Anëtarësimi i asociuar i Kanadasë në BE: Flirti i Otavës dhe Brukselit pa ndikim në zgjerimin drejt Ballkanit Perëndimor

Propozimi i presidentes së Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, që Kanadaja të bëhet anëtarja e parë e asociuar e Bashkimit Evropian, ka hapur çështjen nëse, krahas anëtarësimit të plotë, në të ardhmen mund të zhvillohet edhe një model i ri marrëdhëniesh ndërmjet Brukselit dhe vendeve që dëshirojnë integrim më të thellë me BE-në, por jo anëtarësim sipas kushteve aktuale. Bashkëbiseduesit e Kosovo online vlerësojnë se është ende herët të shqyrtohet mundësia që një model i tillë të zbatohet në Ballkanin Perëndimor, por theksojnë se ai mund të shërbejë si udhërrëfyes për forcimin e bashkëpunimit në planin politik.

Shkruan: Katarina Saiçiq

„Ky nuk është një partneritet kundër askujt tjetër, por për fuqinë tonë të përbashkët“, tha von der Leyen në Parlamentin Evropian, në prani të kryeministrit kanadez Mark Carney, ndërsa propozimi i saj u prit me ovacione nga eurodeputetët dhe komisionerët në sallë.

Një ditë më vonë, Carney tha në të njëjtin vend se një partneritet më i thellë ndërmjet Kanadasë dhe Evropës është i domosdoshëm për t’i mbrojtur të dyja nga fuqitë e mëdha që cenojnë sovranitetin e kombeve më të vogla, duke bërë thirrje për krijimin e një „aleance të së ardhmes“ ndërmjet Kanadasë dhe 27 vendeve anëtare të BE-së.

Se si mund të duket kjo e ardhme është ende herët të parashikohet, ndërsa për hollësitë e marrëdhënies së re pritet të diskutohet më gjerësisht në samitin Kanada–BE, më 29 dhe 30 tetor në Montreal.

Edhe pse koncepti i „anëtarësimit të asociuar“ për momentin nuk është pjesë e traktateve evropiane dhe nuk ekziston si status formal në BE, iniciativa ka nxitur debat mbi format e mundshme të reja të integrimit evropian. Kjo çështje merr rëndësi të veçantë për Ballkanin Perëndimor, i cili prej vitesh pret përparim në procesin e zgjerimit, ndërkohë që përmes nismave të ndryshme po hapet mundësia e përfshirjes graduale në politika të caktuara dhe në pjesë të Tregut të Vetëm të BE-së.

Në këtë kontekst shtrohet edhe pyetja se deri në çfarë mase propozimi për anëtarësimin e asociuar të Kanadasë mund të krahasohet me idenë që më herët kishin paraqitur ish-presidenti i Serbisë deri para pak kohësh, Aleksandar Vuçiq, dhe kryeministri shqiptar Edi Rama, në një shkrim për gazetën gjermane “Frankfurter Allgemeine Zeitung”. Në të, ata shkruanin për integrimin e përshpejtuar të vendeve kandidate në Tregun e Vetëm dhe në Zonën Shengen, pa anëtarësim të plotë dhe pa të drejtat politike që ai sjell.

A mundet modeli kanadez, nëse konkretizohet, të bëhet bazë për një arkitekturë të re të marrëdhënieve të BE-së me shtetet që dëshirojnë integrim më të thellë ekonomik dhe politik dhe a mund të zbatohet një qasje e tillë edhe në Ballkanin Perëndimor – bashkëbiseduesit e Kosovo online përgjigjen se kjo do të ishte e vështirë.

Për momentin ata janë skeptikë, por vërejnë se zgjerimi i BE-së në formën e tij aktuale gjithsesi mund t’u nënshtrohet ndryshimeve, duke qenë se përballet me sfida të shumta. Një nga ndryshimet që po paralajmërohet dhe që mund të lidhet me nismën e von der Leyen është edhe kalimi nga vendimmarrja me unanimitet në vendimmarrjen me shumicë të cilësuar, gjë që, sipas vlerësimeve të ekspertëve, mund të ndihmojë procesin e integrimit evropian të rajonit.

Nevojitet ndryshimi i ligjit

Analisti nga Shkupi, Sinisha Pekevski, beson se anëtarësimi i asociuar në BE, të cilin presidenti i Komisionit Evropian ia propozoi Kanadasë, do të jetë në formën e bashkëpunimit të shtuar politik dhe se është e vështirë të vlerësohet nëse ky mund të jetë një model që do të zbatohet në Ballkanin Perëndimor në të ardhmen.

