hetimi u pezullua në vitin 2018 pa prova. Ata thonë se ka qenë pa prova. EULEX ishte i pranishëm. Thjesht thanë se nuk kishte prova dhe se po pezullonin hetimet, gjë që na preku shumë. Para së gjithash familjet, por edhe të gjithë ne qytetarët e këtij fshati”, thotë Qirkoviq.

Sulmet ndaj Staro Grackos vazhduan edhe pas asaj ngjarje fatkeqe.

“Ky është një fshat i turbullt, jo vetëm kaq. Edhe pas kësaj kemi pasur sulme të përditshme këtu. Kemi pasur fshatra në zonat kufitare, kanë qëlluar në shtëpi, kanë plagosur, ka pasur edhe një pogrom në fshatin tonë. Ata qëllonin fshatin nga kjo anë e djathtë, por, për fat, ia dolëm mirë. Kanë dashur të pushtojnë fshatin me të gjitha forcat, kur nuk kanë mundur të përdorin armët, atëherë kanë ardhur me para, të blejnë shtëpi dhe tani ky fshat është gjysmë e gjysmë”, thekson ai, duke thënë se para luftës, në Staro Gracko jetonin 530 serbë, të cilët tani janë 150, po aq sa shqiptarët.

Shkolla “Braqa Aksiq” ku punon ka 18 nxënës.

“Po mundohemi edhe si udhëheqës të fshatit edhe si qytetarë. Ne kemi tre nga institucionet tona në fshat - një ambulant, një shkollë, kemi edhe një klub futbolli, kështu që jemi ende mjaft të organizuar. Ka jetë, ka fëmijë, ka të rinj, kështu që vetëm pak ndihmë nga shteti ynë dhe mendoj se ky fshat ka ende perspektivë”, thotë mësuesi.

Dhe dëshira e të gjithë serbëve në këtë fshat është unike.

“Dëshira jonë e vetme është që autorët të zbulohen dhe të vendosen aty ku e kanë vendin. Është diçka që e presim me padurim çdo ditë. Edhe familjet edhe qytetarët”, thekson ai.

Mësuesja në pension Mileva Peshiq ka punuar në shkollën "Braqa Aksiq" në Staro Gracko nga viti 1977 deri në vitin 2013. Ajo tani jeton në Novi Sad dhe kujton jetën në këtë fshat.

“Fshati është i vogël, kryesisht njihemi të gjithë dhe i kam njohur të gjithë. Jeta ishte shumë e bukur në Staro Gracko, të gjithë ishin dakord. Fëmijët këtu kanë shkuar në shkollë deri në klasën e katërt, kurse pas klasës së katërt në Lipjan. Kishim shumë fëmijë, atje vinin në shkollë fëmijët e Veliko Alashit. Ata u shoqëruan, luanin. Shikoni, ka shumë hapësirë ​​atje. Njerëzit gjithashtu shoqëroheshin shumë, ndihmonin njëri-tjetrin. Jeta ishte shumë e bukur, por viti 1999 na rrëzoi në njëfarë kuptimi, edhe pse shpirti ynë mbeti i fortë”, thekson Peshiq.

Sipas saj, bombardimi bëri që rreth 30 familje të shpërngulen nga Staro Gracko, por ajo është e bindur se serbët e zhvendosur do të ishin kthyer në shtëpitë e tyre nëse tragjedia nuk do të kishte ndodhur më 23. korrik 1999 dhe më pas në mars 2004.

Më pas Peshiq kujtoi korrikun fatal të vitit 1999, kur 14 serbë nuk u kthyen nga fusha e grurit.

“Djali ynë ndërtoi një shtëpi në majë të fshatit dhe aty u ulëm përballë, fqinjët, burri dhe unë. Erdhi Dragan Odaloviq dhe e pyeti Steve Laliqin. Stevo Laliq ishte marinar, ai ishte i vetmi nga ne në zonë që dinte anglisht, ai i kërkoi të shkonte me të në fushë, sepse ai thotë: "Shkuan në korrje dhe nuk u kthyen". Ata ende nuk arritën, po errësohej. Dhe pastaj Stevo u nis, si dhe burri im dhe një fqinj i quajtur Qave. Dula erdhi me një traktor, i futi në një rimorkio të vogël dhe shkuan atje në drejtim të fushës. Tashmë ishte errësirë. Ne po presim. Ndonëse gruaja e Steve kishte një telekomandë dhe e thirri për të krijuar një lidhje me të, megjithatë, ajo thotë, "ata nuk përgjigjen", tregon Peshiq.

Siç tregon, banorët e zonës pasi kanë shkuar në terren buzë rrugës kanë gjetur makina bujqësore që punonin në vend.

“Kur arritën aty nuk është as afër fushës, rrugës, gjetën një traktor, një autokombajneje, një motokultivator, gjithçka është në këmbë dhe punon, dëgjohet një zë. Dhe në traktorin e parë që hasën, aty takuan një njeri që ishte vrarë. Ai ishte në timon, por traktori ishte I ndalur. Dhe pastaj ata menduan, meqenëse pylli është afër, le të fshehemi, dikush duhet të ketë qëlluar mbi të, kështu që u fshehën nga ajo rimorkio në pak grurë, ndërsa ky i fundit ktheu traktorin dhe u kthyen. Kështu ata e dinin atëherë se vetëm ai njeri ishte vrarë, dhe pastaj Stevo shkoi në Lipjan në polici dhe në Kfor. Mund ta dërgonim vetëm se ai di të bëjë marrëveshje me ata të huaj. Ai e solli Kfor-in dhe me ta shkoi në vendngjarje. Aty pa që të gjithë kishin vdekur”, tregon ajo.

