Iniciativa që Kosova të ndryshojë emrin në Dardanija – a ka lidhje mes shqiptarëve të Kosovës dhe dardanëve?

Zyrtarët në Prishtinë deri më tani nuk kanë komentuar iniciativën e një grupi qytetarësh për ndryshimin e emrit të Kosovës në Dardania. Mirëpo, kur historianët deklarojnë nëse shqiptarët e sotëm të Kosovës e kanë prejardhjen nga dardanët e Ballkanit të Vjetër, shpesh dëgjohet se nuk ka asnjë dëshmi për këtë. Edhe ata që mbështesin një tezë të tillë shpesh besojnë se nevojiten kërkime shtesë për të hedhur dritë mbi pjesën e historisë së shkruar nga fisi iliro-trak i dardanëve.

Shkruar nga: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Një grup qytetarësh në Prishtinë ka nisur së fundmi një peticion për ndryshimin e emrit të Kosovës në Dardani, me qëllim mbledhjen e 10.000 nënshkrimeve që më pas do të dorëzoheshin si kërkesë në Kuvendin e Kosovës.

Flamuri me mbishkrimin "Dardania", që nga viti 2020 kur Vjosa Osmani u bë ushtruese e detyrës së presidentit të Kosovës, qëndron në zyrën e saj. Edhe pse atëherë u kritikua se kjo mund të shkaktonte paqartësi për shtetet që e kanë njohur Kosovën, Osmani këtë flamur, së bashku me atë të Kosovës, vazhdon ta mbajë në kabinetin e saj gjatë takimeve me zyrtarë të huaj.

Në një tubim parazgjedhor të kryeministrit të Kosovës dhe liderit të Lëvizjes Vetëvendosje, Albin Kurti, në fillim të dhjetorit në qytetin Kreuzlingen të Zvicrës, ku Kurti u takua me përfaqësues të diasporës, ishin të pranishme shumë nga këto simbole.

Ky flamur u promovua për herë të parë nga Ibrahim Rugova, themelues i Lidhjes Demokratike të Kosovës dhe ish-president i Kosovës. Madje, arkivoli i tij ishte mbuluar me këtë flamur në varrimin e tij.

„Dardania është identiteti i vërtetë i popullit të Kosovës,“ thonë përkrahësit e idesë për ndryshimin e emrit të Kosovës. Por çfarë thotë historia për këtë temë?

Bashkëpunëtori i lartë shkencor në Institutin e Bizantologjisë të SANU dhe kryetari i Komitetit Serb për Bizantologji, Srgjan Pirivatriq, thotë për Kosovo online se nuk ka dëshmi dhe as ndonjë lidhje midis shqiptarëve që sot jetojnë në Kosovë dhe Dardanëve që jetonin në këtë zonë gjatë antikitetit të vonë dhe shtoi se nuk ka lidhje midis provincës romake Dardania dhe konceptit bashkëkohor të Kosovës dhe Metohisë, i cili është një term më i ri.

Pirivatriq shpjegon se nuk ka vazhdimësi ndërmjet popullatës së romanizuar të ish-provincës romake të Dardanisë dhe banorëve të sotëm shqiptarë të Kosovës dhe Metohisë, si dhe se sipas gjendjes aktuale të burimit, thekson ai, nuk mund të vërtetohet dhe as të bëhet ndonjë supozim i bazuar për atë vazhdimësi.

“Dardanët janë një popull i vjetër ballkanik, origjina e të cilit dihet pak. Në disa nga fillimet e tij të largëta, ajo mund të lidhet me popullsinë e Azisë së Vogël, por kjo lidhje nuk është mjaft e qartë. Në antikitetin e vonë, ishte një popullsi e romanizuar ose pjesërisht e romanizuar, e cila megjithatë u zhduk dhe u tërhoq me ardhjen e sllavëve dhe me sllavizimin e zonës, siç dëshmohet nga toponimet përkatëse. Nuk ka asnjë gjurmë toponimesh shqipe dhe asnjë leksik protoshqip, pra nuk ka asnjë dëshmi as në burimet e shkruara, as arkeologjike, as gjuhësore, gjuha si monument, për ndonjë vazhdimësi mes dardanëve dhe shqiptarëve të sotëm. Është një konstrukt politik, dhe historia dhe historiografia shkencore kanë dhënë verdiktin e tyre për këtë shumë kohë më parë, i cili, megjithatë, po harrohet”, thotë Pirivatriq.

