E ardhmja energjetike e Kosovës mes qymyrit, importit dhe partneriteteve të reja
Siguria energjetike e Kosovës është sërish në qendër të debatit politik dhe profesional në prag të dimrit, të cilin ministrja e Ekonomisë, Artane Rizvanolli, e paralajmëron si të vështirë për shkak të çmimeve të larta në tregun ndërkombëtar. Ndërsa kapacitetet vendore prodhuese përballen me probleme dhe blloku B1 i Termocentralit “Kosova B” mbetet jashtë funksionit për shkak të punimeve, Kosova po mbështetet në importin e energjisë elektrike. Megjithatë, çështja nuk është vetëm se si të sigurohet energji elektrike e mjaftueshme gjatë muajve të ardhshëm, por edhe se si të zvogëlohet në planin afatgjatë varësia nga importi dhe të ndërtohet një sistem energjetik i qëndrueshëm dhe stabil.
Shkruan: Sllobodan Cagiq
Gjendja në sektorin e energjisë ka qenë sërish këto ditë objekt i një debati të ashpër në Kuvendin e Kosovës, ku opozita ka kritikuar qeverinë për kostot e importit dhe investimet e pamjaftueshme në prodhimin vendor.
Deputetja e LDK-së, Janina Ymeri, ka deklaruar se për një orë, nga ora 17:00 deri në orën 18:00, ishte planifikuar importi i 275 megavatëve energji elektrike me një çmim mesatar prej 162 eurosh për megavat, që, sipas përllogaritjes së saj, përbën një kosto prej më shumë se 46.000 eurosh.
Deputeti i Aleancës për Ardhmërinë e Kosovës, Burim Ramadani, ka deklaruar se Kosova, nga viti 2021 deri në tetor të vitit 2026, ka shpenzuar 1,055 miliardë euro për blerjen e energjisë elektrike. Ai ka theksuar gjithashtu se vetëm më 12 nëntor janë paguar 938.000 euro për importin e energjisë elektrike. Këto janë të dhënat që Ramadani ka paraqitur gjatë debatit parlamentar.
Ministrja e Ekonomisë, Artane Rizvanolli, ka paralajmëruar se Kosova, ashtu si pjesa tjetër e Evropës dhe e botës, po hyn në një periudhë të vështirë energjetike. Sipas saj, çmimet e energjisë elektrike në tregjet ndërkombëtare kanë arritur në 500 euro për megavat-orë që në fillim të nëntorit, para se të mbërrinin ditët më të ftohta dhe periudha e konsumit më të lartë. Rizvanolli ka deklaruar se qeveria do të përpiqet të shmangë rritjen e tarifave për konsumatorët.
Pas debatit në Kuvendin e Kosovës, qeveria në Prishtinë ka miratuar vendimin për pezullimin e tregtisë së energjisë elektrike me kompanitë nga Serbia, si dhe dy vendime të tjera që kanë të bëjnë me vendosjen e masave të jashtëzakonshme në sektorin e energjisë dhe sigurimin e kapaciteteve ndërkufitare të transmetimit.
Gjendja e kapaciteteve vendore prodhuese është një nga faktorët kryesorë që përcaktojnë se sa do të varet Kosova nga importi. Korporata Energjetike e Kosovës (KEK) ka njoftuar më 13 nëntor se ka nisur procesin e vënies në funksion të bllokut A4 të Termocentralit “Kosova A”.
Në të njëjtën kohë, blloku B1 i Termocentralit “Kosova B” është jashtë funksionit që nga prilli, për shkak të punimeve për instalimin e elektrofiltrave dhe sistemit DeNOx. Afati kontraktual për përfundimin e punimeve dhe vënien në funksion të kaldajës ishte 25 nëntori, por Ministria e Ekonomisë ka njoftuar se kontraktori ka paralajmëruar vonesa.
KEK-u, duke iu përgjigjur kritikave, ka sqaruar se projekti për mbrojtjen e mjedisit është nën përgjegjësinë e Bashkimit Evropian, ndërsa modernizimi i turbinës është një investim i veçantë i korporatës. Sipas KEK-ut, punimet në turbinë dhe testimi i ftohtë i vënies në funksion kanë përfunduar më 2 nëntor, ndërsa testimet përfundimtare varen nga përfundimi i projektit të elektrofiltrave dhe sistemit DeNOx.
Eksperti i energjetikës, Adhurim Haxhimusa, ka paralajmëruar se rikthimi i bllokut B1 në funksion nuk pritet para përfundimit të sezonit dimëror, gjë që, sipas vlerësimit të tij, mund ta vështirësojë edhe më tej furnizimin e qëndrueshëm me energji elektrike gjatë dhjetorit dhe janarit.
Përveç gjendjes së termocentraleve dhe sfidave afatshkurtra në furnizim, siguria energjetike afatgjatë e Kosovës do të varet nga vendimet për kapacitetet e reja prodhuese, zhvillimin e burimeve të ripërtëritshme të energjisë, ruajtjen e energjisë elektrike dhe përmirësimin e rrjetit të transmetimit.
