Dy vite nga Marrëveshja për Rrugën e Normalizimit ndërmjet Kosovës dhe Serbisë – kush e ka rripin e shpëtimit?

Thirrjet e panumërta të Brukselit drejtuar Prishtinës dhe Beogradit për zbatimin pa vonesë të Marrëveshjes për rrugën drejt normalizimit gjatë dy viteve të fundit nuk kanë dhënë fryte. Kjo është arsyeja pse analistët sot e diagnostikojnë atë si "klinikisht të vdekur". Megjithatë, nga kryeqytetet evropiane vjen një rikujtim se ky dokument nuk mund të vjetrohet dhe mbetet i detyrueshëm. Ndoshta Amerika mund t'i japë frymë asaj, menduan disa? Pa një rrip shpëtimi, atij i jepet një prognozë e keqe.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Marrëveshja për rrugën e normalizimit të marrëdhënieve mes Kosovës dhe Serbisë u pranua më 27 shkurt 2023 nga kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, dhe presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, gjatë një takimi me përfaqësuesin e atëhershëm të lartë të Bashkimit Evropian për punët e jashtme, Zhozep Borell, dhe përfaqësuesin e BE-së për dialogun, Miroslav Lajçak.

"Marrëveshja për serbët në Kosovë do të thotë më shumë siguri, garanci dhe parashikueshmëri në mbrojtjen e të drejtave të tyre," deklaroi Borell pas arritjes së marrëveshjes. Megjithatë, në vitin 2025, realiteti që përjetojnë serbët e Kosovës është krejtësisht i kundërt me këtë premtim.

Prishtina për dy vite është sjellë sikur neni 10 i marrëveshjes, i cili parashikon zbatimin e të gjitha marrëveshjeve të mëparshme nga dialogu, nuk ekziston – që do të thotë se ishte e detyruar të formonte Asociacionin e Komunave Serbe. Ndërkohë, Beogradi është kritikuar për mosrespektimin e nenit 4, i cili thekson se Serbia nuk do të kundërshtojë anëtarësimin e Kosovës në asnjë organizatë ndërkombëtare.

Zbatimi i “marrëveshjes historike” u reduktua në njohjen reciproke të targave.

As dokumenti i miratuar në Bruksel dhe as aneksi shoqërues i rënë dakord në Ohër më 18 mars nuk janë nënshkruar, dhe megjithëse Bashkimi Evropian vazhdimisht ka deklaruar se marrëveshja është ligjërisht e detyrueshme për të dyja palët edhe pa nënshkrim, kryeministri i Kosovës Albin Kurti ka insistuar nënshkrimin e saj si garanci e zbatimit.

Ambasada gjermane në Kosovë tha sot se marrëveshja mbetet detyruese për të dyja palët dhe bazë për negociata të mëtejshme. Marrëveshja për rrugën drejt normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë dhe aneksi për zbatimin e saj, siç theksuan, nuk mund të vjetrohet dhe shohin një momentum të ri në dialogun nën udhëheqjen e Komisionit të ri Evropian dhe Përfaqësueses së Lartë të tij Kaja Kallas, së bashku me Përfaqësuesin e ri Special të BE-së për Dialog Peter Sorensen.

Entuziazmin e Berlinit nuk e ndan analisti politik nga Prishtina, Artan Muhaxhiri, i cili konsideron se vullneti i Prishtinës dhe Beogradit për të rifilluar bisedime cilësore, dhe jo vetëm formale, është në nivelin zero.

“Marrëveshja është klinikisht e vdekur dhe me këtë situatë aktuale në Kosovë dhe Serbi, në të cilën dy liderët shtetërorë kanë shumë probleme të brendshme, Kurti me qeverinë, Vuçiqi me demonstratat, nuk mendoj se do të ketë ndryshime. Kjo është një mundësi e humbur sepse do të ishte shumë më mirë për Kosovën dhe Serbinë nëse kjo marrëveshje do të zbatohej, pasi nuk ka asnjë shans tjetër. Koha ka humbur dhe ne do të kthehemi në të njëjtat pozita që kemi pasur më parë”, vlerëson Muhaxhiri për Kosovo online.

Duke folur për pikat e marrëveshjes që Beogradi dhe Prishtina i interpretojnë ndryshe, Muhaxhiri thotë se çështja më e rëndësishme është Asociacioni i Komunave Serbe.