Siç shpjegon ai, Mbretëria e Dardanisë përfshinte një zonë që më vonë mund të jetë përfshirë afërsisht nga provinca romake e Dardanisë, por tregon se perandorët romakë shumë shpesh udhëhiqeshin nga nevojat konkrete të administratës dhe politikës praktike në përcaktimin e kufijve të provincave, dhe jo nga vazhdimësia me ndonjë strukturë të mëparshme politike që ata e rrënuan, pushtuan dhe kooptuan në organizmin e tyre shtetëror.

“Më saktë, në fakt, më mirë mund të flasim për provincën romake të Dardanisë sesa për kufijtë e mbretërisë dardane. Dardanët, meqë ra fjala, konsiderohen, të paktën në kohën kur romakët i pushtuan, një degë e ilirëve dhe një popullsi e vendosur në zonën e kontaktit ndërmjet ilirëve dhe trakëve. Ajo zonë, kur bëhet fjalë për provincën romake të Dardanisë, kufizohet me Moravinë Perëndimore dhe të Madhe dhe me lumin Drim në Kosovë, dhe në jug përfshinte zonën deri në malin e Sharrit, ndërsa kryeqendra e krahinës ishte Shkupi. Pra është interesante se përpjekja për të lidhur konceptin aktual të Kosovës dhe Metohisë me një provincë romake, kryeqyteti i së cilës nuk gjendet në territorin e Kosovës dhe Metohisë së sotme”, vlerëson Pirivatriq.

Historiani Bedri Muhadri nga Instituti Historik në Prishtinë e shikon këtë pyetje ndryshe, sipas të cilit vazhdimësia historike e “popullit të Kosovës që jetonte nga lashtësia e deri më sot e kishte bazën identitare nga Dardania”.

Muhadri beson se iniciativa për ndryshimin e emrit të Kosovës në Dardania është e justifikuar në kuptimin historik. Një praktikë e tillë, shton ai, ka ekzistuar edhe ndër të tjera dhe si shembull përmend polakët që ndryshuan disa herë emrin e vendit.

"Njerëzit që kanë historinë e tyre me të drejtë përpiqen dhe kërkojnë kthimin e identitetit të tyre. Duhet të gjejmë një emër që i përket identitetit, që ka kuptim historik, politik dhe etnik. Besoj se kjo nismë qytetare është e justifikuar në kuptimin historic dhe si do të shkojnë gjërat në pragmatizmin politik modern dhe nëse është mirë dhe kur do të krijohen rrethanat për të, kjo është çështje tjetër. Sigurisht që kërkon shpjegime më të qarta historike dhe shkencore”, thotë Muhadri për Kosovo online.

Ai thotë se të dhënat dhe burimet historike dëshmojnë se në kohët e lashta, territori i Kosovës, jo saktësisht brenda kufijve të sotëm, por në një hapësirë ​​më të gjerë quhej Dardania dhe se fisi dardan që banonte në këtë zonë është një nga fiset e shumta të ilirëve.

“Dardania ka vazhdimësinë e vet historike – që nga parahistoria, rënia e Perandorisë Romake e deri në mesjetë, territori i Kosovës quhej Dardania. Në shekullin IV p.e.s., Dardania përfshinte shumë qytete të zhvilluara ekonomikisht të asaj epoke, si Shkupin, Nishin, Prishtinën apo Ulpianën. Madje ajo formoi mbretërinë e saj, e cila pati ulje-ngritjet e veta derisa ra nën Perandorinë Romake. Me pushtimin e Dardanisë, Perandoria Romake përfshiu një pjesë të madhe të Ballkanit, por në vitin 279 pas Krishtit, në kohën e sundimit të Dioklecianit, i cili krijoi prefekturën ilire, e cila përfshinte të gjitha fiset ilire, ajo u nda në katër provinca. Njëra prej tyre ishte Dardania, kryeqyteti i së cilës ishte Shkupi”, thotë Muhadri.

Në mesjetë në mbarë Ballkanin, siç shton, u krijuan entitete të tjera etnike, si shqiptare, serbe, bullgare dhe rumune.

“Në këtë kontekst edhe populli shqiptar krijoi të vetin, këtë e dokumentojnë burimet historike dhe arkeologjike. Burimi i fundit arkeologjik nga Ulpiana u gjet në një kishë të krishterë në një mozaik në dysheme, me mbishkrimin e perandorëve Justinian dhe Dardania, e periudhës 527-557. vit. Arbërit janë trashëgimtarë të popullit ilir dhe mund të themi se Dardania që përfshin konceptin etnik dhe gjeografik ka ekzistuar deri në mesjetë”, thotë ky historiani.

Pas kësaj, siç shton ai, pasojnë trazira të mëdha në mesin e popujve në Ballkan me ardhjen e popujve sllavë “të cilët po përhapen në territorin e Ballkanit, veçanërisht në territorin e Serbisë dhe të Kosovës”.

