AKS mes vullnetit politik të Prishtinës dhe presioneve të Beogradit – a ka Brukseli një “zgjidhje praktike”?

Njoftimi se BE mund të kërkojë përmes dialogut “zgjidhje praktike” për formimin e Asociacionit të Komunave serbe (AKS) ka hapur çështjen e një qasjeje të re të Brukselit në këtë proces. Analistët nga Beogradi për Kosovo online theksojnë se ekzistojnë mënyra për të shmangur dërgimin e draftit në Gjykatën Kushtetuese, por paralajmërojnë për mungesë vullneti politik nga Albin Kurti. Ata vlerësojnë se mesazhet e BE-së duhet lexuar “mes rreshtave”, duke theksuar se çelësi qëndron në gatishmërinë e saj për të përdorur plotësisht mekanizmat politikë dhe financiarë. Një pjesë e opinionit profesional në Prishtinë, megjithatë, beson se hapat e parë tashmë janë bërë.

Shkruan: Petar Rosiq

Ish-ambasadori i BE-së në Kosovë, Aivo Orav, në një intervistë lamtumirëse për një grup mediash në gjuhën serbe, sinjalizoi se BE mund të kërkojë mënyra të tjera për formimin e AKS-së pa e dërguar draft-statutin në Gjykatën Kushtetuese të Kosovës.

“Nuk mund të presim pafundësisht. Duhet të gjenden zgjidhje praktike përmes dialogut”, tha Orav.

Edhe ish-përfaqësuesi special i BE-së për Kosovën, Volfgang Petriç, duke folur për draft-statutin e AKS-së, theksoi se asgjë nuk është përfundimisht e përcaktuar dhe se gjithçka është objekt negociatash.

Diplomati Albert Prenkaj vlerësoi se takimi i presidentit të Francës, Emanuel Makron, me Albin Kurtin mund të japë dritë jeshile për nisjen e proceseve që kanë mbetur anash për Kosovën, por se hapi i radhës mund të jetë fokusimi në formimin e AKS-së.

“Presim që në të ardhmen e afërt të ketë një takim midis presidentit të Serbisë dhe kryeministrit Kurti, me presione të mundshme shtesë që Kosova të pranojë formimin e Asociacionit”, tha Prenkaj.

Çështje për BE-në, jo për Kurtin

Drejtori i Institutit për Studime Evropiane, Sllobodan Zeçeviq, vlerësoi për Kosovo online se formimi i AKS-së është para së gjithash çështje e vendimit politik në Prishtinë dhe e gatishmërisë së BE-së për të ushtruar presion politik dhe financiar që procesi të vihet më në fund në lëvizje.

“Mendoj se ata janë të vetëdijshëm që ka kaluar shumë kohë, dhe vetë deklarata e ambasadorit të BE-së tregon se janë të vetëdijshëm për këtë dhe se është koha të bëhet diçka”, tha Zeçeviq.

Ai shtoi se Bashkimi Evropian ka mekanizma për të ndikuar në Prishtinë.

“Çfarë mundësish teknike kanë? Ata kanë mundësi politike dhe financiare kur bëhet fjalë për institucionet në Prishtinë. A janë të gatshëm t’i përdorin? Kjo është tani një pyetje për Bashkimin Evropian, jo aq për Kurtin”, theksoi ai.

Ai vlerëson se situata politike në Kosovë është kaotike, por se një zgjidhje mund të arrihet nëse ekziston vullnet politik.

“Kurti mund ta përfundojë këtë çështje me statutin e Asociacionit nëse ka vullnet politik. Është e qartë që ai nuk e ka, dhe ky është problemi. Pastaj i mbetet Bashkimit Evropian të vendosë si do të sillet ndaj Kurtit dhe qëndrimit të tij ndaj AKS-së”, tha drejtori i Institutit për Studime Evropiane.

Nëse Evropa nuk do, kush do?

Duke komentuar takimin Makron–Kurti, Zeçeviq shprehu shpresën se edhe aks ka qenë në agjendë.

“Serbia ka insistuar disa herë për këtë dhe Franca, si një vend mik, sigurisht e kupton se këtu bëhet fjalë për fatin e popullsisë serbe dhe të krishterë në Kosovë. Pa Asociacionin e Komunave Serbe, ata nuk kanë asnjë shans për të mbijetuar në atë hapësirë, duke pasur parasysh situatën aktuale”, tha ai.

Ai theksoi se Evropa duhet të ruajë traditën, kulturën dhe përfaqësuesit e civilizimit të saj.

“Asociacioni i Komunave Serbe është kushti i vetëm për mbijetesën e serbëve në Kosovë. Nëse Evropa nuk e mbështet këtë, nuk e di kush tjetër mund ta bëjë. Ndërsa politika e qeverisë së Kurtit është e përqendruar në largimin e serbëve nga Kosova, në zhvendosjen e tyre në Serbi. Ai është i përqendruar në këtë. Ndërsa Evropa duhet pikërisht të mbrojë popullsinë e krishterë”, përfundoi Zeçeviq.

Docenti i Fakultetit të Shkencave Politike në Beograd, Stefan Surliq, tha për Kosovo online se mesazhet e ish-ambasadorit të BE-së në Kosovë, Aivo Orav, për “zgjidhje praktike përmes dialogut” nuk përfaqësojnë një ndryshim thelbësor në qasjen e Brukselit, por më tepër një sinjal të vazhdimësisë së politikës së BE-së ndaj AKS-së.

