“Boshllëqet” në ligjin e Kosovës në procesin e formimit të Kuvendit: A është i nevojshëm riparimi?

Edhe pse në letër duket i përkryer, i kopjuar nga vendet e zhvilluara të Bashkimit Evropian, procesi i konstituimit të Kuvendit të Kosovës ka treguar se ligji kosovar ka shumë mangësi. Partitë politike që as pas 54 përpjekjeve nuk kanë arritur të formojnë parlamentin, thirren në respektimin e ligjit, ndërkohë që analistët vlerësojnë se Kushtetuta dhe ligjet janë shkelur disa herë dhe nga të gjithë pjesëmarrësit. Sipas bashkëbiseduesve tanë, riformatimi i ligjit është i domosdoshëm dhe normal në një situatë kur nuk shihet rrugëdalje nga kriza politike dhe kushtetuese.

Shkruan: Millena Milladinoviq

Vendimi i Gjykatës Kushtetuese i vitit 2014, me të cilin partisë fituese në zgjedhje i jepet e drejta absolute për të propozuar kandidatin për kryetar të Kuvendit pa ndonjë afat të caktuar kohor, është karta kryesore e Lëvizjes Vetëvendosje në përpjekjen që ministres së Drejtësisë në mandat teknik, Albulena Haxhiu, t’i takojë posti kryesor në Parlamentin e Kosovës.

Për shkak të pamundësisë së sigurimit të 61 votave në sallën e kuvendit për zgjedhjen e saj, kryesuesi i seancës konstituive nga radhët e Vetëvendosjes, Avni Dehari, propozoi votim të fshehtë për zgjedhjen e Haxhiut dhe formimin e një Komisioni për mbikëqyrjen e votimit të fshehtë, gjë që partitë tjera politike nuk e pranuan. Një vendim i tillë, sipas njohësve të ligjit në Kosovë, është cilësuar si antikushtetues.

Në zgjidhjen e krizës politike është përfshirë edhe presidentja e Kosovës, Vjosa Osmani, por edhe Gjykata Kushtetuese, e cila në përgjigje të kërkesës së AAK-së, LDK-së dhe PDK-së, dha mendim dhe caktoi një afat prej 30 ditësh që deputetët të merren vesh dhe të formojnë parlamentin – pa udhëzime të qarta se si, dhe pa ndonjë sanksion nëse kjo nuk ndodh – ashtu siç edhe ndodhi në fund.

Pasoi një tjetër vendim nga instanca gjyqësore, me të cilin ndalohen të gjitha aktivitetet lidhur me konstituimin e legjislaturës së nëntë të Kuvendit të Kosovës deri më 8 gusht, pas së cilës, siç është paralajmëruar, Gjykata Kushtetuese do të japë vendimin përfundimtar për të gjithë situatën.

Gjatë gjithë këtij procesi, Vetëvendosje dhe partitë që deri tani kanë qenë në opozitë janë thirrur në respektimin e Ligjit dhe Kushtetutës, duke akuzuar palën tjetër për shkeljen e tyre.

Kriza aktuale, megjithatë, ka treguar se në ligjin kosovar ekzistojnë “vrima” që deputetët i përdorin në mënyrë të shkathët për të shmangur përgjegjësinë. Sipas bashkëbiseduesve të Kosovo online, Kushtetuta dhe ligjet janë të ndryshueshme, dhe duhet të ndryshohen kur e kërkon situata.

Boshllëqet ligjore

Vullnet Bugaçku, një ekspert ligjor nga Instituti i Kosovës për Demokraci, beson se është e nevojshme të ndryshohet Kushtetuta, si dhe Rregullorja për punën e parlamentit, në mënyrë që formimi i kuvendit të jetë më i thjeshtë.

Bugaçku është i mendimit se pas konstituimit të kuvendit, deputetët duhet t'i kushtojnë vëmendje të veçantë pjesëve të Rregullores për punën e parlamentit që i referohen formimit dhe mënyrës se si zgjidhet kryetari i atij organi legjislativ.

Gjithashtu, beson se një marrëveshje për udhëheqjen e seancës konstituive është e nevojshme, sepse, në këtë rast, shton ai, është treguar se kryesuesi Avni Dehari, nën ndikimin e partisë së cilës i përket - Vetëvendosjes - po përhap axhendën e tij.

