Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë rikthen Veliajn në detyrë – kryebashkiak i Tiranës do ta drejtojë qytetin nga paraburgimi

Edhe pse ndodhet nën hetim dhe në paraburgim, kryetari i bashkisë së Tiranës, Erion Veliaj, është rikthyer në funksionin e tij si njeriu i parë i kryeqytetit të Shqipërisë. Me vendimin e Gjykatës Kushtetuese u anulua vendimi i Këshillit të Ministrave dhe votimi i Këshillit Bashkiak të Tiranës për shkarkimin e tij, me arsyetimin se këto veprime do të përbënin shkelje të Kushtetutës. Kështu, vendimi i presidentit Bajram Begaj për shpalljen e zgjedhjeve të parakohshme vendore është hedhur poshtë.

Shkruan: Bledar Kuka

Sipas vendimit të Gjykatës Kushtetuese, Veliaj mund të shkarkohet vetëm në rast të shkeljes së Kushtetutës, dhe jo për faktin se për më shumë se tre muaj nuk e ka ushtruar funksionin e tij. Gjykata vlerësoi se Veliaj nuk ka munguar me vullnetin e tij, por si pasojë e vendimit të Gjykatës Speciale, e cila e ka dërguar atë në paraburgim. Me këtë vendim, Veliaj mbetet kryetar i bashkisë së Tiranës deri në përfundim të mandatit në vitin 2027, dhe, nëse nuk ka vendime të reja juridike, qytetin do ta drejtojë nga njësia e paraburgimit.

Vendimi i Gjykatës Kushtetuese ka shkaktuar debate të ashpra në skenën politike shqiptare. Ndërsa disa analistë e shohin atë si një precedent dhe forcim të shtetit të së drejtës, të tjerë pretendojnë se vendimi e ka futur vendin në kaos institucional.

Analisti Ylli Pata konsideron se një vendim i tillë ishte i pritshëm dhe se përfaqëson një precedent të rëndësishëm në sistemin gjyqësor shqiptar.

“Një vendim të tillë e kemi pritur që nga fillimi i procesit gjyqësor, një proces që institucionet shqiptare prej kohësh nuk e kishin parë, dhe secila palë paraqiti argumentet e veta. Ky vendim i Gjykatës Kushtetuese ka munguar që nga nënshkrimi i marrëveshjes me Greqinë për ndarjen e kufirit detar. Në atë kohë, anëtarët e saj, që ishin profesionistë të vjetër, treguan guximin të përballeshin me qeverinë, e cila ka pushtet të madh në Shqipëri. Ky është një precedent i rëndësishëm dhe precedenti i parë për ne, sepse autorët e Kushtetutës së Shqipërisë kishin prioritet t’i jepnin rëndësi më të madhe deputetit ose ministrit“, tha Pata dhe shtoi: “Sot, Kushtetuta jonë thotë se ministri, deputeti ose Presidenti i Republikës nuk mban përgjegjësi për vendimet që merr, sepse ka imunitet, përveç rasteve të veprave të rënda penale të provuara. Deputeti sot në sistemin tonë zgjidhet me nëntë ose tetë mijë vota, ndërsa kryetari i bashkisë së Tiranës zgjidhet me 160 ose 170 mijë vota. Pra, përfaqësimi apo pesha e kryetarit të bashkisë është më e madhe se ajo e deputetit, por megjithatë, sipas Kushtetutës sonë, ai nuk gëzon të njëjtën mbrojtje si deputetët. Erion Veliaj është arrestuar për një vepër penale për të cilën deputeti nuk arrestohet, sepse për deputetin parlamenti duhet më parë të japë leje për arrestim, kontroll apo masa sigurie“, thekson Pata.

Të kundërtën e mendon Frok Çupi, i cili pohon se Gjykata Kushtetuese ka krijuar një situatë absurde dhe se nuk ka kompetencë të shfuqizojë dekretet presidenciale.