Surliq konsideron se një deklaratë e tillë është pjesë e “strategjisë së daljes” së Oravit, por edhe mesazh i vetë Bashkimit Evropian.

“Mendoj se kjo ishte strategjia e tij e daljes, duke qenë se nuk e ushtron më funksionin e ambasadorit dhe në një mënyrë në mesazhin e lamtumirës ai deshi të thotë se duhet gjetur një zgjidhje, por sigurisht duhet lexuar mes rreshtave se është mesazh i BE-së që nuk heq dorë nga AKS dhe se ajo duhet të formohet herët a vonë”, tha ai.

Gjykata Kushtetuese si justifikim

Ai thekson se ky qëndrim shihet edhe në planin ndërkombëtar.

“Shohim që edhe Gjermania dhe vendet e tjera kyçe të BE-së kanë thënë se nuk ka anëtarësim të Prishtinës në Këshillin e Evropës pa formimin e AKS-së. Ata qëndrojnë në këtë pozicion dhe nuk shohim ndonjë përparim apo njohje më të madhe ndërkombëtare të pavarësisë së Kosovës. Në këtë kuptim, nëse nuk shkon në Gjykatën Kushtetuese, ka gjasa që ndonjë nga qeveritë, përmes një vendimi qeveritar, të miratojë statutin pa vlerësim të kushtetutshmërisë”, tha ai.

Ai shtoi se aktualisht nuk sheh gatishmëri nga autoritetet në Prishtinë për ta nisur këtë çështje.

“Kjo varet nga niveli i presionit ndërkombëtar. Është e sigurt që qeveria e Albin Kurtit nuk do ta bëjë këtë vullnetarisht. Në këtë moment nuk shoh asnjë gatishmëri nga qeveria në Prishtinë për të formuar AKS-në. Ata nuk janë as të detyruar ta dërgojnë statutin. Ky ishte një justifikim gjatë dialogut, por nuk është detyrim i shkruar në gur”, tha ai.

Ai thekson se përparimi është i mundur vetëm me një angazhim më të fortë ndërkombëtar.

“Nëse negociatat marrin drejtim tjetër dhe presioni ndërkombëtar është i fortë, mjafton një vendim i qeverisë që nuk do të dërgohej për vlerësim kushtetues, nëse asnjë aktor tjetër politik nuk e kërkon këtë, për të miratuar statutin e Asociacionit të Komunave Serbe dhe për të filluar formimin e tij", deklaroi ai.

Strategjia e Kurtit

Ai thekson se strategjia e kryeministrit të Kosovës është e qartë, dhe ajo është që së pari të integrohen të gjitha institucionet që janë në sistemin serb.

"Ai e tha këtë në mandatin e tij të parë, dhe ne shohim se ai i përmbahet kësaj në mandatin e tij të tretë, që është së pari të integrojë të gjitha institucionet që janë në sistemin serb, që ekzistojnë në Kosovë, në sistemin e Kosovës, domethënë, nën institucionet e Prishtinës", tha ai.

Ai shpjegon se qëllimi i Kurtit është të zvogëlojë në minimum çdo ndikim të Beogradit në institucionet ekzistuese, në mënyrë që më pas të ofrojë një lloj Asociacioni të Komunave Serbe që nuk ka kompetenca ekzekutive dhe është në nivelin e shoqatës.

"Në këtë kuptim, unë vërtet nuk e shoh mundësinë që pa presion ndërkombëtar, Albin Kurti të krijojë dhe të themelojë një Asociacion funksional të Komunave Serbe në të ardhmen e parashikueshme", përfundoi Surliq.

Ndryshe nga Beogradi, një pjesë e opinionit ekspert në Prishtinë beson se hapat e parë tashmë janë ndërmarrë.

Analisti politik Armend Demaku konsideron se procesi i implementimit të AKS-së tashmë ka filluar dhe thekson se pika e kthesës ishte takimi i Kurtit me Makronin.

"Sa i përket zbatimit të Asociacionit të Komunave Serbe, mendoj se Z. Albin Kurti po e zbaton atë vetëm pas takimit që pati në Paris me Emmanuel Macron. Bashkimi Evropian ka deklaruar qartë se do të takohet me Kurtin vetëm kur të fillojë zbatimi e Asociacionit të Komunave Serbe, gjë që tregon se procesi tashmë është duke u zhvilluar", thotë Demaku.

Ai thekson se retorika politike si e Lëvizjes Vetëvendosje ashtu edhe e Listës Serbe ka një karakter të fortë populist, por edhe elementë, siç thotë ai, të koordinimit të ndërsjellë.

"Duke krijuar rivalitet midis tyre, këto dy parti kontribuojnë në realizimin e AKS", vlerëson ai.

Sipas tij, modeli që po zbatohet shkon përtej kornizës së marrëveshjeve të viteve 2013 dhe 2015.

"Kjo nuk ka të bëjë vetëm me Asociacionin, por edhe me autonominë e zgjeruar brenda Republikës së Kosovës", thekson Demaku, duke kujtuar se Kurti më parë vazhdimisht e mohonte një mundësi të tillë.