Cili ishte efekti i Sorensenit gjatë vitit 2025?

“Kemi një fillim të mirë”, ishte një nga deklaratat e para të Peter Sorensenit, përfaqësuesit special të BE-së për dialogun Beograd–Prishtinë, kur vizitoi Prishtinën në mars të vitit të kaluar. Që nga fillimi nuk është bërë shumë përparim. Gjatë vitit 2025, Kosova ka qenë vazhdimisht në fushatë zgjedhore, ndërsa në duart e Sorensenit kishte pak mekanizma me të cilët ai mund t’i nxiste të dyja palët të zbatonin marrëveshjet e arritura, vlerësojnë bashkëbiseduesit e Kosovo online. Kanë munguar presionet nga SHBA-ja dhe BE-ja dhe, nëse nuk ka ndryshim të qasjes, në vitin 2026 do të shohim një reprizë.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Juristit dhe diplomatit danez, i cili më 1 shkurt të vitit të kaluar u ul në “karrigen e nxehtë” të Miroslav Lajçakut, nuk i doli të zhvendoste dialogun nga pika e vdekur gjatë nëntë muajve.

Sipas këshilltares së tij politike, Andreja Slomshek, Sorenseni që nga fillimi i mandatit e deri në fund të nëntorit është takuar 66 herë me përfaqësues të Beogradit dhe Prishtinës, gjë që, sipas vlerësimit të saj, ka mbajtur të hapura linjat e komunikimit, ka parandaluar tensione më të mëdha dhe ka siguruar që palët të mbeten të fokusuara në obligimet që lidhen me dialogun.

Sorenseni është takuar edhe me komandantin e KFOR-it, zëvendëssekretaren e përgjithshme të NATO-s, zyrtarë gjermanë dhe francezë, si dhe me ministrat e punëve të jashtme të Spanjës dhe Finlandës…, por megjithatë nuk ka arritur t’i mbledhë zyrtarët më të lartë të Beogradit dhe Prishtinës rreth një tryeze të përbashkët.

Takime trepalëshe në nivelin e kryenegociatorëve ka organizuar vetëm dy herë, më 10 qershor dhe më 11 shtator.

Bashkëpunëtori i lartë shkencor në Institutin për Politikë Ndërkombëtare dhe Ekonomi në Beograd, Aleksandar Mitiq, vlerëson për Kosovo online se Sorenseni e ka marrë mandatin në një moment që nuk ka qenë i lehtë për të, si dhe se viti i kaluar nuk ka qenë i përshtatshëm për një dialog serioz politik mes Beogradit dhe Prishtinës.

Mitiq thekson se Sorenseni nuk është diplomat i profilit të lartë dhe se dukshëm ka dashur të punojë “nën radar”, ndërsa të tilla kanë qenë edhe rrethanat.

“Fakti është se në Prishtinë nuk ka pasur një pushtet plotësisht funksional dhe se fushata zgjedhore ka qenë praktikisht e përhershme. Nga ana tjetër, politika e diskriminimit ndaj serbëve ka vazhduar gjatë gjithë vitit dhe, në një farë mënyre, është zhbllokuar pjesërisht në tremujorin e fundit të vitit 2025 me zgjedhjet lokale dhe me vendimin në Bruksel për të paralajmëruar heqjen e masave kufizuese. Pra, nuk ka qenë vit për dialog serioz politik. Duket se, në njëfarë mase, kanë ekzistuar kontakte me Beogradin dhe se ato kanë qenë korrekte, por përveç atyre teknike nuk ka pasur përparime të veçanta politike”, thotë Mitiq.

Sipas tij, është mirë që nuk janë krijuar dinamika artificiale aty ku ato nuk ekzistojnë dhe ku as nuk mund të ekzistojnë.

„Kam frikë se tani, në këto rrethana të ndryshme, kur kemi një situatë tjetër në Prishtinë, mund të vijmë në një situatë ku do të krijohet një lloj dinamike artificiale dhe përpjekje për presione ndaj Beogradit, i cili tashmë ndodhet nën presion për shumë çështje të tjera dhe që me gjasë do të hyjë në një vit zgjedhor“, thekson ai.

Sorensen, sipas bashkëbiseduesit tonë, ka shumë pak mekanizma në duar me të cilët do të mund t’i detyronte të dyja palët të zbatojnë marrëveshjet e arritura më parë.

„Fakti është se roli i tij nuk është i atij profili që e kishte Lajçaku në periudhën e mëparshme dhe duket se ai nuk i ka instrumentet e presionit që ndoshta kanë ekzistuar më herët. Shefja e tij, Kaja Kallas, është në masë të madhe e përqendruar në zgjidhjen e çështjeve të tjera, para së gjithash konfliktin në Ukrainë, dhe ose nuk ka interesim ose nuk ka kohë të mjaftueshme të merret me këtë çështje“, thotë Mitiq.

“Nuk ka ndodhur asgjë e rëndësishme”

Analisti politik nga Prishtina, Artan Muhaxhiri, është i mendimit se i dërguari special i BE-së për dialogun Beograd–Prishtinë nuk ka fuqinë për të krijuar kushte për vazhdimin e dialogut, pasi ai është vetëm ndërmjetës, ndërsa presionin ndaj liderëve kosovarë dhe serbë mund ta ushtrojnë aktorët kryesorë të interesuar që ndodhen në Uashington, Bruksel, Paris dhe Londër.

“Bashkësia ndërkombëtare e ka bërë këtë edhe më herët në mënyra të ndryshme dhe mund ta bëjë sërish, nëse dëshiron ta përmirësojë dhe ta përshpejtojë dialogun dhe të arrijë rezultate të rëndësishme praktike”, thekson Muhaxhiri për Kosovo online.