“Për sa i përket emrit Dardania, për nga kontinuiteti historik, gradualisht marrim një thyerje në burimet e dokumentuara. Në fund të shekullit XIV, pas betejës në Kosovë në vitin 1389, toponimi i këtij vendi njihet si Kosova. Beteja u zhvillua në fushën e Kosovës. Etimologjia e fjalës Kosovë në kuptimin gjuhësor nuk i përket periudhës shqiptare. Të gjitha të dhënat e shkencëtarëve më të mëdhenj e klasifikojnë termin Kosovë nga ana gjuhësore në gjuhët sllave, jo shqipe. Dhe kështu Kosova fillon të përmendet në shënime të ndryshme dhe në harta, por jo në kuptimin e gjithë territorit të Kosovës, por një pjesë të Zveçanit, Pirštinës, Vuçitrnit...Edhe në hartat e shekullit XVI përmendet territori i Kosovës nëpër të cilin kalonin disa rrugë”, thotë Muhadri.

Nëse pyetja është se cili është qëllimi përfundimtar i iniciatorit të peticionit që Kosova të ndryshojë emrin në Dardani, sipas historianit Aleksandar Guxhiq, përgjigja është të fshihet nga kujtesa karakteri serb i Kosovës përmes emrit dhe narrativës dhe të vërtetohet artificialisht vazhdimësia shqiptare në këtë zonë.

Siç shton ai, kjo nuk është e re dhe diçka e tillë do të ndodhë në të ardhmen.

“Intelektualët shqiptarë tashmë po dalin me tezën se kishat dhe manastiret serbe janë në të vërtetë shqiptare dhe se ato janë pushtuar nga serbët në një periudhë më të hershme, dhe e gjithë kjo synon të tregojë 'vazhdimësinë shqiptare dhe uzurpimin serb'”, ka vlerësuar Guxhiq për Kosovo online.

Ai thekson se nuk ka asnjë konfirmim historik se shqiptarët janë trashëgimtarë të drejtpërdrejtë të dardanëve, ilirëve apo pellazgëve dhe disa popujve të tjerë.

“Gjithçka që komuniteti shkencor shqiptar në Prishtinë dhe Kosovë po përpiqet të dëshmojë është e paprovueshme”, thotë Gudxhiq.

Duke folur për dardanët, ai shprehet se ata ishin një popull paleo-ballkanik që në një moment u zhdukën nga skena historike.

“Nuk është e pazakontë që gjatë historisë disa popuj të krijojnë shtete, perandori serioze dhe papritmas të largohen nga skena historike dhe të zhduken. Avarët janë ndoshta shembulli më i famshëm. Në një moment ata sunduan Evropën Qendrore dhe Lindore dhe pjesë të Ballkanit, por pastaj u larguan nga skena historike dhe u zhdukën. Diçka e ngjashme ka ndodhur edhe me dardanët, të cilët kishin shtet në Ballkan, sunduan një pjesë të tij dhe më pas u zhdukën në një moment,” thotë Guxhiq.

Ndërmjet ilirëve dhe shqiptarëve, shton ai, ka tetë shekuj ndryshim, sepse ilirët janë përmendur për herë të fundit në shekullin III, në kohën e perandorit Dioklecian, ndërsa shqiptarët janë përmendur për herë të parë në shekullin e 11-të në veprën e Ana Komnenës "Aleksiada" në të cilën ajo përmend "krahinën e Shqipërisë".

“Gjatë atyre tetë shekujve nuk përmenden askund në burime as ilirët e as shqiptarët. Unë jam përkrahës i pikëpamjes shkencore se shqiptarët nuk janë pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve. Ata u shfaqën në Ballkan në një moment dhe u vendosën, por nuk kemi asnjë konfirmim historik se kur kanë pasur një zonë që kanë qeverisur. Prandaj, ata janë një komb i ardhur shumë pas ilirëve dhe nuk kanë lidhje të drejtpërdrejtë me ilirët”, thekson Guxhiq.

Kosova, thekson ai, është zona e ndjenjave më të shprehura kombëtare të serbëve, pra tokë e shenjtë.

“Më shumë se 90 për qind e toponimeve dëshmojnë për karakterin serb të Kosovës, për praninë serbe në Kosovë në të kaluarën. Në dy shekujt e fundit, imazhi etnik i Kosovës është ndryshuar, për shkak të rrethanave të ndryshme ndërkombëtare dhe të brendshme, serbët u larguan nga Kosova, dhe shqiptarët u vendosën në atë hapësirë ​​boshe. Por toponimet, kishat, manastiret dëshmojnë praninë serbe dhe dëshmojnë për praninë serbe në Kosovë”, thekson Guxhiq.