"Mendoj se këto janë ende diskutime, se është ende herët për të nxjerrë ndonjë përfundim. Procesi nuk po ecën aq shpejt dhe nuk besoj se do të jetë i lehtë sepse këto janë vetëm gjëra fillestare që kërkojnë ndryshimin e legjislacionit, ndryshimin e politikave dhe gjithçka që kërkon kohë. Sidoqoftë, anëtarësimi i asociuar ndoshta do të jetë në formën e bashkëpunimit të shtuar dhe veprimit të shtuar në nivelin politik. Shumë gjëra që po ndodhin tani në nivel botëror kërkojnë përfshirje më të madhe jo vetëm të BE-së, por edhe të Kanadasë si partnere sepse ata kanë qëndrime të ngushta ose të ngjashme për një pjesë të madhe të gjërave", tha Pekevski për Kosovo online.

Kur u pyet nëse anëtarësimi i asociuar mund të krahasohet me iniciativën e Aleksandar Vuçiq dhe Edi Ramës për integrim të përshpejtuar në tregun e vetëm dhe zonën Shengen, ai u përgjigj se është shumë herët për ndonjë plan afatgjatë, sepse trendet kryesore botërore ndikojnë në BE, e cila po përballet me ristrukturim.

"Ndryshime të mëdha po ndodhin në Gjermani, me fitoren e AfD në dy krahina. Ne presim zgjedhjet presidenciale të vitit të ardhshëm në Francë, ku e djathta është në prag të një fitoreje të kushtëzuar që do t'i sjellë peshë shtesë BE-së, por do të sjellë edhe risi në të cilat nuk e dimë se si do të reflektohen të gjitha këto në vetë Unionin. Ekziston edhe lufta në Ukrainë dhe konflikti në Lindjen e Mesme, të cilat ende ndikojnë në BE", numëron Pekevski.

E gjithë kjo, thotë ai, ndikon në Bashkimin Evropian në frontin ekonomik, prandaj ai pret që BE-ja të përqendrohet më shumë në rregullimin e ekonomisë në vend të zgjerimit praktik me anëtarë të rinj, veçanërisht nga Ballkani Perëndimor.

"Dhe kjo në thelb do të thotë se ata nuk do ta harrojnë plotësisht këtë rajon, por do të prezantojnë ose do të japin iniciativa të caktuara me qëllim ruajtjen e tensionit në atë proces", vlerëson analisti.

Kur u pyet nëse anëtarësimi i asociuar mund të jetë një realitet i ri dhe të nxisë zgjerimin e BE-së, Pekevski kujton se të gjithë anëtarët e BE-së duhet të votojnë për çdo vendim dhe ndryshim.

"Kjo është arsyeja pse është e vështirë për ta të vendosin për këtë opsion, sepse mund të humbasin disa nga të drejtat e tyre. Gjithashtu, mund të ketë dallime të paparashikuara nëse dikur keni futur rregulla të caktuara, dhe tani i ndryshoni ato dhe thoni se ato vlejnë për vende të caktuara. Kjo gjithashtu mund të shkaktojë një revoltë të vendeve të caktuara, sepse ato kontribuojnë ndryshe në buxhet, vendosin ndryshe dhe tani vende të caktuara e përdorin atë moment për të vënë veton ndaj disa vendimeve. Le të themi, rruga e Malit të Zi nuk është aq e thjeshtë, pritet të përmbushë kushte të caktuara të vendosura nga Kroacia. Kur Serbia të vijë nga ana tjetër, besoj se Kroacia do të ketë përsëri kërkesa dhe veto të mëdha, që do të thotë se i gjithë procesi do të jetë shumë i vështirë", përfundoi Pekevski.

Pa ndikim në Ballkanin Perëndimor

Redaktori i seksionit të politikës së jashtme të Programit të Parë të Radio Beogradit, Nikolla Dençiq, vlerësoi se një partneritet i privilegjuar midis BE-së dhe Kanadasë është i mundur, por se një bashkëpunim i tillë nuk do të ketë ndikim në zgjerimin e Unionit në Ballkanin Perëndimor.

Dençiq e sheh iniciativën e Presidentes së Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, që Kanadaja të bëhet anëtare e asociuar e BE-së, si një bazë për konsultime më të thella politike dhe deklaron se është ende larg anëtarësimit.

"Mundësia që Kanadaja të bëhet anëtare e re ose të marrë status preferencial në BE është afërsisht i barabartë me mundësinë që Kanadaja të bëhet shteti i 51-të i SHBA-së. Është vërtet e vështirë të pritet", tha Dençiq për Kosovo online.

Ai shpjegon se mund të flasim për një partneritet të privilegjuar, nënshkrimin e kontratave, pasi ato tashmë ekzistojnë, për arritjen e marrëveshjeve të caktuara që do të mundësojnë fitime më të ngushta ekonomike, ose ndoshta hyrjen në një terren të konsultimeve më të thella politike.

