A janë mesazhet nga Shkupi njoftimi për shkrirjen e dialogut apo vazhdimi i statusit quo?

Liderët e Ballkanit Perëndimor u mblodhën në Shkup për shkak të ekonomisë dhe dërguan mesazhe pozitive për bashkëpunimin dhe zhvillimin e rajonit, por në prapaskenat e takimeve në të cilat përveç përfaqësuesve evropianë mori pjesë edhe ndihmës sekretari amerikan i shtetit për Evropë dhe Euroazi, Xhejms O'Brajan, tema kryesore ishte marrëdhënia mes Beogradit dhe Prishtinës. Bashkëbiseduesit e Kosovo online pajtohen se bisedimet, me rastin e të cilave ishte Plani i BE-së për rritjen e Ballkanit Perëndimor në vlerë prej gjashtë miliardë eurosh, janë të rëndësishme, sepse prej muajsh nuk ka progres në dialog, por shtojnë se forume të tilla, edhe pse përfshijnë zyrtarë nga Brukseli dhe Uashingtoni, vështirë se mund të çojnë në përparim të konsiderueshëm në negociata.

Takimit në Shkup i ka paraprirë vendimi i autoriteteve të Prishtinës për ndalimin e transaksioneve të pagesave me Serbinë, gjegjësisht për “dëbimin” e dinarit nga Kosova, gjë që edhe serbët e Kosovës edhe Beogradi zyrtar e vlerësuan si kërcënim të rrezikshëm për mbijetesën e Serbisë. Njerëzit, por edhe si një bllokim i ri i mundshëm kur është fjala për vazhdimin e dialogut.

Presidenti serb Aleksandar Vuçiq ka zhvilluar bisedime në Shkup, veçanërisht me diplomatin amerikan O'Brajan, i cili pas takimit me liderët e rajonit tha se Serbia dhe Kosova duhet ta zbatojnë Marrëveshjen e Ohrit.

Nga ana tjetër, kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, ka kërkuar që procesi i anëtarësimit të Prishtinës në BE të ndahet nga procesi i normalizimit të marrëdhënieve me Serbinë, gjë që u interpretua si një përpjekje tjetër për të shmangur zbatimin e obligimeve nga dialogu, në radhë të parë në lidhje me formimin e Bashkësisë së Komunave Serbe.

Përfaqësuesit e BE-së dhe SHBA-së në Shkup ishin gjithashtu të qartë - përdorimi i fondeve nga pakoja e BE-së për Ballkanin Perëndimor në vlerë prej gjashtë miliardë eurosh, kur bëhet fjalë për Beogradin dhe Prishtinën, do të varet kryesisht nga gatishmëria e tyre për të zbatuar marrëveshjen dhe për të qenë konstruktiv në procesi i normalizimit.

Nga njëra anë “karota” e BE-së është vendosur në formën e një ndihme të konsiderueshme financiare dhe nga ana tjetër një shkop – nga ato para nuk do të ketë asgjë për atë që bllokon dialogun.

Detyra e “mbajtjes së një shkopi nën pallto” në Shkup i ra O'Brajan, konsideron bashkëpunëtori hulumtues në Institutin për Politikë dhe Ekonomi Ndërkombëtare Aleksandar Mitiq. Ai thotë për Kosovo online se takimi i liderëve rajonalë në Shkup ishte më shumë se një takim kushtuar planit të Bashkimit Evropian për rritjen e Ballkanit Perëndimor dhe se prania e O'Brajan ishte vetëm në funksion të presionit në lidhje me dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës.

“Është e qartë se takimi në Shkup ishte më shumë se një takim i dedikuar vetëm planit të BE-së për rritje, ishte një takim tjetër ku fokusi i drejtpërdrejtë ishte në procesin e dialogut ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, sepse vetëm shfrytëzimi i mjeteve nga ky plani në rastin e Beogradit dhe Prishtinës, veçanërisht në rastin e Beogradit, do të varet nga zbatimi i Marrëveshjes së Ohrit”, thotë Mitiq.

 Ai shton se ky është një instrument tjetër presioni ndaj Beogradit dhe se për këtë arsye është potencialisht i rrezikshëm.

“Kjo është një karotë financiare, por potencialisht edhe një shkop. Për shkak të këtij kushtëzimi dhe faktit se nëse Beogradi nuk i tërheq këto fonde, do t'i tërheqin disa vende të tjera, sepse fondet janë të destinuara për të gjitha vendet e rajonit, përfshirë edhe Kosovën, edhe pse nuk është shtet. Është e qartë se kjo është, po e përsëris, një mënyrë e re e presionit ndaj Beogradit që të pranojë dhe zbatojë elementet e planit franko-gjerman për heqjen dorë nga Kosova, që do të thoja është krejt e papranueshme dhe jam me frikë se nuk duhet të biem në grackë, të vëzhgojmë të gjithë këtë proces lidhur me planin e rritjes së BE-së si të ndarë nga presionet ndaj Beogradit për shkak të Kosovës”, thotë Mitiq.

