Marrëveshja e Uashingtonit gjashtë vjet më vonë: Çfarë ka mbetur nga marrëveshja e Shtëpisë së Bardhë?

Përvjetori i Marrëveshjes së Uashingtonit, të nënshkruar më 4 shtator 2020 në Shtëpinë e Bardhë, shënohet nën hijen e zbatimit të pabarabartë të dispozitave të saj, por edhe të ndryshimeve rrënjësore në qasjen e Uashingtonit ndaj Beogradit dhe Prishtinës. Ky dokument, i konceptuar si një kornizë për normalizimin ekonomik dhe lidhjen rajonale, gjatë viteve ka dhënë rezultate të përziera. Disa dispozita janë realizuar plotësisht, ndërsa projektet kryesore ekonomike dhe infrastrukturore kanë mbetur mënjanë, gjë që ka ndikuar drejtpërdrejt edhe në kursin e mëtejshëm të politikës amerikane në rajon.

Në këtë ditë të vitit 2020, në prani të presidentit të atëhershëm të SHBA-së, Donald Trump, presidenti i Serbisë Aleksandar Vuçiq dhe kryeministri i atëhershëm i Kosovës Avdullah Hoti nënshkruan në Shtëpinë e Bardhë marrëveshje të veçanta për normalizimin ekonomik të marrëdhënieve ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës.

Marrëveshja në atë kohë u paraqit si një mundësi e re për afrimin e Beogradit dhe Prishtinës, para së gjithash përmes bashkëpunimit ekonomik dhe projekteve të mëdha infrastrukturore.

Një nga pikat kryesore politike të marrëveshjes ishte obligimi i Prishtinës që për një vit të mos aplikonte për anëtarësim në organizatat ndërkombëtare, ndërsa Serbia duhej të pezullonte fushatën për tërheqjen e njohjeve të Kosovës. Moratoriumi më vonë u vazhdua, por zbatimi i tij përfundoi kur Prishtina aplikoi për anëtarësim në Këshillin e Evropës.

Marrëveshja e Uashingtonit parashikonte gjithashtu zbatimin e marrëveshjes për autostradën Beograd–Prishtinë dhe marrëveshjes hekurudhore, si dhe hartimin e një studimi fizibiliteti mbi mundësitë e lidhjes së infrastrukturës hekurudhore Beograd–Prishtinë me një port në Adriatik.

Në dokument përmendet edhe bashkëpunimi me Korporatën Amerikane për Financimin e Zhvillimit Ndërkombëtar në projektet e „Autostradës së Paqes“, linjës hekurudhore Prishtinë–Merdare dhe linjës hekurudhore Nish–Prishtinë.

Një nga dispozitat kishte të bënte me anëtarësimin në „Mini-Shengenin“, i cili më vonë u riemërtua „Ballkani i Hapur“, por Kosova nuk u bë pjesë e kësaj nisme.

Gjithashtu u ra dakord që Beogradi dhe Prishtina të bashkëpunojnë me Departamentin Amerikan të Energjisë për një studim fizibiliteti mbi shfrytëzimin e përbashkët të Liqenit të Gazivodës, si dhe për diversifikimin e burimeve të energjisë.

Marrëveshja përfshinte gjithashtu mbrojtjen dhe avancimin e lirive fetare, mbrojtjen e objekteve fetare dhe zbatimin e vendimeve gjyqësore që lidhen me Kishën Ortodokse Serbe, si dhe vazhdimin e kthimit të pronës së konfiskuar.

Beogradi dhe Prishtina u zotuan gjithashtu të përshpejtojnë përpjekjet për lokalizimin dhe identifikimin e mbetjeve mortore të personave të zhdukur, si dhe të punojnë për zgjidhje afatgjata për refugjatët dhe personat e zhvendosur brenda vendit.

Kosova u zotua të hapte ambasadën në Jerusalem, ndërsa Izraeli më pas e njohu Kosovën. Serbia, sipas versionit të saj të dokumentit, duhej ta zhvendoste ambasadën nga Tel Avivi në Jerusalem, por kjo nuk ndodhi.

Gjashtë vjet pas nënshkrimit, Marrëveshja e Uashingtonit mbetet një dokument, disa elemente të të cilit janë zbatuar, ndërsa një pjesë e konsiderueshme e dispozitave ka mbetur pa u zbatuar plotësisht.

Nga moratoriumi për organizatat ndërkombëtare, projektet infrastrukturore dhe bashkëpunimi rreth Gazivodës, deri te „Mini-Shengeni“, lidhjet hekurudhore dhe çështje të tjera ekonomike, një pjesë e madhe e asaj që u dakordua në Shtëpinë e Bardhë vazhdon të mbetet çështje e hapur.

Një nga rezultatet më konkrete të marrëveshjes është vendosja e marrëdhënieve diplomatike ndërmjet Kosovës dhe Izraelit dhe hapja e Ambasadës së Kosovës në Jerusalem.

Kur bëhet fjalë për marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe SHBA-së gjatë periudhës gjashtëvjeçare, Uashingtoni, pas paralajmërimit për nisjen e dialogut strategjik në vitin 2025, e pezulloi këtë proces në shtator të po atij viti.

Presioni diplomatik ndaj Prishtinës dhe pezullimi i dialogut pasuan për shkak të shqetësimeve të Uashingtonit lidhur me veprimet e njëanshme dhe deklaratat e kryeministrit të Kosovës, Albin Kurti, të cilat u vlerësuan si destabilizuese për veriun e Kosovës dhe për marrëdhëniet me aleatët.

Nga ana tjetër, Shtetet e Bashkuara nisën dialogun strategjik me Serbinë në gusht të vitit 2025, pas takimit në Uashington ndërmjet Sekretarit amerikan të Shtetit, Marco Rubio, dhe shefit të diplomacisë serbe, Marko Gjuriq.

Dialogu është përqendruar në bashkëpunimin në fushën e energjetikës, duke përfshirë reduktimin e varësisë nga gazi rus, bashkëpunimin ushtarako-teknik dhe tërheqjen e investimeve amerikane në sektorin e teknologjisë.

Dhe ndërsa Marrëveshja e Uashingtonit vendosi themelet për lidhjen ekonomike, ngecjet e mëvonshme politike dhe ndryshimet në terren treguan se për zbatimin e plotë të asaj që është dakorduar nevojiten koordinim i vazhdueshëm dhe vullnet politik i të gjitha palëve.