"Sipas interpretimeve të fundit të Gjykatës Kushtetuese, situatës politike në vend, krizës politike dhe kushtetuese që kemi, është e qartë se kemi boshllëqe ligjore që duhet të riparohen dhe ndryshohen kur të konstituohet parlamenti i Kosovës. Do të doja të theksoja këtu ndryshimin e Rregullores së punës së parlamentit të Kosovës për sqarimin e çështjes së procedurës së votimit: nëse lejohet apo jo çështja e kushtetutës, veçanërisht zgjedhja e kryetarit të parlamentit. Do të ishte mirë që deputetët të uleshin dhe të bien dakord për ndryshimin e procedurave dhe udhëheqjen kushtetuese të seancës. Shihni se drejtimi i seancës nga një anëtar i moshuar i parlamentit ishte problem, sepse ai po shtyn përpara axhendat e tij nën ndikimin e grupit të tij parlamentar", deklaroi Bugaçku për Kosovo online.

Ai shtoi se, lidhur me kandidatin për kryetar të kuvendit, duhet të caktohet një afat për partinë që fitoi zgjedhjet, dhe se nëse partia nuk arrin të sigurojë 61 vota për zgjedhjen e kryetarit, pas afatit, duhet t'u jepet një shans partive të tjera.

"Prandaj besoj se Rregullorja e Punës së Parlamentit dhe Kushtetuta duhet të ndryshohen në një mënyrë që do të ishte sa më e thjeshtë dhe e lehtë për zbatimin e kushtetutës së Parlamentit, dhe disa çështje të tjera që mendoj se duhet të merren në konsideratë. E para është çështja e propozimit të një kandidati për Kryetar të Parlamentit. Duhet të caktohet një afat që lejon përdorimin e propozimit dhe mundësinë e një grupi tjetër parlamentar për të propozuar gjithashtu një kandidat parlamentar që mund të sigurojë 61 vota. Pra, ka shumë hapësirë për të përmirësuar Kushtetutën ose Rregulloren e Parlamentit", tha Bugaçku.

Ai beson se pas 8. gushtit, Gjykata Kushtetuese, në një vendim të ri me kërkesë të PDK-së dhe LDK-së, do të bëjë një vlerësim mbi kushtetutshmërinë e mënyrës se si u zhvilluan seancat e 26. qershorit nga Avni Dehari.

"Supozoj se Gjykata Kushtetuese do të gjykojë se që nga momenti i vendimit të 26. qershorit, procedura nga kryesuesi Avni Dehari ishte jokushtetuese, pa u përmbajtur Rregullores së punës së Parlamentit, sepse ai u imponoi deputetëve formimin e një komisioni që nuk ishte parashikuar në rend të ditës, dhe kjo e bëri të pamundur që deputetët të shprehnin mendimin e tyre pro ose kundër kandidaturës për Kryetar të Parlamentit", tha Bugaçku.

 Sipas mendimit të bashkëbiseduesit tonë, ka dilema në lidhje me çështjen se për çfarë saktësisht do të vendosë Gjykata Kushtetuese pas 8 gushtit, deri kur të zgjasë ndalimi për të ndërmarrë veprime në konstituimin e parlamentit. Siç theksoi ai, një nga mundësitë është që Gjykata Kushtetuese të vendosë se procedurat e mëparshme nuk janë kryer sipas ligjit, dhe për këtë arsye procesi i konstituimit të kuvendit duhet të kthehet në pikën fillestare.

 "Mund të ndodhë që në të ardhmen Gjykata Kushtetuese të përcaktojë afatin dhe fushëveprimin e të drejtës së grupit më të madh parlamentar për të propozuar një kandidat për kryetar të parlamentit. Mund të interpretohet në një mënyrë analoge, në çështjen e zgjedhjes së qeverisë në rast se grupi më i madh parlamentar nuk mund të arrijë një marrëveshje për atë çështje, dhe jepet mundësia që kryetari i parlamentit të jetë nga grupet e tjera parlamentare... Ka shumë dilema dhe diskutime, dhe ekziston edhe mundësia që Gjykata Kushtetuese të vendosë se çfarë të bëjë vetëm pasi të ketë skaduar afati 30-ditor. Disa interpretojnë se do të ketë zgjedhje të parakohshme, dhe disa se ky afat nuk është përdorur, sepse procesi ishte jokushtetues. Gjykata Kushtetuese mund të vendosë përsëri për këtë, dhe pas 8 gushtit, mund të deklarojë në vendimin e saj se procedurat e mëparshme nuk janë kryer siç duhet, dhe ta kthejë të gjithë procesin në fillim", përfundoi Bugaçku.

Ndryshimi i legjislacionit sipas situatave

Drejtori programor i OJQ-së Qendra për Avokimin e Kulturës Demokratike nga Mitrovica e Veriut, Aleksandar Rapajiq, ka deklaruar për Kosovo online se Lëvizja Vetëvendosje, në procesin e konstituimit të Kuvendit të Kosovës, po përpiqet të gjejë “vrima në ligj”, por edhe se nuk është e rrallë që disa situata të mos jenë të rregulluara me ligj, prandaj ekzistojnë mekanizma për t’i ndryshuar ato.

