Kapçan: Duhet të gjetet një model autonomie që kënaq komunitetin serb në Kosovë

Çarlls Kapçan, anëtar i Këshillit Amerikan për Punë të Jashtme dhe profesor në Universitetin Georgetown, në një intervistë për Kosovo Online, thotë se është e qartë se ka presion nga SHBA-ja dhe BE-ja në të dyja palët, si në Prishtinë ashtu edhe në Beograd, për të arritur një marrëveshje, por ai gjithashtu thekson se nuk do të bënte një parashikim nëse dhe çfarë do të nënshkruhet në takimin e ardhshëm në Ohër.

“Mendoj se për ata prej nesh që do të donim të shihnim normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, kishte një zhgënjim me rezultatin e takimit në Bruksel. Prisnim që Kurti dhe Vuçiq ta nënshkruanin marrëveshjen, por megjithatë nuk e bënë atë. Tani, kur u tha kjo, ajo që ne mund të shihnim nga raportet e mediave dhe deklaratat e aktorëve, gota është akoma më shumë gjysmë mbushur se gjysmë bosh në kuptimin që të dyja palët nuk hoqën dorë nga marrëveshja, por shprehen mbështetje të gjerë, por nuk e finalizoi atë duke pritur për detaje, veçanërisht për BKS-në dhe modalitetet dhe prezantimin e komuniteteve serbe brenda Kosovës. Fjalët në marrëveshje që janë bërë publike janë vetëqeverisje për komunitetin serb të Kosovës. Ka shumë mënyra të ndryshme në të cilat mund të shprehet dhe institucionalizohet vetëqeverisja. Dyshoj se do të duhet shumë përpjekje nga të dyja palët me ndihmën e SHBA-së dhe BE-së për të arritur një marrëveshje për institucionet dhe shpërndarjen e përgjegjësive ndërmjet autoritetet e Kosovës dhe BKS-së, e cila është e pranueshme për të gjitha palët. Unë ende mendoj se dialogu po shkon në drejtimin e duhur. SHBA dhe BE së bashku gjatë muajve të fundit kanë ushtruar presion të konsiderueshëm në të dyja palët, ndaj jam optimist se do të shohim një marrëveshje të nënshkruar në javët e ardhshme”, beson Kapçan.

Si i shikoni deklaratat e presidentit Aleksandër Vuçiq se Serbia nuk do ta njohë Kosovën dhe se Serbia nuk do ta lejojë Kosovën të hyjë në OKB? A është e mundur të arrihet një marrëveshje me këto dy vija të kuqe të Serbisë?

E dini, unë mendoj se jemi në një fazë ku Kurti dhe Vuçiq duhet të merren me njëri-tjetrin, si dhe me SHBA-në dhe BE-në, por duhet të merren edhe me rrethanat e brendshme dhe koalicionet brenda vendit. Mendoj se mënyra se si funksionon procesi është të kalojë nëpër disa sekuenca që duket se janë pjesë e planit të BE-së, ku në pjesën e parë Serbia nuk do ta njihte Kosovën, por nuk do ta bllokonte më hyrjen e Kosovës në institucionet ndërkombëtare. Si Gjermania Perëndimore dhe Lindore, kur Gjermania ishte e ndarë. Mendoj se në fund, para se të anëtarësohet në BE, Serbisë do t'i kërkohet të njohë Kosovën si shtet të pavarur, por kjo është në fund të procesit dhe jo këtu ku jemi tani. Prandaj deklaratën e Vuçiqit nuk e shoh si lojë të mbaruar, por sinjal se jemi në një moment kur palët po përpiqen të përfitojnë dhe të forcojnë duart që kanë në tryezën e bisedimeve.

A prisni rezultate konkrete në takimin e radhës në Ohër dhe diçka më shumë nga ajo që pamë në Bruksel?