Siç thekson ai, prania e Xhejms O'Brajan ishte vetëm në funksion të presionit në lidhje me dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, në një farë mënyre, duke qenë se BE është ajo që ofron karotën.

"O'Brajan praktikisht kishte një shkop nën pallto dhe fakti është se kjo nuk i ka hapur rrugën zyrtarëve të SHBA-së dhe Departamentit të Shtetit të SHBA-së që të paraqiten në takime që kanë të bëjnë ekskluzivisht me integrimin rajonal dhe marrëdhëniet me BE. Ishte e qartë që O'Brajan është këtu kryesisht një funksion i presionit mbi Beogradin dhe, në një masë më të vogël, mbi Prishtinën", thotë ai.

I pyetur nëse thirrja e Kurtit për ndarjen e integrimit evropian të Kosovës nga normalizimi i marrëdhënieve me Serbinë është paralajmërim se ai do të vazhdojë të bllokojë dialogun, Mitiq thotë se politika e tij është e qartë.

“Ai po mundohet të bëjë presion mbi Beogradin duke shkaktuar kriza dhe presione të ndryshme hibride mbi popullatën serbe në Kosovë, ta vë Beogradin vazhdimisht në mbrojtje dhe pastaj me disa gjoja kompromise, më vonë të marrë atë që dëshiron pak nga pak, legalizimin dhe legjitimimi i politikës së tij, para së gjithash për veriun e Kosovës”, shton Mitiq.

Milan Krstiq, profesor asistent në Fakultetin e Shkencave Politike, deklroi për Kosovo online se kryeministri i Kosovës Albin Kurti më së shumti do të dëshironte të hynte në BE pa përmbushur asgjë që u ka premtuar serbëve.

“Kjo është agjenda e qartë radikale maksimaliste e Kurtit nga e cila ai nuk devijon në thelb, kështu që nuk është asgjë e re, por nuk mendoj se do ta bëjë këtë. Nga ana tjetër, fakti është se Kurti është anashkaluar më shumë se sa ishte e nevojshme në periudhën e kaluar. Deri në Banjskë, presioni ishte ekskluzivisht mbi të, dhe nga Banjska, ai presion është shpërndarë në mënyrë të barabartë në Beogradin dhe Prishtinën”, theksoi Krstiq.

Ai shtoi se sa i përket Beogradit, për momentin një nga prioritetet sigurisht që duhet të jetë pozita aktuale e serbëve në KeM, e cila do të rrezikohet seriozisht në rast të ndërprerjes së transaksioneve të pagesave.

“Është me të vërtetë një opsion që askush në 25 vitet e kaluara ose, konkretisht që nga viti 2008 dhe që nga shpallja e njëanshme e pavarësisë së Kosovës, nuk guxoi ta merrte sepse e dinë se çfarë pasojash ka. Ato mund të çojnë realisht në pamundësi de facto të jetës normale të një numri të madh të serbëve në Kosovë e Metohi, deri në krizë humanitare”, tha bashkëbiseduesi ynë. 

Siç theksoi ai, sinqerisht shpreson që akterët ndërkombëtarë të jenë të vetëdijshëm për këtë dhe se do të ushtrojnë presionin që mund të ushtrojnë akoma mbi Albin Kurtin që të mos ndjekë një zgjidhje të tillë.

“Kam frikë se do të jetë këmbëngulës sa ka qenë deri më tani në synimet e tij dhe se do të mundohet ta zbatojë nga 1 shkurti”, ka theksuar Krstiq.

Se do të jetë e vështirë të heqësh dorë nga vendimi për ndalimin e dinarit në Kosovë beson edhe analisti politik nga Prishtina Leart Hoxha. Ai thotë se pas vendimit të Bankës Qendrore të Kosovës për anulimin e transaksioneve të pagesave me Serbinë nuk mund të bëhet asgjë dhe se qytetarët e Kosovës do të duhet të përdorin monedhën zyrtare që është në përdorim që nga viti 2002, e cila është euro.

Hoxha për Kosovo online tregon edhe se takimet në Shkup janë të rëndësishme sepse është parë se nuk ka pasur progres në dialog gjatë muajve të fundit.

