Rreth 90 nisma rajonale janë aktualisht aktive: Cila është përparësia e Ballkanit të Hapur?

Nisma e Ballkanit të Hapur, e nisur në vitin 2019 nga liderët e Serbisë, Maqedonisë së Veriut dhe Shqipërisë, është sot, sipas mendimit të bashkëbiseduesit të Kosovës online, “Bileta e hyrjes” në BE dhe një alternativë ndaj konflikteve të së shkuarës. Siç thonë ata, nga nismat e tjera rajonale, prej të cilave sipas disa vlerësimeve janë rreth 90, veçohet ndër të tjera se është me origjinë nga Ballkani Perëndimor dhe se themelimi i saj nuk është “drejtuar” nga jashtë.

Në dekadat e fundit, që nga normalizimi i marrëdhënieve dhe tejkalimi i mosmarrëveshjeve politike midis vendeve të Ballkanit Perëndimor ka qenë një prioritet si për rajonin ashtu edhe për Perëndimin, u hodhën dhjetëra iniciativa që do të siguronin bashkëpunim ekonomik dhe do të siguronin një standard më të lartë jetese për qytetarët.

Ndërsa shumë prej këtyre nismave ekzistojnë sot vetëm "në letër" ose kanë shtrirje të vogël, Ballkani i Hapur tashmë ka rezultate të dukshme në lidhjen e rajonit, si dhe mbështetje në rritje nga komuniteti ndërkombëtar.

Kështu, për shembull, ambasadori i SHBA-së në Serbi, Kristofer Hill, vlerësoi se Ballkani i Hapur është "iniciativa më emocionuese dhe më premtuese" dhe shtoi se liderët e tre vendeve me të vërtetë "duan të bëjnë diçka në rajon“, dhe ftoi Prishtinën dhe Podgoricën që t'i bashkohen këtij projekti.

"Unë e konsideroj këtë një zhvillim shumë interesant në Ballkan. Është ideja e vendeve që të takohen dhe të diskutojnë tema të ndryshme, të përpiqen t'i zgjidhin vetë çështjet. Më pëlqen veçanërisht që Ballkani i Hapur u krijua pikërisht në Ballkan" tha Hill.

Mbi përparësitë e Ballkanit të Hapur ndaj nismave të tjera rajonale analistët dhe ekonomistë nga Beogradi, Shkupi dhe Tirana flasin për Kosovo online.

Nënkryetarja e Qendrës për Politikë të Jashtme Suzana Grubjeshiq thotë për Kosovo online se bashkëpunimi rajonal është një shtyllë e procesit të integrimit evropian dhe rikujton se bashkëpunimi ekonomik është një kërkesë e veçantë sipas Marrëveshjes së Stabilizim dhe Asociimit, e cila është nënshkruar me të gjashtë partnerët nga Ballkani Perëndimor.

“Ka shumë iniciativa rajonale, sipas disa të dhënave deri në 90, të cilat inkurajuan bashkëpunimin dhe lehtësuan komunikimin, por megjithatë nuk ndihmuan shumë në afrimin e rajonit të BE-së dhe kishin potencial të kufizuar ekonomik. Integrimi i vonuar i rajonit në BE ka bërë që ne të ngecim në hapësirën e ndërmjetme dhe ndërkohë, në një tranzicion pa fund”, tha Grubjeshiq.

Ajo thotë se është një “mini Shengen”, pra Ballkani i Hapur u lançua në momentin kur në vitin 2019 Maqedonia e Veriut dhe Shqipëria mbetën sërish pa hapjen e negociatave të anëtarësimit, thekson ajo, duke theksuar se Ballkani i Hapur është fillimisht një nismë rajonale, ndryshe nga të gjitha të tjerat që u lansuan në kryeqytetet evropiane.

“Iniciativa mori vrull pas mbështetjes së fortë amerikane, sepse tregon se jo gjithçka duhet të bëhet “made in BE”, ajo tashmë mund të jetë autoktone 'made in Western Balkans'. Të gjitha nismat e tjera rajonale e injorojnë atë aspekt të pronësisë lokale, të gjitha janë të dizajnuara në Bruksel, Berlin apo në ndonjë qytet tjetër evropian dhe të gjithë udhëhiqen nga maksimumi - idetë dhe projektet janë tonat, e juaja është vetëm t'i zbatoni ato", theksoi Grubjeshiq.

Ajo vlerësoi se Ballkani i Hapur është një “alternativë e konflikteve” të së shkuarës dhe shprehu keqardhjen që vetëm tre vende nga rajoni e mbështetën këtë iniciativë.

Ndërsa arsyet politike dhe mosbesimi pengojnë Malin e Zi dhe Bosnje-Hercegovinën të marrin pjesë në iniciativë, anëtarësimi i Kosovës është një çështje më vete, edhe pse Marrëveshja e Uashingtonit e vitit 2020 u zotua t'i bashkohet Ballkanit të Hapur, thotë nënkryetarja e Qendrës për Politikë të Jashtme.

“Iniciativa nuk është kundërshtuese, por plotësuese e Procesit të Berlinit dhe nuk është alternativë ndaj integrimit evropian, por është alternativë ndaj konflikteve të së kaluarës”, tha Grubjeshiq.