Në këtë kontekst ndërthuren edhe qasjet e ndryshme të partnerëve ndërkombëtarë, para së gjithash të Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe vendeve evropiane, vizionet energjetike të të cilave për rajonin nuk janë gjithmonë të njëjta.
Kriza energjetike mund të ishte shmangur
Heqja dorë nga projektet “Kosova e Re” dhe “Kosova C”, si dhe mungesa e një rehabilitimi më serioz të termocentraleve “Kosova A” dhe “Kosova B”, e kanë lënë Kosovën të varur nga importi i energjisë elektrike, vlerëson ish-ministri i Energjisë dhe Minierave, Ethem Çeku.
“Natyrisht, nuk ishte e thënë të vinte deri te kjo situatë. Si mund ta kishim shmangur? Sikur të kishin vazhduar projektet për prodhimin e energjisë nga linjiti, sikur të ishin zhvilluar projektet e atëhershme ‘Kosova e Re’ dhe ‘Kosova C’, të cilat përbënin zgjidhje jo vetëm për furnizimin, por edhe për shumë probleme të tjera”, thotë Çeku për Kosova press.
Ai konsideron se ndërtimi i kapaciteteve të reja prodhuese, përfshirë një bllok me fuqi prej 500 megavatësh, krahas rehabilitimit të plotë të termocentraleve ekzistuese dhe zhvillimit të burimeve të ripërtëritshme të energjisë, do të mundësonte furnizim më të qëndrueshëm. Sipas vlerësimit të tij, një investim i tillë do të ishte edhe dukshëm më i leverdishëm sesa mbështetja afatgjatë në import.
Çeku paralajmëron se kostot e larta të energjisë godasin veçanërisht ekonominë, pasi kompanitë, për shkak të problemeve me furnizimin, detyrohen të mbështeten në gjeneratorë dhe karburante të shtrenjta.
“E gjithë industria në Kosovë, çfarëdo qoftë ajo, e veçanërisht sektori privat, po ngulfatet nga kostot e larta të prodhimit të energjisë elektrike përmes gjeneratorëve”, thekson ish-ministri.
Si një nga rreziqet më të mëdha, ai veçon mundësinë që kompanitë, për shkak të çmimeve të larta të energjisë, ta zhvendosin prodhimin jashtë Kosovës. Për këtë arsye, ai konsideron se janë të domosdoshme investimet urgjente në kapacitetet vendore prodhuese, zhvillimi i energjisë diellore dhe asaj të erës, por edhe një konsensus politik për drejtimin e zhvillimit të sektorit energjetik.
“Duhet t’i jepet fund politizimit të skajshëm të problemit energjetik. Është e nevojshme të formohet një grup punues, i cili, përmes parlamentit dhe Qeverisë, do të kishte për detyrë zhvillimin e këtij sektori. Nevojitet konsensus politik për të mbështetur zhvillimin e energjetikës. Në të kundërtën, nëse vendi ynë vazhdon të veprojë kështu, në vitet e ardhshme do ta paguajë energjinë elektrike edhe disa herë më shtrenjtë”, paralajmëron Çeku.
Importi i energjisë elektrike rëndon buxhetin, mungon strategjia afatgjatë
Presidenti i Aleancës së Biznesit të Kosovës, Agim Shahini, vlerëson për Kosovo online se Kosova nuk ka kapacitete të mjaftueshme prodhuese dhe se po vonohet në zhvillimin e projekteve të reja energjetike, për çka ndan mjete të konsiderueshme për importin e energjisë elektrike.
“Vazhdojmë të importojmë mjaft shumë, pothuajse rreth një milion euro në ditë, që është shumë për buxhetin tonë. Kemi potencial të madh për të prodhuar energjinë tonë elektrike, megjithatë Ministria e Ekonomisë po vonohet me tenderët dhe planin për zhvillimin e sektorit energjetik. E dimë se nuk kemi kapacitete të mjaftueshme prodhuese”, thotë Shahini.
Ai konsideron se paratë që ndahen për importin e energjisë elektrike mund të investohen në infrastrukturë dhe projekte të tjera zhvillimore.
Sipas vlerësimit të tij, kriza energjetike nuk është zgjidhur, ndërsa Kosova nuk ka një plan që do të mundësonte tejkalimin afatgjatë të problemit. Ndërtimin e një termocentrali të ri e sheh si një nga mundësitë, por thekson se një projekt i tillë tani është vështirë të fillohet.
“Kriza është ende në vazhdim, ndërsa nuk ka strategji se si të zgjidhet. Këtë mund ta zgjidhim vetëm nëse fillojmë ndërtimin e ndonjë termocentrali tjetër, por tani kjo është shumë e vështirë. Duhet të orientohemi drejt burimeve alternative të energjisë – energjisë diellore, të erës dhe të ujit. Megjithatë, edhe kjo po ecën shumë vështirë. Ende nuk kemi një strategji se si t’i fillojmë projektet që na nevojiten”, thotë Shahini.
Si sfidë shtesë, ai përmend detyrimet që lidhen me rritjen e pjesëmarrjes së burimeve të ripërtëritshme të energjisë, duke theksuar se nuk është e qartë se në çfarë mënyre Prishtina do t’i përmbushë objektivat e përcaktuara.