“Kjo vendim i Gjykatës Kushtetuese ka dy aspekte. Njëra anë lidhet me mënyrën se si këtë vendim e interpreton pala populiste, dhe ky segment i popullsisë e ka kuptuar këtë vendim sikur Erion Veliaj, ish-kryetari i bashkisë së Tiranës, është shpallur i pafajshëm. Kjo nuk është e vërtetë. Fakti që ky vendim nuk është i qartë do të thotë se ai e ngarkon Gjykatën Kushtetuese, sepse nuk e ka sqaruar. Gjykata Kushtetuese është marrë vetëm me atë pjesë, përkatësisht me vendimin e Këshillit Bashkiak me të cilin ai u shkarkua nga detyra. Sipas asaj që kupton populli, vendimi i Gjykatës Kushtetuese ka përfshirë edhe presidentin e Shqipërisë, qeverinë dhe Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë. Ky vendim nuk ka ndikuar në dekretin presidencial, gjë që tregon se ky është një tjetër mangësi e Gjykatës Kushtetuese. Kjo do të thotë se ajo ka marrë një pezullim që në fakt nuk i takon. Megjithatë, ky pezullim nuk është shfuqizim, dhe kjo do të thotë që Shqipëria sot ka një dekret presidencial për zgjedhjet, por zgjedhjet nuk lejohen. Kjo është absurde. Kjo gjykatë e ka futur vendin në një situatë absurde. Unë them se Gjykata Kushtetuese ka marrë një vendim me efekt të ‘zero’, dhe kjo është e pakuptueshme. Le të kthehemi te kuptimi juridik i asaj që po ndodh. Kuptimi profesional është se Gjykata Kushtetuese ka shfuqizuar vendimin e këshillit bashkiak dhe vendimin e qeverisë, por nuk ka dhënë një zgjidhje për këtë çështje. Ato vendime ende mbeten në fuqi, dhe duket sikur Gjykata ju thotë se mund t’i rregulloni ato dhe të ktheheni përsëri këtu për të marrë një vendim tjetër. Kjo është e para. E dyta është se Gjykata Kushtetuese nuk mund të prekë dekretet presidenciale dhe në realitet ka krijuar vetëm kaos, zhurmë, por nuk ka juridiksion të prekë presidentin. Pra, ndodhemi në një situatë ku vendimi i Gjykatës Kushtetuese nuk jep një zgjidhje, por krijon një bllokim institucional për zgjidhjen e çështjes së administrimit në Bashkinë e Tiranës.”

I pyetur se çfarë mund të pritet më tej, Çupi vlerëson se qeveria dhe presidenti mund të përpiqen të ushtrojnë presion mbi Gjykatën Kushtetuese që të marrë një vendim tjetër.

“Jam plotësisht dakord me atë që tha kryeministri Rama, i cili ishte shumë i qartë. Le ta zbatojë Gjykata Kushtetuese vendimin për të liruar Erion Veliajn. Ky ka qenë kërkimi i kryeministrit dhe Partisë Socialiste që nga fillimi. Kjo mund të ndodhë, por edhe jo, sepse nuk mendoj se Gjykata Kushtetuese do të ketë guxim ose se do të arrijë të marrë një vendim të përbashkët për lirimin e Veliajt. Në fakt, Gjykata Kushtetuese po vepron, ashtu siç tregoi edhe këtë herë, si opozitë ndaj qeverisë dhe jo si instrument ligjor apo institucion balancues. Ky është shpjegimi më i mundshëm. Gjithashtu, Gjykata Kushtetuese ndodhet në një periudhë pasigurie, sepse dy gjyqtarëve u kanë përfunduar mandatet, dhe nga nëntë anëtarë, tetë prej tyre nuk janë gjyqtarë. Ata i përkasin profesioneve të tjera juridike, si avokatët e të ngjashëm. Pra, nuk besoj se Gjykata Kushtetuese do të lirojë Erion Veliajn. Mendoj se zgjidhja do të gjendet brenda institucioneve që janë prekur, sepse vendimi ka prekur Këshillin Bashkiak, me argumentin se versioni i Erion Veliajt nuk është dëgjuar nga ky këshill. Mendoj se Këshilli Bashkiak do ta thërrasë dhe do ta dëgjojë Veliajn, në mënyrë që të ketë një qëndrim të përbashkët me Gjykatën Kushtetuese, pra të “zbusë” këtë gjykatë, e cila duket sikur është e zemëruar, por jo si një institucion që funksionon mbi baza profesionale. Pres që si Këshilli Bashkiak, ashtu edhe qeveria, ta “zbusin” gjykatën për të zgjidhur çështjen e kryetarit të Bashkisë së Tiranës. Kryeqyteti nuk mund të mbetet pa kryetar në detyrë. Jemi në një situatë ku në qytet mund të shfaqen shumë probleme. Qyteti ka nevojë për drejtim të duhur. Jemi në një situatë ku nuk mund të presim edhe një vit e gjysmë, sepse jemi në rrugën drejt integrimit në Bashkimin Evropian, dhe nuk mund të pranohemi në BE me një kryeqytet plot me plehra.”