"Mund të vijë deri këtu, veçanërisht kur shohim se reagimi i BE-së dhe reagimi i autoriteteve aktuale kanadeze, para së gjithash, synon marrëdhënien që Presidenti i SHBA-së Donald Trump kishte si ndaj Kanadasë ashtu edhe ndaj Unionit. Mendoj se të gjitha deklaratat e tyre ndoshta pak më të ashpra dhe më të guximshme, sido që t'i quani, synojnë kryesisht këtë", tha Dençiq.

Prandaj, thotë ai, iniciativa të tilla absolutisht nuk mund të ndikojnë në statusin e asnjë kandidati aktual.

Ai shton se pritej që të kishte zhvillime të caktuara në rastin e Islandës, domethënë, rinovimin përfundimtar të negociatave të Reykjavikut me Brukselin, por qytetarët e Islandës refuzuan të vazhdonin ato negociata në një referendum.

"Do të shohim se çfarë do të ndodhë në skenën politike të vendeve të BE-së, tashmë deri në fund të vitit ose ndoshta vitin tjetër. Varet se cilat forca politike do të fitojnë zgjedhjet, në cilin drejtim do të shkojë vetë Unioni, por marrëveshjet dhe çdo bisedë me Kanadanë nuk do ta ndikojnë këtë. Procesi i negociatave ka shumë të ngjarë të vazhdojë në rrjedhën aktuale. Për momentin, Mali i Zi është qartësisht i vetmi ose një nga kandidatët e paktë që po përparon vërtet në kuptimin e plotë. U tha se Shqipëria kishte bërë përparim të madh, por këtu tani ka një farë ngecjeje", shpjegon Dençiq dhe kujton se Serbia nuk ka hapur një grup prej kohësh.

Ai është i bindur se para çdo vendimi, i cili është edhe gjeopolitik, siç janë bisedimet me Kanadanë, statusi i negociatave në periudhën e ardhshme do të ndikohet kryesisht nga marrëdhëniet politike brenda BE-së, veçanërisht brenda shteteve më të fuqishme të Unionit.

I pyetur nëse rasti i Kanadasë dhe BE-së mund të krahasohet me iniciativën e Aleksandar Vuçiq dhe Edi Ramës për pranim gradual në zonën Shengen, Dençiq u përgjigj se është e vështirë të zbatohen ide rreth pranimit që nuk do të shkonin me metodologjinë aktuale - së pari të përfundojnë negociatat zyrtarisht, pastaj që vendi të bëhet anëtar i plotë - sepse të gjitha vendet e BE-së duhet të bien dakord për këtë.

"Pyetja është se sa të gatshme do të ishin për këtë. Ka ide, dhe në fakt, brenda Planit të Rritjes për Ballkanin Perëndimor, ai proces lejoi përfshirjen e vendeve kandidate - qoftë në një pozicion të privilegjuar, kur bëhet fjalë për tregun e përbashkët apo kur bëhet fjalë për protokolle të caktuara doganore. U konsiderua se, nëse kandidati bën përparim të konsiderueshëm, ai mund të marrë pjesë në një farë mënyre në punën e institucioneve të Unionit, pa të drejtë vote", tha Dençiq.

BE "me disa shpejtësi"

Megjithatë, ai vëren se ideja e Bashkimit Evropian "në disa qarqe" ose "me disa shpejtësi" u iniciua nga disa zyrtarë evropianë, para së gjithash nga Presidenti i Francës Emmanuel Macron, por nuk pati kurrë një marrëveshje për të, dhe pyetja është nëse do të ishte e realizueshme në këtë moment.

"Kur bëhet fjalë për përfshirjen në Shengen, ajo që mund të dëgjonim edhe nga disa udhëheqës të BE-së, mund të jetë edhe më e lehtë të bëhesh anëtar i Unionit sesa anëtar i Shengenit. Jo të gjithë në komunitet janë pjesë e zonës Shengen. Kur bëhet fjalë për iniciativën e Presidentit Vuçiq dhe Kryeministrit Rama, sigurisht që ishte vetëm çështje e një mesazhi që ata donin t'u dërgonin institucioneve evropiane. Ata donin të përcjellin se të dy vendet janë gati të përparojnë në anëtarësim, por se kjo mund të ketë rezultate të caktuara, në këtë moment është me të vërtetë mjaft e vështirë", përfundoi Dençiq.

Otava po i drejtohet Brukselit

Diplomati dhe ish-ambasadori i Kosovës Albert Prenkaj vlerësoi se mundësia e anëtarësimit të asociuar të Kanadasë në BE nuk mund të krahasohet me Ballkanin Perëndimor, por se ideja e integrimit të Ballkanit Perëndimor në një paketë do të ishte me rëndësi gjeostrategjike për BE-në, gjë që do të plotësonte kapitullin ekonomik dhe të sigurisë të rendit të ri botëror.

