Kthim në Kosovë: A do të ketë sërish serbët në Prishtinë?

Deri në vitin 1999 në Prishtinë kanë jetuar rreth 40.000 serbë, sot janë rreth pesëmbëdhjetë. Edhe pse Marija Novakoviq, e cila vitin e kaluar ia doli që ta kthejë ligjërisht apartamentin që i ishte uzurpuar, me padurim pret që të vendoset në të dhe të bëhet sërish banore e përhershme e vendlindjes së saj, ajo nuk njeh askënd nga brezi i saj që do të ndiqte gjurmët e saj. Siç thotë ajo për Kosovo Online, disa tashmë janë strehuar në vende të tjera, disa nuk mund t'i kthejnë pronat e tyre, disa kanë frikë.

Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, pas raundit të negociatave të së shtunës në Ohër për dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, i pyetur nga gazetarët nëse mbron kthimin e serbëve në Kosovë dhe të drejtat e tyre, u përgjigj se mbron të drejtat e të gjithëve në Kosovë, pavarësisht nga përkatësia kombëtare apo fetare, “si ata që janë këtu, edhe ata që kanë ikur dhe duan të kthehen, e kanë pronën e tyre në Kosovë”.

Megjithatë, vetëm vitin e kaluar, disa shtëpi të të kthyerve serbë u bastisën dhe u plaçkitën në fshatin Kovragë të komunës së Istokut, në Kllobukar afër Novobërdës, Osojan... Një serb i kthyer u arrestua nën dyshimin se kishte kryer një krim lufte. Kur 13 familje serbe u kthyen në fshatin Ljubozhdë një vit më parë, shqiptarët organizuan protestë. E vetmja serbe e kthyer në Gjakovë, Dragica Gashiq, duhej të sigurohej nga policia për shkak të torturave që iu nënshtrua.

Sipas të dhënave të Qeverisë së Serbisë, janë rreth 210.000 serbë të dëbuar nga Kosova dhe të mërguar, ndërsa shpërngulja më e madhe ka qenë gjatë verës së vitit 1999. Pesë vjet më vonë, në vetëm dy ditë të pogromit të marsit, më shumë se 4.000 serbët u dëbuan dhe vetëm dy për qind e tyre u kthyen në Kosovë.

Profesori asistent në Fakultetin e Shkencave Politike në Beograd, Stefan Surlliq, thotë për Kosovo Online se as autoritetet në Prishtinë dhe as aktorët ndërkombëtarë që kanë marrë përgjegjësinë që nga viti 2000 nuk kanë ndërmarrë ndonjë politikë serioze për kthimin e serbëve në Kosovë.

“Vetë fakti që nuk ka pasur gatishmëri për ta bërë këtë gjatë gjithë kohës, janë tri pengesa kyçe për të cilat nuk kemi një numër përkatës të serbëve që kanë dëshirë të kthehen por që ende nuk kthehen në territorin e Kosovës e Metohi. Së pari, siguria. Kjo çështje është ende shumë e hapur, sidomos në zonën e Metohisë ku individët përballen me vjedhje, sulme të vazhdueshme apo kërcënime verbale. Një arsye tjetër janë çështjet pronësore sepse kemi ende rreth 40 mijë çështje të pazgjidhura. Më konkretisht, bëhet fjalë për uzurpim, për rrënime, djegie të dyqaneve, banesave dhe shtëpive, për të mos thënë se në vitet e fundit ka pasur uzurpim, mbi të gjitha, të tokës së punueshme bujqësore”, thotë Surlliq.

Surlliq përmend çështjen e ekzistencës si arsye të tretë.

"Edhe nëse zgjidhet çështja e pronës, edhe nëse dikush vjen në një mjedis ku nuk do të përballet me sulme fizike, nuk ka kushte ekzistenciale për një jetë normale. Nëse duan të kthehen, serbët kufizohen në një jetë të izoluar, rurale, dedikuar për bujqësi, pa asnjë ndërveprim social, dhe ky është një problem i madh. Në shumicën e rasteve, të moshuarit, pensionistët mund të vendosin ta bëjnë këtë, por jo popullata e re që dëshiron të arrijë potencialin e saj të plotë dhe për këtë arsye ata mos e shihni perspektivën e një jetë të mëtejshme në Kosovë e Metohi”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Pas largimit nga Prishtina, Marija Novakoviq jetoi në Bllac, Prokuple, Batoçinë dhe Beograd, por pas dy dekadash u kthye në Kosovë. Ajo punon në një kopsht fëmijësh në Fshatin Llap, dhjetë kilometra nga Prishtina. Ajo po rregullon apartamentin në Prishtinë që i është kthyer pas 23 vitesh.