“Kurti e befasoi opinionin publik kur tha se Asociacioni ekziston në marrëveshje, por më pas gjeti një problem të ri me kohën sepse dëshiron përmbushjen e njëpasnjëshme të marrëveshjes, ndërsa Serbia dëshiron të fokusohet në marrëveshjen për Asociacionin. E gjithë kjo është rezultat i mungesës së vullnetit, sepse kur ka vullnet, gjithmonë mund të gjesh rrugëdalje, por as Kurti e as Vuçiqi nuk kanë vullnet e as dëshirë që ta përfundojnë këtë marrëveshje dhe derisa liderët të kenë energji dhe vullnet, kështu do të mbetet”, beson Muhaxhiri.

Drejtori i programit të organizatës Rruga e Tretë e Re, Dimitrije Milliq, thotë për Kosovo online se Marrëveshja për rrugën e normalizimit ndërmjet Kosovës dhe Serbisë mbeti kryesisht e pazbatuar sepse as Beogradi dhe as Prishtina nuk panë ndonjë lloj shpërblimi për veten e tyre nëse i përmbushnin gjërat e papëlqyeshme të rënë dakord.

“Unë supozoj se asnjëra nga qeveritë nuk ishte e gatshme të sakrifikonte kapitalin e saj politik dhe ata nuk panë një lloj shpërblimi të arritshëm shpejt dhe më të lehtë për t'u komunikuar me publikun vendas, për të zbatuar gjëra të mëdha kontroverse që nuk janë veçanërisht të njohura, si Asociacioni i Komunave Serbe në rastin e Prishtinës ose lejimi i Kosovës për t'iu bashkuar organizatave ndërkombëtare në rastin e Beogradit”, thotë Milliq.

Elementi politik, thekson ai, ishte një pengesë më e madhe se vetë përmbajtja e marrëveshjes.

"Të dyja palët mund të kishin përdorur arsye të ndryshme politike për të shpjeguar pse disa elementë nuk u zbatuan. Problemi është se atmosfera politike nuk është përmirësuar në marrëdhëniet ndërmjet dy bashkësive etnike në dy vitet e fundit, por madje është përshkallëzuar në disa mënyra në disa rrethana gjatë një viti e gjysmë të kaluar. Kjo është pengesa më e madhe”, thekson Milliq.

Ai thotë se përkundër faktit se partnerët e huaj nuk ishin vendimtarë në presionin ndaj palëve për zbatimin e marrëveshjes, BE-ja përfshiu elemente të kësaj marrëveshjeje në negocimin e kapitullit 35.

“Është barrierë që nuk kanë insistuar për një marrëveshje, por kjo është e kuptueshme për shkak të problemeve që ekzistojnë në Evropë dhe botë, veçanërisht me shpërthimin e luftërave në Lindjen e Mesme dhe në Ukrainë, dhe tani me këtë kontekst aktual të ardhjes së Trump dhe rrethanave kaotike globale që vazhdojnë”, vlerëson bashkëbiseduesi ynë.

Duke folur se çfarë lloj qasjeje duhet të presë BE-ja në të ardhmen në kontekstin e marrëveshjes, Milliq kujton se në praktikë pas kësaj marrëveshjeje qëndronin ish-kancelari gjerman Olaf Scholz dhe presidenti francez Emmanuel Macron, i cili ka mandat deri në vitin 2027.

“Macron e sheh atë si një pikë të rëndësishme në trashëgiminë e tij dhe ka të ngjarë të veprojë në atë drejtim në vitet e ardhshme, Scholz nuk është më atje. Do të shohim se deri në çfarë mase qeveria e re, e mishëruar në kancelarin Merck, do të jetë e interesuar për zbatimin e marrëveshjes”, thotë Milliq.

Duke pasur parasysh se Beogradi dhe Prishtina pritet të jenë konstruktivë në dialogun për disbursimin e mjeteve nga Fondi i Planit Evropian të Rritjes për Ballkanin Perëndimor, Milliq thekson se teorikisht ky mund të jetë një mekanizëm për të ndikuar që palët të përmbushin detyrimet e tyre.