“Përveç presionit që vjen direkt nga Brukseli, fakti që në Shkup ishin të pranishëm ndihmës sekretari amerikan i Shtetit, Xhejms O'Brajan dhe liderët e vendeve të Ballkanit, dëshmon se Kosova dhe Serbia, edhe pse kanë probleme mes tyre, shihen brenda një kuadër më të gjerë, njëfarë integrimi më të madh rajonal. Fakti që identifikohen si probleme dhe arsyeja pse vendet e tjera të Ballkanit nuk mund të avancojnë drejt Bashkimit Evropian do të thotë se presioni do të vijë edhe nga Ballkani dhe kjo është një arsye shtesë pse Kosova dhe Serbia duhet të punojnë më shpejt në diçka më shumë të përhershme, nëse jo ndonjë marrëveshje përfundimtare”, tha Hoxha.

Edhe pse pas samitit në Shkup, ndihmës sekretari amerikan për Evropë dhe Euroazi, Xhejms O'Brajan bëri thirrje për zbatimin e Marrëveshjes së Ohrit, Hoxha thekson se nuk ka presion konkret. Ai tha se ajo që nuk thuhet publikisht është shumë më e rëndësishme.

“Bashkimi Evropian ka përgatitur gjashtë miliardë euro për Ballkanin, por vendet e Ballkanit janë më të interesuara të luftojnë mes tyre dhe të drejtojnë gishtin e fajit te njëri-tjetri, sesa të punojnë së bashku në projekte që do t'i lejojnë ata të bëjnë tetë nga ato gjashtë miliardë ose paratë e BE-së shpenzohen në dy dhe jo në tre vjet. Pra, nëse Bashkimi Evropian ka para, mund ta përdorë atë presion financiar. Është shumë e rëndësishme që Xhejms O'Brajan ishte atje dhe është shumë më e rëndësishme që nuk u tha në takime dhe konferenca publike, por në darka informale apo takime me amerikanët. Sepse BE ka gjashtë miliardë, por nuk ka se si t'i detyrojë vendet e Ballkanit të bashkëpunojnë me njëri-tjetrin për t'i shpenzuar ato gjashtë miliardë për të mirën e qytetarëve të tyre”, tha Hoxha.

Si pengesë tjetër të madhe në dialog, Hoxha e sheh ndalimin e dinarit në Kosovë.

“Mirëpo, nëse do të kthehet dinari, është shumë e vështirë të bëhet, do të duhej të shkelej ai vendim i Bankës Qendrore dhe me këtë do të duhej të shkelej publikisht ligji. Mendoj se sipas asaj që ne kanë parë me targa apo dokumente personale se do të duhen disa muaj, por që në fund të fundit qytetarët e Kosovës, qofshin serbë, shqiptarë, apo kushdo tjetër, do të duhet të punojnë me monedhën zyrtare të këtij vendi”, vuri në dukje Hoxha.

Duke folur për integrimin e vendeve të Ballkanit Perëndimor, Hoxha tha se qëndrimi i kryeministrit të Kosovës, Albin Kurti, është se “sa më shumë të punohet për integrimin e vendeve të Ballkanit me njëri-tjetrin, aq më shumë procesi i integrimit të Ballkanit në Bashkimin Evropian distancohet ose vonohet më tej”.

“Është e vërtetë që prej shumë vitesh përmendet mundësia e anëtarësimit të vendeve të Ballkanit në Bashkimin Evropian si paketë, si dhe fakti që vendet në atë proces nuk mund të përparojnë në mënyrë të barabartë. Kjo përafërsisht do të thotë se Bosnja, Kosova dhe Serbia fjalë për fjalë po vonojnë procesin e integrimit për Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi dhe Shqipërinë, të cilat po zbatojnë reformat më shpejt. Nëse ky proces bazohet në pritjen që i gjithë Ballkani të jetë gati për BE-në, atëherë të gjitha vendet do të ngecin në këto forume dhe iniciativa ballkanike. Dhe nëse nuk tregohet se ata mund të bashkëpunojnë me njëri-tjetrin, vështirë se dikush do t'u japë atyre një shans për të bashkëpunuar me Suedinë, Finlandën dhe vendet e tjera të BE-së nëse nuk janë në gjendje të bëjnë bashkërisht ndonjë projekt të mirë ose diçka të dobishme për qytetarët e tyre", theksoj Hoxha.

Politologu Dimitrije Milliq është disi më optimist kur është fjala për qëllimin e takimit të liderëve të Ballkanit Perëndimor në Shkup. Milliq beson se “mund të ketë një shkrirje të lehtë të dialogut ndoshta nga maji i këtij viti”, duke qenë se, siç vlerëson ai, një pjesë e caktuar e kapaciteteve diplomatike të BE-së do të drejtohen në këtë kuptim.

