Funksione të larta, dënime të ulëta: Skandalet e korrupsionit vazhdojnë në Shqipëri pavarësisht reformës gjyqësore

Zëvendëskryeministrja e Shqipërisë, Belinda Balluku, një bashkëpunëtore e ngushtë e Edi Ramës, u akuzua nga Prokuroria Speciale për luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar për shkelje të barazisë së pjesëmarrësve në tendera dhe ankande publike. Aktakuza i referohet periudhës kur Baluku mbante pozicionin e Ministrit të Infrastrukturës dhe Energjisë, dhe ajo nuk është e vetmja zyrtare e lartë nën hetim. Analistët Gjergj Erebara dhe Leonard Karaj vlerësojnë për Kosovo online se lufta kundër korrupsionit nuk mund të jetë ekskluzivisht në duart e prokurorëve dhe se është e nevojshme të shtrëngohet ligji.

Shkruan: Bledar Kuka

Në Shqipëri, filloi një konflikt i ashpër midis kryeministrit dhe gjyqësorit special, pasi gjykata vendosi ta pezullonte Ballukun nga detyrat e saj. Rama, i cili nuk e shkarkoi atë, e referoi çështjen në Gjykatën Kushtetuese.

Me shumicë votash, kjo gjykatë vendosi ta rikthejë Ballukun në detyrë. Në njoftim, Gjykata Kushtetuese deklaroi se vendimi për Ballukun do të publikohet në Fletorën Zyrtare.

Ndërkohë, shqetësimi është i lartë sepse, pavarësisht gjyqit të shumë ministrave, kryetarëve të bashkive dhe deri më tani dy zëvendëskryeministrave, skandalet e korrupsionit në nivelet më të larta vazhdojnë.

Pse po ndodh kjo?

Gjergj Erebara, redaktor i medias rajonale BIRN, specialist në ekonomi, thotë për Kosovo online se korrupsioni nuk mund të ndalet vetëm nga prokurorët.

"Rasti i Ballukut, por edhe raste të tjera tregojnë se korrupsioni në vendin tonë është në një nivel sistemik, kështu që nuk mund të besojmë se ndonjë tender kryhet vërtet saktë në Shqipëri. Pak a shumë, të gjitha prokurimet publike preken nga korrupsioni, dhe qëllimi i tyre është pikërisht korrupsioni. Ky problem është shumë i madh sepse, për ta korrigjuar këtë, do të duhet të rrëzoni klasën politike të korruptuar dhe të krijoni një klasë të re politike. Ky është një proces shumë i vështirë, shumë i ndërlikuar me një rezultat të pasigurt", tha ai.

Edhe nëse kjo klasë politike rrëzohet, ai vlerëson se do të duhen shumë vite për të krijuar një klasë të re politike ku korrupsioni nuk është aq i përhapur.

"Korrupsioni ekziston kudo në botë, kështu që nuk mund të zhduket plotësisht, por është një gjë të kesh korrupsion, është tjetër gjë të kesh korrupsion në nivele të larta dhe është krejt tjetër gjë të kesh korrupsion sistemik. Ky është rasti kur i gjithë vendi është ndërtuar mbi një model ku paratë e taksave vidhen për të blerë vota dhe votat blihen për të vjedhur paratë e taksave. Ky është një problem që kërkon angazhimin e të gjithë shoqërisë për ta luftuar atë - vetëm prokurorët nuk janë të mjaftueshëm", deklaroi ai.

Avokati Leonard Karaj, themelues i firmës ligjore LEAL, një ish-gazetar, thotë për Kosovo online se puna e prokurorisë nuk është në nivelin e duhur, sepse njerëzit e dyshuar për korrupsion akuzohen kryesisht për abuzim me detyrën zyrtare, megjithëse rasti i Balukut është pak më ndryshe.

"Rasti i znj. Balluku është një rast i veçantë në kuptimin e plotë të fjalës, si në kuptimin ligjor ashtu edhe si rast korrupsioni, sigurisht nëse gjykata e konfirmon. Unë po pres gjykatën sepse, për prokurorinë, znj. Baluku është akuzuar dhe ky status ligjor i saj do të thotë se, sipas mendimit të prokurorisë, ky person ka kryer një vepër penale. Sigurisht, unë kam një pikëpamje të ndryshme krahasuar me shumë ekspertë gjyqësorë ose avokatë në lidhje me veprën penale që i atribuohet znj. Balluku. Pra, po flasim për një shkelje të barazisë në publik besoj se nuk është normale që znj. Baluku të akuzohet për një krim kaq të lehtë, sepse nëse shikoni gjërat që janë zbuluar nga dosja e saj hetimore, nuk kemi të bëjmë vetëm me shkelje të barazisë në tendera, por të paktën kemi të bëjmë me vjedhje sipas nenit 135 të Kodit Penal, dhe në rastin më të rëndë, kemi të bëjmë me korrupsion", tha avokati.