Shpresoj, ka shumë ngjarje të ndryshme që shtuan presionin mbi Prishtinën dhe Beogradin për të arritur qëllimin. Kjo përfshin luftën në Ukrainë, e cila ndryshoi gjithçka për sa i përket vendimmarrjes së Serbisë për interesat afatgjata dhe nëse do të vazhdojë t'i kthehet Rusisë një ditë dhe BE-së tjetrën. Mendoj se presioni që vjen nga BE dhe SHBA luan rolin e tij. Moska përdor me shumë mjeshtëri tensionet mes Kosovës dhe Serbisë, Republika Srpska dhe Bosnja e Hercegovina, tensionet mes Maqedonisë së Veriut dhe Greqisë, tensionet në Mal të Zi... Rusia është shumë e mirë në shfrytëzimin e ndarjeve të brendshme. SHBA dhe BE po ushtrojnë presion për të dëbuar Rusinë nga rajoni. SHBA-ja dhe BE-ja i flasin Prishtinës dhe Beogradit në terma të fortë dhe mendoj se presioni është shumë i rëndësishëm për të detyruar Kurtin dhe Vuçiqin, qoftë edhe me ngurrim, të arrijnë një marrëveshje. Tani, a do të do të finalizohet marrëveshje në Maqedoninë e Veriut, nuk do të doja të spekuloja.

Eskobar tha se më shumë karrota se shkopinj nevojiten për të dyja palët. Së fundmi pamë vizitën e Varhelit në Serbi dhe një grant prej 600 milionë eurosh. A mendoni se një qasje e tillë nga Uashingtoni dhe Brukseli është ajo që nevojitet për të arritur një marrëveshje?

Nuk ka dyshim se duhet të ketë një përzierje të karotës dhe shkopinjt. BE-ja i ofroi edhe një karotë edhe një shkop qeverisë së Serbisë në kuptimin - nuk do të merrni investime të caktuara, nuk do të keni qasje në fonde nëse nuk ecni përpara në mbylljen e marrëveshjes me Kosovën. Nuk ka dyshim se kjo ka ndikim tek Vuçiq dhe se në fund të fundit, është e qartë se interesat afatgjata të Serbisë qëndrojnë në orientimin drejt Perëndimit dhe integrimin në institucionet evropiane, ku qëndron siguria dhe siguria ekonomike. Unë mendoj se Vuçiq e kupton këtë, ai vetëm duhet të kuptojë se si të arrijë atje. E njëjta gjë vlen edhe për Kosovën. Kosova para disa muajsh ka bërë një lojë të vështirë përsa i përket dokumenteve dhe targave, prandaj SHBA-ja dhe BE-ja i kanë bërë presion Kurtit. Pra ka presion, por edhe një dritë jeshile në fund përsa i përket integrimit në institucionet evropiane dhe transatlantike. Është një nxitje që e kemi parë se punon në Evropën Qendrore dhe Lindore.

Në Prishtinë kanë kritikuar kryeministrin Kurti për propozimin evropian dhe jo vetëm për BKS-në, por edhe për statusin e KOS-it, ndaj disa thonë se kisha do të marrë status si Vatikani. A është e mundur kjo?

Mendoj se Kosova, si dhe çdo shtet tjetër, nuk mund të tolerojë shtet në shtet. Prandaj djalli është në detaje dhe prandaj palët duhet të jenë në tavolinë dhe të krijojnë një plan, model vetëqeverisje për minoritetin serb në Kosovë që plotëson dëshirën e pakicës për vetëqeverisje, një formë e autonomisë pa kërcënuar integritetin dhe sovranitetin e institucioneve shtetërore të Kosovës. Republika Srpska është një shembull, një model ku fuqia e Republikës Srpska është bërë shumë e madhe dhe kërcënon realisht integritetin e shtetit. Nga ana tjetër, ne kemi modele në shumë vende të tjera në Evropë dhe gjetkë ku minoritetet gëzojnë një shkallë autonomie dhe vetëqeverisjeje që nuk kërcënon shtetin. Ndonjëherë shikon tensione për këto çështje, në Kubek, shteti Bask dhe Katalonia apo komunitetet e ndryshme në Belgjikë... Është një punë në progres, por ka shumë shembuj në botë që kanë vetëqeverisje për pakicat që i mundëson shtetit të funksionojë me sukses si multietnik dhe ky duhet të jetë synimi për Serbinë dhe Kosovën.