“Kemi edhe kushte nga Bashkimi Evropian që deri në vitin 2030 pjesëmarrja e energjisë alternative të jetë të paktën 20 për qind. Dhe këtë gjithsesi duhet ta përmbushim. Nuk e dimë se si e sheh Qeveria këtë çështje dhe si do t’i përmbushë këto detyrime”, thekson kryetari i Aleancës Kosovare të Bizneseve.
Duke folur për sigurinë e furnizimit gjatë dimrit, Shahini paralajmëron se mbështetja në import nuk përbën një zgjidhje të besueshme, pasi disponueshmëria e energjisë elektrike në tregun rajonal varet nga prodhimi në vendet e tjera.
“Ne nuk jemi kurrë të sigurt kur vazhdimisht duhet të mendojmë se nga do të importojmë. Importi nuk është kurrë i sigurt, sepse prodhimi në shtetet e tjera nuk është i garantuar. Ato shesin kur kanë teprica, ndërsa në disa raste, kur nuk kanë, nuk shesin ose shesin tri herë më shtrenjtë”, thotë Shahini.
Energjia është edhe çështje e sigurisë dhe gjeopolitikës
Politologu Ognjen Gogiq thotë për Kosovo online se çështja e energjetikës në Kosovë i tejkalon kufijtë e furnizimit me energji elektrike dhe se në të ndërthuren interesa të ndryshme të sigurisë dhe gjeopolitike.
“Pra, energjetika për Kosovën nuk është vetëm çështje energjetike, por edhe çështje e sigurisë dhe gjeopolitikës. Në fakt, shumë gjëra ndërthuren në çështjen e energjetikës. Kosova ka një problem, ka një çështje të hapur të stabilitetit energjetik dhe të qëndrueshmërisë afatgjatë të burimeve të energjisë”, thotë Gogiq.
Ai thekson se Kosova mbështetet në prodhimin e energjisë elektrike nga linjiti, ndërsa mungesën e mbulon përmes importit. Në të njëjtën kohë, zhvillimi i ardhshëm i sektorit energjetik lidhet edhe me projekte dhe interesa të ndryshme ndërkombëtare.
Si një nga projektet e rëndësishme, ai veçon iniciativën amerikane për lidhjen e vendeve të Ballkanit Perëndimor përmes gazsjellësve, me të cilët do të transportohej gazi natyror i lëngshëm nga drejtimi i Adriatikut dhe Greqisë.
“Amerikanët presin që jo vetëm Kosova, por i gjithë Ballkani Perëndimor të lidhet me këta gazsjellës që ata promovojnë. Bëhet fjalë për gazin natyror të lëngshëm, i cili do të duhej të transportohej nga Adriatiku dhe Greqia, për të lidhur kështu të gjithë Ballkanin Perëndimor. Kjo lidhet edhe me atë projekt, përkatësisht me iniciativën për të larguar praninë ruse nga sektori energjetik këtu”, shpjegon Gogiq.
Sipas vlerësimit të tij, interesi amerikan nuk kufizohet vetëm në përmbushjen e nevojave energjetike të vendeve të veçanta, por përfshin edhe përpjekjet për të vendosur një rend më të gjerë energjetik në rajon.
“Kosova është në fakt pjesë e kësaj pakete të interesave amerikane. Amerikanët këtu projektojnë interesat e tyre, duke mos menduar vetëm për atë se cili është interesi i Kosovës dhe stabiliteti i saj energjetik, por thjesht dëshirojnë të kenë këtu një rend energjetik të tyrin, i cili do të ishte nën patronazhin e tyre”, thekson Gogiq.
Gogiq vë në dukje se Gjermania mbështet një qasje tjetër, me mbështetje më të madhe në burimet e ripërtëritshme të energjisë, gjë që, sipas vlerësimit të tij, tregon se nuk ekziston një vizion i përbashkët ndërkombëtar për zhvillimin e ardhshëm energjetik të Kosovës.
“Gjermania ka një koncept tjetër, një vizion tjetër se si duhet të duket stabiliteti energjetik dhe politika energjetike e Kosovës. Kjo nënkupton mbështetjen në disa burime të tjera të energjisë, para së gjithash në ato të ripërtëritshme. Pra, në fakt kemi të bëjmë me një përplasje konceptesh, si në nivel lokal dhe të brendshëm, ashtu edhe në atë ndërkombëtar”, vlerëson Gogiq.
Në rrethana të tilla, Prishtina përpiqet të ruajë marrëdhëniet me partnerë të ndryshëm dhe të shfrytëzojë mbështetjen e tyre, duke mos u bërë njëkohësisht e varur vetëm nga një drejtim energjetik.
“Këtu ndërthuren interesat e aktorëve të ndryshëm. Kosova ndodhet në një pozitë të vështirë, mes këtyre interesave. Ajo përpiqet të balancojë, por njëkohësisht përpiqet t’i ruajë të dyja këto burime të ndihmës dhe ndikimit. Se deri në çfarë mase do të ketë sukses në këtë drejtim, këtë do ta tregojë koha”, thekson Gogiq.
0 komentet