Siç konstaton ai, viti 2025 ka qenë një vit i humbur për dialogun dhe në këtë proces nuk ka ndodhur asgjë e rëndësishme.

“BE-ja e pafuqishme”

Drejtori i Institutit për Studime Evropiane në Beograd, Sllobodan Zeçeviq, vlerëson se në procesin e normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës është arritur në një pikë ku formimi i Bashkësisë së Komunave Serbe (BKS) është çelësi i gjithçkaje dhe se gjatë vitit të kaluar, lidhur me këtë çështje, i dërguari special i BE-së Peter Sorensen nuk ka mundur të bëjë asgjë, pasi në Kosovë ka mbizotëruar një krizë politike.

“Ky element kyç, që BKS të formohet dhe të funksionalizohet, e cila duhej të kontribuonte në përparimin e dialogut, nuk mund të realizohet sepse Kurti nuk e do këtë dhe sepse ata janë vazhdimisht në krizë parlamentare. Aty Sorenseni nuk ka mundur të bëjë asgjë. Nga ana tjetër, nga Beogradi kërkohet që t’i njohë dokumentet e tyre”, ka deklaruar Zeçeviq për Kosovo online.

Sipas vlerësimit të tij, BE-ja është e pafuqishme sa i përket dialogut.

„Ata nuk duan të shkojnë drejt sanksioneve të mëtejshme kundër institucioneve të Kosovës, presin zgjidhjen e krizës politike, e meqë kjo nuk po ndodh, nuk ka as përparim në formimin e Bashkësisë së Komunave Serbe dhe ky është çelësi i gjithçkaje. Sorensen mund të kishte bërë dy gjëra: ose të kërkonte sanksione më të ashpra ndaj Kosovës, ose të kërkonte formimin e BKS-së, por është e qartë se ka ekzistuar tolerancë për shkak të krizës politike në Kosovë“, konsideron ai.

Çfarë më tej?

Muhaxhiri thekson se nuk sheh mënyrë se si të ndryshojë diçka gjatë këtij viti, sepse dialogu, siç vëren ai, ka qenë gjithmonë rezultat i presioneve të mëdha nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe nga BE-ja.

Tani këto presione mungojnë si ndaj Kosovës ashtu edhe ndaj Serbisë, prandaj nuk ka gatishmëri as nga liderët kosovarë e as nga ata serbë për të vazhduar dialogun, vlerëson ai.

“Nuk shoh as se si do të zhvillohet me strategjinë e shkopit dhe karotës. Nëse vazhdon qasja ekzistuese, as në vitin 2026 nuk do të ndodhë asgjë e rëndësishme”, thekson Muhaxhiri.

Ai është i mendimit se duhet të ketë një ndryshim të madh dhe stimuj të mëdhenj si për Kosovën ashtu edhe për Serbinë, në mënyrë që ato të kenë shumë për të fituar ose shumë për të humbur, varësisht nga fakti nëse do të jenë konstruktive apo destruktive në dialog.

Lidhur me pyetjen nëse gjatë vitit 2026 duhet pritur presion nga Brukseli për dialogun ndaj qeverisë së re në Prishtinë, Zeçeviq thotë se gjithçka varet edhe nga qëndrimi i Bashkimit Evropian ndaj Serbisë, sepse zbatimi i Marrëveshjes së Brukselit interpretohet si diçka që “i bëhet Serbisë”.

“Në të njëjtën kohë, ata nuk e kuptojnë se ne në fakt bëmë kompromise shumë më të dhimbshme sesa shqiptarët kur bëhet fjalë për marrëveshjen e Brukselit. Mendoj se duhet të ushtrohet presion mbi qeverinë e re në Prishtinë, sepse procesi i normalizimit mund të zhbllokohet vetëm nëse fillon formimi i BKS-së në përputhje me marrëveshjen e Brukselit”, thekson ai.

Mitiq shton se mbetet të shihet se si do të duket viti 2026, veçanërisht në rast se arrihet një marrëveshje rreth konfliktit në Ukrainë dhe fokusi zhvendoset disi më shumë drejt rajonit tonë.

„Është treguar se Brukseli ka disa metoda presioni, se ato janë të dobëta, por se pjesërisht, në bashkëpunim me Uashingtonin, mund të krijojnë njëfarë presioni. Ndoshta ndaj Prishtinës ka pasur ndikim shumë më të madh vendimi i Uashingtonit për të pezulluar të ashtuquajturin dialog strategjik, sesa ajo që BE-ja dhe Sorensen kanë në dorë“, vlerëson ai.

Ndaj Beogradit, siç beson ai, vështirë se mund të ushtrohet ndikim më i madh se ai që tashmë ekziston dhe që përfshihet në vlerësimet e Komisionit Evropian lidhur me hapjen e Klasterit 3 dhe, në përgjithësi, me përparimin në integrimet evropiane.

„Se si do të duket situata pas formimit të pushteteve të reja në Prishtinë mbetet për t’u parë, nëse do të kthehemi në periudhën para vitit 2025 dhe vazhdimin e politikës së veprimeve të njëanshme të Albin Kurtit dhe të eskalimit, apo do të vazhdojë kjo periudhë e një deeskalimi relativ“, thekson Mitiq.

Ndoshta diplomati danez do të ketë më shumë sukses në orientimin e dialogut drejt rezultateve të prekshme gjatë dy viteve të ardhshme, për të cilat, sipas burimeve diplomatike, pritet t’i zgjatet mandati.

Në fund të fundit, edhe ai vetë ka përfunduar së fundmi se normalizimi i marrëdhënieve “ndërmjet Kosovës dhe Serbisë nuk është një rezultat i njëhershëm i arritur pas një takimi, por një proces i vazhdueshëm që zhvillohet çdo ditë për të përmirësuar jetën e njerëzve”.