“E kemi parë që jo të gjitha situatat që mund të ndodhin në jetën reale janë të rregulluara me ligj. Kjo nuk është një gjë e rrallë, sepse ligjvënësi, kur e shkruan ligjin, nuk mund të parashikojë të gjitha mundësitë. Prandaj ekzistojnë mekanizma për të ndryshuar ligjet dhe për të kërkuar mendim nga Gjykata Kushtetuese,” ka thënë Rapajiq.

Sipas tij, legjislacioni është një gjë e gjallë që duhet të ndryshohet në mënyrë që të përshtatet me situatat aktuale.

"Kemi parë se ekziston një dëshirë e Vetëvendosjes për të mashtruar ligjet dhe për të funksionuar pa e respektuar ligjin, duke gjetur boshllëqe. Ndodh kudo, ndodhi në Serbi, ndodh edhe në legjislacione të tjera. Legjislacioni është një gjë e gjallë dhe duhet të ndryshohet vazhdimisht në mënyrë që t'i përshtatet situatave. Ligji zgjedhor në Kosovë u ndryshua së fundmi, por shohim se ai ende nuk parashikonte shumë situata që lindin", shtoi Rapajiq.

Siç theksoi ai, Kushtetuta dhe Ligji i Kosovës u miratuan kryesisht nga vendet e Evropës, pa i kushtuar vëmendje praktikës në Ballkan.

"Në këtë situatë, patëm shumicën që vonoi konstituimin e kuvendit, duke mbajtur seanca çdo dy ditë, dhe kjo mund të vazhdojë pafundësisht, duke gjetur një boshllëk ligjor që, derisa të zgjidhet kryetari i kuvendit, nuk mund të vazhdojë. Gjykata Kushtetuese e ndaloi këtë praktikë dhe mori një vendim që kuvendi nuk konstituohet derisa të përfundojë zgjedhja e presidentit dhe zëvendëspresidentit, se nuk mjafton vetëm të verifikohen mandatet e deputetëve. Verifikimi i mandatit nuk do të thotë se kuvendi është formuar." Në këtë mënyrë, u mbush një boshllëk ligjor që ekzistonte, i cili mund të ishte keqpërdorur, por ka ende shumë gjëra që nuk janë të përcaktuara, dhe që duhet të përcaktohen. Kur u hartuan Kushtetuta dhe Ligji, kjo u bë me nxitim, duke kopjuar disa zgjidhje nga Evropa, pa parë se çfarë lloj praktike është e mundur këtu në Ballkan”, theksoi Rapajiq.

Zgjedhjet parlamentare të papërfunduara

Profesori i Fakultetit Juridik të Universitetit të Beogradit dhe gjyqtari i Gjykatës Kushtetuese, Vlladan Petrov, vlerësoi se kriza institucionale aktuale ka nxjerrë në pah shumë mangësi të Kushtetutës dhe ligjeve të Kosovës. Ai përmend edhe veçantinë e Rregullores së punës së parlamentit të Kosovës, sipas së cilës nuk mjafton vetëm verifikimi i mandateve, por për konstituimin e Kuvendit është i nevojshëm edhe zgjedhja e kryetarit dhe nënkryetarit të këtij organi më të lartë legjislativ.

“Ajo përmban dispozita që nuk përfshijnë vetëm verifikimin e mandateve të deputetëve, por për konstituimin kërkohet edhe zgjedhja e drejtuesve parlamentarë, përkatësisht kryetarit të Kuvendit dhe zëvendëskryetarit. Duke pasur parasysh rezultatet aktuale të zgjedhjeve, është arritur në një situatë ku nuk ekziston mundësia për asnjë kompromis midis partisë që ka fituar numrin më të madh të votave në zgjedhje, por nuk mund të formojë vetë shumicën parlamentare, dhe partive të tjera që kushtimisht quhen opozitë. Prandaj është krijuar një situatë që duket si pa dalje,” deklaron Petrov.

Siç thekson, zgjidhja e vetme nga pikëpamja e ligjit parlamentar dhe sistemit janë zgjedhjet e reja.

"Zgjedhjet e fundit parlamentare në Kosovë mbetën të papërfunduara, sepse parlamenti ende nuk është konstituuar. E vetmja zgjidhje e mundshme është që Presidenti i Republikës të shpallë zgjedhje të reja parlamentare. Sigurisht që është një tregues i qartë se i ashtuquajturi shtet i Kosovës nuk ka kapacitet kushtetues dhe se të gjithë faktorët politikë përkatës kanë shkelur detyrat e tyre kushtetuese këtu", përfundoi Petrov.