Ai vlerëson se abuzimi me pozicionin zyrtar është një shpikje në Kodin Penal të Shqipërisë me qëllim lehtësimin e punës së prokurorisë.

"Në këtë rast, prokuroria nuk përpiqet të zbulojë se çfarë lloj korrupsioni ka kryer një zyrtar, por përkundrazi e akuzon atë për abuzim me detyrën zyrtare - një vepër penale që shpesh nuk dënohet as me një ditë burg, siç ka ndodhur në raste të tjera. Nuk do ta quaja rastin e znj. Balluku një 'kambanë alarmi', sepse këtu në vendin tonë ato 'kambana' janë shkatërruar plotësisht, por do ta vlerësoja faktin që Prokuroria Speciale hetoi procesin e tenderit për këtë person të fuqishëm për herë të parë. Kjo nuk është bërë kurrë më parë, as me z. Beqaj (ish-ministër i shëndetësisë), as me z. Veliaj, dhe as në rastet e inceneratorëve, ku u hetuan dhe u dënuan disa persona, por kurrë për shkak të procesit të tenderit, i cili nuk u hetua kurrë", tha ai.

Karaj thotë se në Shqipëri procesi i ndjekjes penale publike është përkeqësuar dhe se ligjet lënë shumë hapësirë ​​që korrupsioni të mos ndëshkohet siç duhet.

"Kishim dy periudha tenderash në Shqipëri. E para ishte deri në vitin 2013, kur qeveria e zotit Berishë mburrej se, falë veprimeve të përgjegjshme në prokurimin publik, miliona euro ishin kursyer në buxhetin e shtetit. Mbaj mend që në vitin 2018 kjo shifër ishte 18 milionë euro, dhe kjo për shkak të konkurrencës në tendera. Pastaj kaluam në periudhën nga viti 2013 deri në vitin 2025, ku nuk ka më tendera. Tenderi tani ka mbetur një afat administrativ, por aspekti ligjor në këto procedura nuk respektohet fare. Pothuajse të gjitha tenderët fitohen me fondin limit maksimal, pothuajse të gjitha tenderët fitohen nga kompanitë që kanë bërë ofertën e vetme ose në rastet kur ka vetëm një kompani që merr pjesë në konkurs. Kemi raste të tilla të panumërta”, theksoi ai.

Ai shton se problemi më i madh është se askush nuk ka frikë nga ligji në Shqipëri.

"Ky është një problem shumë i madh. Dy ose tre muaj më parë, Z. Altin Dumani, kreu i Strukturës Speciale për Luftën kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, deklaroi në parlament se në vitin 2024 rastet e korrupsionit në tendera u rritën. Pra, kemi një gjyqësor special që lufton korrupsionin, por në të njëjtën kohë, paradoksalisht, niveli i korrupsionit po rritet në vend që të ulet. Kjo tregon se njerëzit këtu nuk kanë më frikë nga ligji. Çfarë duhet bërë? Kodi penal duhet të ndryshohet dhe këto krime duhet të jenë shumë më të rrepta. Prandaj, ligji nuk duhet të jetë siç është tani, ku krimi dënohet, për shembull, nga një deri në shtatë vjet. Ky ndryshim krijon mundësi për abuzime të jashtëzakonshme. “Veprat penale që i shkaktojnë dëme të mëdha shtetit shqiptar duhet të kenë një dënim me një ndryshim më të vogël, për shembull nga tre deri në 10 vjet ose nga pesë deri në 10 vjet, në mënyrë që gjykatës të mos i jepet mundësia të ndihmojë të akuzuarit të dënohen pak ose aspak”, tha Karaj.

Për çfarë shërbejnë këto organe të auditimit të brendshëm?

Megjithatë, pavarësisht skandaleve të vazhdueshme të korrupsionit në nivel të lartë, Erebara beson se reforma gjyqësore ka dhënë rezultate dhe se ka elementë në të cilët Shqipëria ka përparuar.