Marrëdhëniet e përgjithshme të Serbisë me Maqedoninë e Veriut dhe Shqipërinë nuk kanë qenë kurrë më të mira, vlerëson Grubjeshiq, duke shtuar se thirrja për vendet e tjera të rajonit është e hapur.

Ai thekson se ka shumë shembuj të mirë nga praktika se si hiqen barrierat dhe si mundësohen katër liritë evropiane të lëvizjes së njerëzve, mallrave, shërbimeve dhe kapitalit.

“Ftesa për të tjerët për anëtarësim mbetet e hapur, nuk ka asnjë imponim. Nëse lirohet paragjykimet dhe frika nga dominimi serb, ka gjasa të mëdha që fillimisht Mali i Zi, e më pas Bosnja e Hercegovina dhe Kosova të bashkohen në një të ardhme të parashikueshme, dhe përfundimisht të formohet një treg i përbashkët rajonal. Kjo do të ishte një biletë për tregun e madh të përbashkët të BE-së”, përfundon Grubjeshiq.

Ekonomisti Lubodrag Saviq tha për Kosovo online se Ballkani i Hapur është unik sepse është një nga rastet e para ku bashkëpunimi ekonomik i bazuar në vlerat evropiane konkretisht është iniciuar dhe pranuar nga disa vende të Ballkanit.

Në nisma të tjera rajonale si Cefta, shton ai, përfshihen edhe disa vende të tjera evropiane si Polonia, Çekia dhe Hungaria.

“Ballkani i hapur është një iniciativë që ka origjinën direkt nga disa vende të Ballkanit, që është një nga rastet e para të një nisme të tillë duke filluar nga disa vende, ndërsa ato të mëparshmet, si Cefta, janë bërë për një grup më të madh, dhe vendet e tjera Polonia, Republika Çeke dhe Hungaria janë përfshirë gjithashtu në të si një mënyrë për të praktikuar procesin drejt anëtarësimit të plotë në BE”, tha Saviq.

Ekonomisti kujton se Serbia ishte anëtare e Cefta-s, por që Prishtina me lëvizje të paarsyeshme bëri që kjo iniciativë të zhvlerësohet dhe të mos funksionojë, edhe pse nuk u shfuqizua plotësisht.

Sipas tij, Ballkani i Hapur është një lloj zëvendësimi i Cefta-s dhe u formua me të vetmin synim ngritjen e bashkëpunimit rajonal në një nivel më të lartë dhe përmirësimin e standardeve të jetesës.

“Në njëfarë kuptimi, Ballkani i Hapur është alternativë për Cefta-n, por problemi është se disa, e kam fjalën në radhë të parë autoritetet e Prishtinës, por edhe ato malazeze, ata nuk e kuptojnë se kjo nuk është realizim i idesë së Serbisë së Madhe, por se është në fakt një ide ekonomike që duhet të sigurojë trajtim të barabartë për të gjithë pjesëmarrësit, e cila eliminon të gjitha barrierat doganore, teknike, sanitare dhe të ndryshme të cilat ekzistojnë për mallra, kamionë dhe do të thosha edhe për njerëzit”, shpjegon Saviq.

Në Ballkan, vlerëson ai, ka ndarje politike që fatkeqësisht kërcënojnë funksionimin normal të njerëzve, dhe nisma e Ballkanit të Hapur kërkon të zbatojë atë në të cilën bazohet ideja e BE-së - që ajo të qarkullojë lirshëm nga një vend në tjetrin.

Ai thekson se vendet e rajonit ishin një vend dhe se ata e dinë se si mund të funksionojë shkëmbimi dhe bashkëpunimi ekonomik, por pavarësisht të gjitha përfitimeve, disa vende reagojnë negativisht ndaj Ballkanit të Hapur.

Politologu nga Shkupi, Ivo Rangjelloviq, i cili u diplomua në shkenca politike dhe ekonomi në Universitetin e Bostonit dhe mori një diplomë master në politikë dhe demokraci krahasuese në Londër, beson se Ballkani i Hapur është një ilaç për dallimet në rritje midis vendeve në rajon, dhe ofron një mundësi për të arritur bashkëpunim ekonomik që nuk është realizuar nga iniciativat e mëparshme.

“Në një kohë kur liberalizmi po përballet gjithnjë e më shumë me stigmatizimin, iniciativat si Ballkani i Hapur po afirmohen si kurë për plagët e polarizimit në rritje. Ky projekt ofron promovim në fushën e bashkëpunimit rajonal në fusha tashmë të krijuara përmes nismave të shumta, por përmes të cilave nuk u arritën rezultate konkrete. Prandaj, qasja e publikut duhet ta vlerësojë këtë projekt jo si qëllim historik, por si potencial për përfitime të prekshme”, tha Rangjelloviq.

Bukuria e Ballkanit të Hapur, përveç karakterit vetiniciativ, thotë politologu, mbart edhe thelbin e saj – shtypjen e barrierave të jetës përmes zgjidhjeve kolektive.