Në një përgjigje me shkrim për Kosovo online, Prenkaj tregoi se tensionet në rritje tregtare midis SHBA-së dhe Kanadasë e detyruan Otaven të diversifikonte mbështetjen e saj strategjike dhe ekonomike.

"Iniciativa e Presidentes së Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, e cila zyrtarisht i ofroi Kanadasë statusin e 'anëtarit të parë të asociuar' në historinë e BE-së, u pranua nga kryeministri kanadez Mark Carney, i cili e quajti këtë kthesë strategjike 'aleancën e së ardhmes'. Otava po i drejtohet Brukselit me qëllimin për të zvogëluar varësinë e saj ekonomike dhe gjeopolitike nga Uashingtoni", tha Prenkaj.

"Pyetja nëse ky ndryshim në bashkëpunimin e BE-së është një model për vendet e Ballkanit Perëndimor që janë në negociata për integrim, veçanërisht iniciativa e Shqipërisë dhe Serbisë për të hyrë në zonën e vetme Shengen, është një temë shumë interesante për t'u shqyrtuar. Ndërsa Kanadaja është në tension ekonomik me SHBA-në, Ballkani Perëndimor po përballet me probleme të brendshme të vendeve individuale, si dhe mosmarrëveshje midis vendeve të rajonit", thotë Prenkaj.

Kur bëhet fjalë për Shqipërinë, ai kujton se në mesin e vitit ajo arriti të hapë të gjitha grupet kryesore të negociatave dhe të marrë një Raport pozitiv mbi Përmbushjen e Kritereve të Përkohshme (IBAR), i cili e fut zyrtarisht atë në fazën përfundimtare të negociatave me ambicien për të mbyllur të gjitha kapitujt dhe për të synuar anëtarësimin e plotë në BE, ndërsa Mali i Zi mori një ngadalësim procedural dhe shtyrje të mbylljes së kapitujve të rinj të negociatave "për shkak të procedurave komplekse teknike dhe nevojës për konsultime të brendshme brenda shteteve anëtare".

"Ngjarja e Serbisë konsiston në ngërçin afatgjatë të mospërputhjes së politikës së jashtme me Brukselin (dështimi për të futur sanksione kundër Rusisë), përparimin e pamjaftueshëm në sundimin e ligjit dhe gjyqësorin. Kur bëhet fjalë për BdheH, dialogu me BE-në është ngadalësuar kryesisht për shkak të ndarjeve të brendshme politike në bazë etnike, për shkak të mosfunksionimit institucional dhe mungesës së gatishmërisë së udhëheqësve lokalë për të zbatuar reformat kyçe", analizon Prenkaj.

Procesi i integrimit evropian të Maqedonisë së Veriut, shton ai, është ngadalësuar dhe është në një ngërç afatgjatë kryesisht për shkak të mosmarrëveshjes dypalëshe me Bullgarinë, e cila zyrtarisht është bërë pjesë e kornizës negociuese të BE-së, dhe procesi po ngadalësohet gjithashtu nga dinamika e reformave të brendshme në vetë vendin.

"Dhe, pavarësisht kërkesës së paraqitur zyrtarisht për anëtarësim në BE në dhjetor 2022 dhe statusit aktual të një kandidati potencial, Kosova ende përballet me probleme të brendshme të krijimit të institucioneve shtetërore, si dhe mungesës së koordinimit me bashkësinë ndërkombëtare që rezultoi në masa të BE-së, si dhe pezullimin e dialogut strategjik me SHBA-në", deklaron Prenkaj.

Sipas tij, pavarësisht mangësive ose dobësive të brendshme, Ballkani Perëndimor karakterizohet nga marrëdhënie të vështira - "tensione midis Kosovës dhe Serbisë, bllokim dypalësh i negociatave, mosmarrëveshje midis Malit të Zi dhe Kroacisë për Prevlakën, këmbëngulja e Bullgarisë për ndryshimin e Kushtetutës së Maqedonisë së Veriut, akuza për ndërhyrje të Serbisë në punët e brendshme të BdheH, marrëdhënie të tendosura midis Malit të Zi dhe Serbisë me akuza për ndërhyrje dhe destabilizim".

Nga e gjithë kjo, ai arrin në përfundimin se është shumë e vështirë të krahasosh Kanadanë me Ballkanin Perëndimor, i cili, siç thotë ai, është një rajon "ende jo kompakt në aspektin e marrëdhënieve të ndërsjella, madje as në realitet me vetë Brukselin".

"Përmenda në një nga fjalimet e mia publike se ideja e integrimit të Ballkanit Perëndimor në një paketë - 'standarde me një statut' është me rëndësi gjeostrategjike për vetë Bashkimin Evropian, gjë që do të plotësonte kapitullin ekonomik dhe të sigurisë të rendit të ri botëror", përfundoi Prenkaj.