“Pak më par isha aty, fqinjët shqiptarë u gëzuan që më panë. Si do të më pranojnë kur të filloj të jetoj në banesë, do ta shoh. Jam rritur në një qytet ku kishte shumë kombe, por për mua një fqinj ishte një fqinje, nuk e kam parë kombësinë e tij, kështu jam rritur”, na thotë Novakoviq.

Dy djemtë e saj, Stevan dhe Llazar, edhe pse jetojnë dhe punojnë në Beograd, janë mbështetja e saj kryesore në synimin e saj për të jetuar sërish në Prishtinë.

“Llazari i lindur në Beograd nuk ka dashur të pagëzohet atje, por ka dashur të pagëzohet në manastirin e Graçanicës. Djali i madh Stevan është pagëzuar në kishën e Shën Nikollës në Prishtinë, të cilës i është vënë zjarri. Kur e pashë ashtu, mendova se do të vdisja sepse ishte aq të vështirë, mund të kuptoj gjithçka, por nuk e kuptoj një qëndrim të tillë ndaj vendeve të shenjta, pavarësisht se cilës fe i përkasin”, thotë Marija Novakoviq, e cila pavarësisht gjithçkaje u kthye në Kosovë.

A do të mbetet shembulli i saj i vetmuar dhe a do të jenë sërish serbët në Prishtinë në numër më të madh?

Stevan Surlliq thotë se veprimi i këtij të kthyeri, si dhe i të vetmes serbe të kthyer në Gjakovë, Dragica Gashiq, është heroik dhe i guximshëm, por edhe se nuk duhet të harrohen kushtet në të cilat jeton Gashiq në Gjakovë.

“Pas 23 vitesh është një numër shumë i vogël i njerëzve që do të dëshironin vërtet të ktheheshin në Kosovë, edhe në kushte ideale, sepse ndërkohë thjesht filluan një jetë krejtësisht të re, të integruar në një mjedis të ri, dhe për këtë mendoj do të kemi vetëm raste sporadike të kthimit, sepse koha ka bërë të vetën”, thotë Surlliq.

Ai thekson se teoria thotë se shumica është gjithmonë përgjegjëse për pakicën dhe se kjo do të thotë se është shumica shqiptare ajo që duhet të sigurojë që serbët të jetojnë në Kosovë.

“Nëse vërtet i konsiderojnë ata pjesë të shoqërisë së tyre, do të duhej t'u ofronin serbëve të jetojnë në Prishtinë dhe t'u ofrojnë kushte ekzistenciale dhe në këtë mënyrë t'u tregojnë se janë një bashkësi etnike funksionale si në Prishtinë ashtu edhe në Kosovë. Kështu kur ke margjinalizim të përhershëm, sigurisht që nuk ka dëshirë të individëve për t'u kthyer. Pa veprime të forta nga autoritetet në Prishtinë dhe aktorët ndërkombëtarë për të mbështetur familjet e reja jo vetëm që të kthehen, por edhe ata që tashmë janë këtu për të qëndruar, mendoj se parashikimet demografike janë negative”, përfundon Surlliq.

Përndryshe, në Raportin e OSBE-së nga viti 2021 për Vlerësimin e të Drejtave të Komuniteteve, thuhet se një numër i madh i incidenteve sigurie vazhdojnë të ndodhin në vendet e kthimit.

“Sipas të dhënave të marra nga OSBE-ja, këto akte variojnë nga vjedhjet e vogla deri te zjarret dhe sulmet. Më të zakonshmet janë vjedhjet në shtëpitë e pabanuara të serbëve të Kosovës. Edhe pse shumë nga këto akte mund të kenë motiv kryesisht ekonomik dhe raportohen në Policinë e Kosovës, përshtypja negative për sigurinë tek të kthyerit është intensifikuar për shkak se shumë autorë i kanë shpëtuar drejtësisë. Kjo kontribuon në një përshtypje negative të sigurisë për të kthyerit dhe në këtë mënyrë pengon procesin e kthimit”, thuhet në raportin e sipërpërmendur të OSBE-së.