"Duhet të marrim parasysh faktin se sistemi i ri gjyqësor jo vetëm që pastroi një pjesë të 'baltës' që ekzistonte në vendin tonë, por solli edhe një ndryshim tjetër të madh në autonominë vendimmarrëse të prokurorëve. Kjo do të thotë se ndryshimi krahasuar me sistemin e mëparshëm gjyqësor është mjaft i madh. Në sistemin e mëparshëm, kishte një kryeprokuror që zgjidhej nga Parlamenti dhe ai kishte pushtet të plotë mbi karrierën e çdo prokurori tjetër dhe ndikim të plotë mbi ta. Ai vendoste për gjithçka. Qeveria ose klasa politike në atë kohë nuk kishin pse të kontrollonin 300 prokurorë dhe 300 gjyqtarë, aq sa ka në Shqipëri, ishin tashmë të mjaftueshëm për të kontrolluar kryeprokurorin, dhe ai më pas kontrollonte të gjithë të tjerët. Ky sistem piramidal, i ndërtuar gjatë epokës komuniste, shërbeu për ta bërë prokurorinë një 'kamzhik' të politikës ndaj popullit", tha ai.

Sipas tij, reforma gjyqësore kishte shumë elementë përbërës, por elementi i pavarësisë së prokurorëve e bëri të vështirë për politikanët që t'i kontrollonin ata.

"Në SPAK ka 20 prokurorë dhe secili prej tyre ka autonominë e vet, por edhe karakterin e vet. Ka prokurorë më të guximshëm, ka nga ata që janë më të frikësuar, disa janë më të aftë dhe të tjerë më pak të aftë. Problemi që mbetet është se korrupsioni në nivele të larta dhe ata që ne i quajmë 'peshq të mëdhenj' janë subjekt i shumë rasteve, por shpesh hetohen vetëm për njërin. Është e vërtetë që drejtësia po ecën në drejtimin e duhur, por prokuroria nuk mund t'i zëvendësojë proceset politike që duhet t'u kryejë qytetarëve", tha Erebara.

Avokati Karaj fajëson gjithashtu qeverinë dhe organet e saj të kontrollit të brendshëm se nuk po bëjnë asgjë në luftën kundër korrupsionit në administratën publike, edhe pse paguhen me paratë e taksave të qytetarëve.

"Në raste të tilla, pushteti ekzekutiv, pra qeveria, duhet të jetë përgjegjëse. Pse? Sepse ne miratuam shumë ligje dhe akte nënligjore, gjë që është karakteristikë e një shteti burokratik, dhe Shqipëria, për fat të keq, është një shtet i tillë. Nga ana tjetër, qeveria nuk ndërhyri në asnjë rast përmes organeve të saj të auditimit të brendshëm. Duhet të dimë se qytetarët paguajnë 70 deri në 80 institucione për auditim të brendshëm në ministri dhe qeveri lokale, dhe secila prej këtyre institucioneve mund të ketë pesë ose dhjetë persona që marrin pagë. Fakti është se gjatë gjithë këtyre viteve, nuk është kryer asnjë auditim i brendshëm dhe asnjë çështje penale për korrupsion nuk është dërguar në gjykatë", theksoi ai.

Për shkak të të gjitha këtyre, avokati bën, siç thotë ai, një pyetje shumë të thjeshtë - për çfarë shërbejnë këto organe të auditimit të brendshëm?

"Pse shpenzohen taksat e Shqipërisë për të paguar këto organe kur ato nuk zbulojnë asnjë rast korrupsioni në tenderët publikë? E njëjta gjë vlen edhe për komisionet e prokurimit publik, komisionet e shkallës së parë dhe të dytë. Ndodh që ata kryejnë hetime për qëllime procedurale, por këto procedura nuk dërgohen kurrë për ndjekje penale në prokurorinë speciale, as në prokurorinë e përgjithshme", përfundoi Karaj.

Në vitet e fundit, në Shqipëri janë zhvilluar gjyqe dhe dënime kundër shumë zyrtarëve të lartë, si ish-zëvendëskryeministri Arben Ahmetaj, zëvendëskryeministrja Belinda Balluku, ish-ministri i Shëndetësisë Ilir Beqa, kryetari i bashkisë së Tiranës Erion Veliaj...