A mendoni se kërcënohen të drejtat civile të serbëve në Kosovë? Listë e incidenteve është e gjatë - sulmet, vjedhjet, se komuniteti serb ka të drejtë kur kërkon mbrojtje më të madhe të të drejtave të tij.

Mendoj se në përgjithësi që nga shpallja e pavarësisë, Kosova ka bërë një punë mjaft të mirë për të ruajtur paqen mbi dhe nën lumë dhe se komuniteti serb gëzon siguri relative. Sigurisht që ka sfida përpara dhe ka ditë të mira dhe ditë të këqija. Unë mendoj se sfida qëndron në integrimin e katër komunave në veri, gjë që do të jetë veçanërisht e vështirë, sepse ekziston një komunitet shumë dominues serb dhe ka një numër shumë të vogël të joserbëve, dhe ato komuna janë integruar thellë në Serbia gjatë dekadave të fundit. Ka shumë punë për të bërë, por jam i bindur se palët mund të krijojnë një formulë që do t'i sigurojë minoritetin serb që jeton brenda Kosovës autonominë dhe sigurinë që ata duan. Në fund, është në interesin e Kosovës që ta arrijë atë formulë sepse është rruga drejt normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë dhe hyrjes së Kosovës në institucionet ndërkombëtare dhe njohjes si shtet plotësisht i pavarur.

A është grumbullimi i njësive speciale policore në veri të Kosovës mënyra e duhur për të arritur sigurinë? Siç e kemi parë gjatë vitit të kaluar, janë ndërtuar baza, serbët po ankohen, sepse janë shënuar incidente të shumta.

Unë pajtohem me këtë, Kosova ndonjëherë ndërmori hapa që nxisnin tensione dhe një nga çështjet që duhet diskutuar është përfaqësimi i Serbisë në polici dhe institucionet e tjera publike. Siç thashë, ne kemi parë shumë shembuj nëpër botë ku mund të zgjidhen çështje të tilla, dhe kur e shikon, mendoj se ka një rrugë të suksesshme që mund të ndiqet kur bëhet fjalë për Kosovën dhe pakicën serbe, dhe është padyshim shumë e rëndësishme për të marrë "hyrjen" e Beogradit. Beogradi duhet të jetë i kënaqur me planin që del, jo për shkak të marrëveshjes, por për shkak të mënyrës se si e sheh veriun e Kosovës dhe se si do të inkurajonte serbët në veri që të integrohen plotësisht në një Kosovë të pavarur. Aksionet janë të larta, por jam optimist se momenti, të paktën tani për tani, po shkon në një drejtim pozitiv.

A mund të ketë marrëveshje nëse Serbia nuk e njeh Kosovën dhe a mendoni se është vërtet e mundur që ndonjë politikan serb një ditë të nënshkruajë njohjen e Kosovës?

E dini, ajo që konsiderohet e mundshme sot dhe nesër janë shpesh të ndryshme. Si pasojë, në sekuencat e procesit të normalizimit ka kuptim të kërkosh të bësh hapa rritës në vend që të tentosh një kërcim të madh. Dhe nëse tani për tani mund të merrni hapin e parë, nënshkrimin e një marrëveshjeje dhe hyrjen e Kosovës në një sërë institucionesh ndërkombëtare dhe shkëmbime më të thella ekonomike, atëherë mund të arrini momentin kur Serbia do të jetë në gjendje të njohë zyrtarisht Kosovën si të pavarur. Me sa kuptoj unë, ai hap është ende një parakusht për hyrjen e Serbisë në BE. Por siç thonë ata, le të mos i numërojmë pulat para se të dalin. Është e nevojshme të shkohet hap pas hapi në ndërtimin e atij besimi dhe kontaktit ndërsocial për të mundësuar normalizimin e plotë një ditë.