Vendasit shpresonin, thekson Peshiq, se jo të gjithë kishin humbur jetën, se mund të kishin shpëtuar, duke thënë se e kujtojnë Jovica Zhiviqin për trimërinë e tij në vitin 1999 dhe se ai do të shfaqet nga diku.

“Megjithatë, kur ata u larguan me Kfor-in, ndoshta ishte rreth mesnatës, ata gjetën se të gjithë ishin të vdekur dhe ata ishin rreshtuar, pushkatuar. Mendoj se fillimisht u qëlluan në këmbë, kështu që nuk mund të iknin dhe më pas u vranë. Dhe pastaj i gjithë ferri shpërtheu. Në fakt, i gjithë ferri shpërtheu në fshat sapo ata nuk u shfaqën deri në errësirë. Ata erdhën nga Kfori me kamionë, i morën, i çuan kufomat në spital për identifikim, kështu që të nesërmen u njoh. Epo atëherë duhet të hapen 14 varre dhe kombi si komb të mos e hapë varrin një ditë më parë, por në ditën e varrimit. Mirëpo, ne nuk patëm mundësi të hapnim varre dhe t'i varrosnim gjatë ditës, por njerëzit nga fshatrat fqinjë erdhën në ndihmë të tyre. Kur i sollën nga spitali në arkivole, në rrafshnaltën përballë kësaj shtëpie të vogël kishte arkivole të rreshtuara, ishte një fatkeqësi”, tregon Peshiq.

Ajo kujton se Stevo Laliq e kishte të ndaluar të informonte familjarët dhe se përfaqësuesit e misioneve ndërkombëtare thanë se do ta bënin vetë duke ftuar anëtarët meshkuj të familjes.

“Dhe tash nga ato familje, dy vëllezërit e Zhiviqit, gratë dhe nëna, Ilija ishte djali i njërit, ishte shtatë vjeç. Nga familja Janiqijeviq, e njëjta bashkëshorte. Nuk ka meshkuj. Cvejiq, nëna dhe babai të smurë dhe dy motrat. Voglushi Jovanoviq nga Topliçani ka nënën dhe një motër. Kota, vetëm një grua. Cvejiq është i njëjti, nuk ka mashkull. Gjekiq ka vëllezër, por vëllezërit e tij u nisën për në Serbi, vetëm nëna e tij është këtu, kështu që ai nuk ka më mashkull. Vetëm Dragan Odaloviq, djali i të cilit u vra, ishte i vetmi njeri që mund të hynte atje për të pritur njoftimin. Mund ta imagjinoni vetëm se si ishte kur u thanë kryefamiljarëve meshkuj të vinin të dëgjonin njoftimin, por në ato familje nuk ka më kryefamiljarë”, thotë ajo.

Përveç tragjedisë që i ndodhi familjeve, pjesëtarët e KFOR-it u sollën edhe mizorisht, pohon Peshiq.

“Ishte e tmerrshme, kishte vajtim. Nuk mund ta përshkruaj, ata ishin të pasjellshëm. Kfori anglez ishte aty në atë moment dhe ata po qeshnin, po flisnin me njëri-tjetrin dhe po qeshin, dhe ne jemi gati të kërcejmë nga lëkura. Pastaj disa gra filluan me ta, si "çka po qesh", dhe ato ishin të vrazhda, si "ikni atje". Ndaj ne përjetuam jo vetëm tragjedinë e vdekjes, por edhe vrazhdësinë e atij njeriu të huaj që erdhi gjoja për të na mbrojtur”, tregon ajo.

Edhe pse Staro Gracko tani po jeton nën hijen e asaj ngjarjeje, Peshiq thotë se gjëja më e rëndësishme është të jetosh.

“Këtu më duhet të them se jam e kënaqur p.sh me ato nëna që qëndruan me fëmijët e tyre. Nga Zhiviq ishin shtatë fëmijë nga dy vëllezër. Njëri kishte tre dhe një kishte katër fëmijë. Të gjithë mbaruan universitetin dhe u martuan. Ajo ishte më e vogla, katër muajsh kur i vdiq babai dhe mbaroi universitetin dhe u fejua dhe së shpejti do të martohet. Unë jam shumë i kënaqur dhe i admiroj ato nëna, megjithëse i gjithë fshati u përpoq t'i ndihmonte në fillim, nëse bëhej fjalë për punë apo diçka tjetër, ne gjithmonë binim dakord të ndihmonim njëra-tjetrën. Por jam e kënaqur që fëmijët arritën të dalin nga kriza, të arsimohen dhe të bëhen qenie njerëzore”, përfundon Peshiq.

Në atarat e fshatit Staro Gracko më 23 korrik 1999, gjatë korrjes, u vranë Millovan Jovanoviq, Jovica dhe Rade Zhiviq, Andrija Odaloviq, Novica, Sllobodan, Mile dhe Momir Janiqijeviq, Stanimir dhe Boshko Dekiq, Sasha dhe Ljubisha Cvejiq, Nikola Stojanoviq dhe Miodrag Tepsiç. Vrasja e tyre konsiderohet si një nga krimet më të mëdha pas konfliktit në Kosovë të vitit 1999, për të cilin askush nuk u mbajt përgjegjës.

Shtatë shqiptarë ishin nën hetim. Në tetor 2007, UNMIK-u arrestoi Mazllum Bytyqin nga fshati Veliki Alash, afër Staro Grackos, me dyshimin se kishte marrë pjesë në vrasjen e korrësve serbë, megjithatë, ai u lirua nga paraburgimi dy muaj më vonë për shkak të mungesës së provave.

Në vitin 2017, Prokuroria Speciale në Prishtinë, së bashku me EULEX-in, pezulluan hetimet për shkak të mungesës së provave.