“Do të shohim se deri në çfarë mase vendet evropiane do të insistojnë në atë drejtim. Ajo që e ka bërë pak më të vështirë situatën e përgjithshme është se ende nuk e dimë se si do të duket qeveria në Prishtinë në format dhe forcë në kontekst të qëndrimeve të saj, sepse ky është një element që ka ndikuar ndjeshëm në moszbatimin e të paktën disa pikave të dakorduara dhe kjo ka qenë e vazhdueshme. Por tani, në një format më të dobët ose një format që nuk përfshin një parti të vetme që mund të qeverisë e vetme, e gjithë dinamika në atë kuptim mund të ndryshojë," thotë Milliq.

Analisti Predrag Rajiq beson se zbatimi i marrëveshjes do të varet nga kush do të formojë qeverinë në Prishtinë pas zgjedhjeve të 9 shkurtit. Për sa kohë që Albin Kurti është në pushtet në Prishtinë, nuk mund të presim që të zbatohet asnjë marrëveshje që është nënshkruar dhe rënë dakord apo harmonizuar më herët dhe nuk mund të presim që të arrihet ndonjë marrëveshje e re që do të ishte në dobi të popullit serb.

“Kurti është ekstremist dhe jashtëzakonisht radikal dhe e gjithë politika e tij ka për qëllim marrjen e të drejtave të serbëve dhe dërrmimin politik të komunitetit serb në Kosovë dhe Metohi, dhe se ai vazhdimisht e paraqet shtetin e Serbisë dhe popullin serb si armiq të shqiptarëve në Kosovë dhe Metohi dhe se me atë populizëm të lirë, demagogji dhe skllavërinë e tyre ndaj shqiptarëve në Kosovë dhe me shauinizëm mbajë në anën e tij në atë mënyrë, duke u paraqitur si mbrojtës nga ai faktor që ai e cilëson si armiqësor, e ky është faktori serb”, thotë Rajiq.

Sipas vlerësimit të tij, Bashkimi Evropian si ndërmjetës në dialog do të duhej të ushtronte presion shumë më të fortë ndaj Kurtit se më parë, në mënyrë që ai të ndryshojë qëndrim.

"Doli se këto ishin disa presione kozmetike sipërfaqësore, asnjëra prej të cilave nuk mund të jepte rezultate. Nëse Bashkimi Evropian vërtet dëshiron ndryshim, duhet të jetë shumë më radikal ndaj Kurtit, por nuk shoh se ka një konsensus për këtë mes shteteve anëtare të BE-së. Një numër i tyre sigurisht që do ta bllokonin një qasje të tillë, për më tepër, tashmë ka shtete që haptazi avokojnë për heqjen e të gjitha masave kufizuese ndaj Prishtinës, përkundër faktit se Prishtina nuk ka ndryshuar aspak sjelljen e saj dhe për shkak të asaj sjelljeje janë futur këto masa kufizuese”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Të vetmit që mund të ndryshojnë gjendjen e punëve dhe ta bindin Prishtinën të sillet ndryshe, beson ai, janë amerikanët.

I pyetur nëse administrata e re amerikane do të fokusohet në zbatimin e Marrëveshjes për rrugën drejt normalizimit apo do të kërkojë arritjen e marrëveshjeve të reja mes dy palëve, Rajiq thotë se të dyja janë të mundshme.

“Nuk do të habitesha nëse ata përpiqen të iniciojnë një marrëveshje të re që do të përfshijë disa të mëparshme ose elemente të disa të mëparshmeve. Natyrisht, ne vazhdojmë të insistojmë në përmbushjen e asaj që është nënshkruar në Bruksel në vitin 2015 dhe po flasim për Asociacionin e Komunave Serbe, kjo është kërkesa jonë përfundimtare dhe ne nuk heqim dorë nga ajo. Ne e dimë se edhe Marrëveshja e Uashingtonit thoshte se do të zbatohej ajo që ishte nënshkruar më herët në Bruksel, por asnjë nga këto nuk u bë nga Prishtina dhe ne kemi bërë gjithçka që ishte në dorën tonë. Nëse amerikanët do të krijonin një marrëveshje të re, ajo sigurisht që do të përbëhej kryesisht nga elementë të marrëveshjeve të mëparshme, dhe unë besoj në atë qasje proaktive ndaj politikës amerikane dhe mendoj se Serbia ka ditë shumë të mira përpara në marrëdhëniet me amerikanët, kjo është gjendja e natyrshme e gjërave”, thotë Rajiq.