Sipas fjalëve të tij, ky projekt synon të kapërcejë kufijtë fizikë dhe të sigurojë kushte të favorshme në ekonomi për qytetarët e vendeve pjesëmarrëse, duke ofruar kështu mbështetje për mirëkuptimin social dhe politik midis popujve të rajonit.

Në këtë drejtim, tha Rangjelloviq, është e rëndësishme të theksohet potenciali i gjithëpërfshirjes, që është në qendër të kritikave nga komuniteti profesional.

“Unë do t'ia lejoja vetes të them se qasja pa vëmendje e anëtarëve dhe rezerva e të tjerëve është përparësia më e madhe e këtij projekti. Gjithëpërfshirja shpesh sfidon efektivitetin, veçanërisht kur bëhet fjalë për vendet e Ballkanit. Prandaj kjo nismë duhet të promovohet përmes projekteve dhe rezultateve thelbësore, të cilat do të shërbenin si forcë gravitacionale ndaj vendeve që aktualisht nuk janë pjesë e projektit. Të gjithë jemi të lodhur nga iniciativat e kushtëzuara, për të cilat proceset reformuese kanë ditur të na shkelin dinjitetin, apo jo”, tha Rangjelloviq.

Është fakt, shtoi ai, se nisma e Ballkanit të Hapur nuk ka një strukturë të qartë dhe zona të kufizuara në të cilat operon,nuk duhet të skualifikojë matricën e vlerave, e cila korrespondon me atë evropiane.

Për këtë arsye, vuri në dukje ai, Ballkani i Hapur ka mbështetjen e komunitetit ndërkombëtar, këtë herë edhe atë të Federatës Ruse.

Për sa i përket analizës krahasuese me nismat e tjera rajonale, Ballkani i Hapur është “gjithçka veç konkurrencë me iniciativat e tjera”, veçanërisht jo integrimi i rajonit në Bashkimin Evropian, sipas bashkëbiseduesit tonë.

“Në atë kakofoni kritike, Ballkani i Hapur u përkufizua si një zëvendësim apo homolog i Procesit të Berlinit, që besoj se është një marrëdhënie jashtëzakonisht plotësuese. Dallimi është në rolin e përcaktuar qartë të partnerëve evropianë në krahasim me karakterin vetëiniciativë të Ballkanit të Hapur. Kjo do të thotë se vendet e rajonit tundohen sërish nga një tjetër lakmus, pas së cilës do të shihet nëse ata janë të aftë t'i përballojnë vetë sfidat sociale, në vend që të drejtohen nën stafetën e faktorit ndërkombëtar”, përfundon Rangjelloviq.

Ai thekson se përderisa kjo iniciativë vlerësohet nga mangësitë dhe jo nga rezultatet e saj, që, vlerëson ai, kërkon kohë, rajoni do të jetë skllav i liberalizmit modern.

"Tymi që mbyt qytetarin mesatar të Ballkanit disa shekuj më parë është një qasje e gabuar për të vlerësuar dinamikat dhe sfidat civilizuese," tha Rangjelloviq.

Ekonomisti nga Tirana Erijon Muca tha se Ballkani i Hapur është një iniciativë që synon rritjen dhe thellimin e bashkëpunimit rajonal në shumë drejtime, si ekonomikisht ashtu edhe politikisht.

E gjithë kjo është në të mirë të qytetarëve, nga lehtësimi i barrierave doganore, lehtësimi i procedurave për dhënien e lejeve të qëndrimit për punëtorët sezonalë apo të përhershëm, kalimi më i lehtë i kufirit e deri te njohja reciproke e pensioneve”, tha Muca për Kosovo online.

Ai beson se Ballkani i Hapur, ndryshe nga nismat e tjera rajonale, është një iniciativë gjithëpërfshirëse dhe gjithëpërfshirëse.

“Iniciativat e mëparshme ishin të kufizuara vetëm në një drejtim, për shembull për lehtësimin e barrierave doganore apo njohjen reciproke të pensioneve, ndërsa Ballkani i Hapur i përmbledh të gjitha këto në një paketë. Bëhet fjalë për një sistem që do të ketë sigurinë dhe jetëgjatësinë e nevojshme”, theksoi ai.

Ai shprehu besimin e tij se Ballkani i Hapur do t'u mundësojë qytetarëve "të zgjidhin gjithçka në një paketë".

Ballkani i hapur, tha Muca, mbështetet në frymën e bashkëpunimit ekonomik dhe politik për të krijuar kushtet e duhura për anëtarësimin e Ballkanit Perëndimor në Bashkimin Evropian.

Kur bëhet fjalë për rezultatet e arritura në kuadër të nismës, ekonomisti thotë se ka rezultate, por është ende herët për përfitime konkrete.

“Tashmë shohim në horizont rezultatet e para të Ballkanit të Hapur, por është ende herët për përfitime konkrete. Projektet e kësaj shkalle, që përfshijnë disa vende, kërkojnë kohë për negociata të vazhdueshme dhe konsultime mbi hapat konkretë që duhen ndërmarrë. Nevojitet infrastruktura, logjistika, burimet njerëzore”, thotë Muca.