Nga ana tjetër, Pata konsideron se ka precedenta si në Shqipëri, ashtu edhe në Evropë, sipas të cilëve një institucion mund të funksionojë edhe kur drejtuesi i tij ndodhet në paraburgim.

“Aspekti i parë i vendimit është se çështja që lidhet me një pushtet të caktuar, siç është kryetari i bashkisë, nuk mund të zgjidhet nga kryeministri. Nuk mund ta zgjidhë shumica, nuk mund ta zgjidhë politika. Në kuptimin praktik, Erion Veliaj është kryetari i Bashkisë së Tiranës dhe ai do ta drejtojë institucionin duke i dhënë autorizim personit që ai cakton. A do të mbetet në paraburgim, nuk e dimë, por mund të themi se Veliaj është në mandatin e fundit të lejuar me ligj si kryetar bashkie.

Ai nuk mund të rikandidojë. Mendoj se zoti Veliaj është në një dilemë politike, sepse është ende i ri dhe mendon për vazhdimin e karrierës. Ai do të luajë bastin e jetës së tij, por kur vjen puna te kjo çështje, basti i z. Veliaj është çështje personale. Mendoj se vendimi i Gjykatës Kushtetuese është një hap pozitiv, sepse frenoi politikën dhe pushtetin ekzekutiv nga përcaktimi i fatit të pushteteve të tjera. Gjykata Kushtetuese mund ta konstatojë këtë nëse i kërkohet, por nuk mendoj se kryetari i Bashkisë së Tiranës mund të emërohet me vendim qeverie, por vetëm me zgjedhje. Zgjedhjet janë mbajtur në vitin 2023, ndërsa tani Veliaj është në paraburgim. A mund të drejtojë bashkinë një kryetar që ndodhet në qeli? Ka pasur raste të tilla në Shqipëri dhe në Evropën Perëndimore, por çështja duhet të zgjidhet në kuadër të logjikës kushtetuese dhe racionalitetit politik. Edhe nëse mbahen zgjedhje, duhet kërkuar mendimi i Gjykatës Kushtetuese për mënyrën e zhvillimit të tyre.”

Pata shton se institucionet speciale të drejtësisë në Shqipëri janë bërë jashtëzakonisht të fuqishme dhe nën ndikim të fortë ndërkombëtar.

“Mendoj se drejtësia e re po përdoret. Fuqia e prokurorisë është fuqia e akuzës. Ajo nuk mund të jetë fuqi kufizuese e lirisë, por në vendin tonë SPAK ka një fuqi të madhe, sepse mund të përgjojë gjyqtarët dhe gjithashtu ka mjete teknike dhe financiare të mëdha që i janë siguruar posaçërisht nga Bashkimi Evropian. Duhet të themi se SPAK sot ka ndihmën e Operacionit Ndërkombëtar të Monitorimit dhe drejtori i këtij institucioni është drejtori për zgjerimin në Komisionin Evropian. Pra, kemi të bëjmë me një fuqi që nuk është vetëm në nivel kombëtar, por edhe mbi të. Ata që drejtojnë Operacionin Ndërkombëtar të Monitorimit janë amerikanë dhe evropianë. Zoti Pribe, i cili deri vonë ishte drejtori i këtij institucioni, ka qenë këshilltar i Angela Merkel. Pra, kemi të bëjmë me një organ drejtësie që ka mbështetjen e fuqive të mëdha si Bashkimi Evropian dhe SHBA. Një javë më parë, ndihmësi i zëvendëssekretarit të shtetit të SHBA erdhi në Tiranë dhe nuk u takua as me kryeministrin, as me ministrin e jashtëm. Ai u takua vetëm me ministrin e drejtësisë, ministrin e brendshëm dhe shkoi në SPAK, ku u takua me prokurorët. U takua me prokurorin që është kandidat për kreun e SPAK, duke treguar qartë se kë duan të shohin në krye të drejtësisë speciale.”