Milliq vlerëson se bisedimet me përfaqësuesit e SHBA-së dhe BE-së të mbajtura në margjinat e takimit zyrtar të liderëve rajonalë në Shkup ishin jashtëzakonisht të rëndësishme për çështjen e normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës.

“Takimi i‘u kushtua temave ekonomike dhe çështjes se si shtetet e Ballkanit Perëndimor mund të kenë ritme më të larta rritjeje dhe rritjen e ekonomisë së tyre nën ndihmën europiane përsa i përket reformave dhe përsa i përket ndihmave direkte financiare të cilat janë të lidhura me dinamikën e reformave. Kështu që kjo doli si mesazh qëndror i takimit më shumë se çështja e zgjidhjes së marrëdhënieve mes Beogradit dhe Prishtinës”, tha Milliq për Kosovo online.

Ai vlerëson se më e dobishme për Sërbinë ishte ajo çfarë presidenti i Sërbisë, Aleksandar Vuçiq, pati takim me ndihmës sekretarin amerikan të shtetit për çështjet europiane dhe euroaziatike, Xhejms O'Brajan, i cili është anëtar i ri i administratës amerikane dhe një nga njerëzit e rëndësishëm që merret me çështjen e Ballkanit Perëndimor.

O'Brajan, thekson Milliq, do të jetë veçanërisht me ndikim nëse Partia Demokratike Amerikane rinovon mandatin e vet, përfshirë dhe presidentin aktual, në nëntor të këtij viti dhe mbetet në pushtet për katër vitet e ardhshme.

“Megjithatë, mesazhi qëndror i tubimit të liderëve të Ballkanit Perëndimor ka lidhje tek çështjet ekonomike dhe afrimit të mëtejshëm të Ballkanit Perëndimor dhe BE” thotë Milliq.

Duke komentuar njoftimin e Prishtinës për anulimin e transaksioneve të pagesave me Sërbinë, Milliq beson se për këtë çështje, takimi i O'Brajan dhe presidentit të Sërbisë Aleksandar Vuçiq në Shkup dhe Davos, do të japë rezultate.

Ai shprehu besimin se për këtë çështje bisedimet mes Beogradit dhe Uashingtonit do të vijojnë dhe se SHBA do të investojnë përpjekje për të shtypur krizën e re.

“Kjo është çështje rreth të cilës pres më shumë bisedime mes Beogradit dhe Uashingtonit në kuptimin se në cilën mënyrë të mund të tejkalohet kriza e lartpërmendur, duke pasur parasysh se për Uashingtonin është jashtëzakonisht e rëndësishme që komuniteti sërb në Kosovë të ketë një pozicion të përcaktuar qartë sepse ky është garanti i stabilitetit në mbarë Ballkanin Perëndimor”, tha Milliq.

Ai thekson se SHBA nuk kanë interes që ky rajon të jetë jostabil, duke theksuar se është vetëm çështje forme sesi do të zgjidhen problemet.

“Deri më tani, për disa çështje, SHBA kanë qenë shumë më efekase nga shtetet e tjera të Perëndimit, në radhë të parë ato europiane siç janë Gjermania dhe Franca. Kështu që zoti O'Brajan është bashkëbiseduesi më i mirë për këtë temë, sepse në disa qarqe të larta të politikës së jashtme amerikane, siç është të themi sekretari i shtetit Entoni Blinken apo presidenti apo dhe zëvendëspresidentja, deri tek ta vështirë të shkohet tek Ballkani Perëndimor, përveçse nëse kriza nuk është ekstreme, pra afër gjendjes së luftës. Kur flasim rreth Blinkenit, ai është mjaft i përkushtuar për çështjen e Ukrainës, marrëdhëniet me Kinën dhe Lindjen e Mesme. Kështu që O'Brajan është bashkëbiseduesi më i rëndësishëm me të cilin momentalisht nga ky rajon mund të bisedohet duke pasur parasysh krizat e mëdha ndër botë”, tha Milliq.

Pyetjes për të komentuar mesazhin e kryeministrit të Kosovës Albin Kurti që të ndajë integrimin europian të Kosovës nga procesi i normalizimit me Beogradin dhe nëse kjo mund të interpretohet si informacion i Kurtit se do të vazhdojë të bllokojë dialogun, Milliq beson se kjo është iniciativë që nuk do të japë fryte, duke pasur parasysh se, siç thotë ai, BE jo pa arsye kushtëzoi këto dy procese dhe për Sërbinë dhe për Kosovën.

Milliq thekson se Kurti po përpiqet të zbatojë atë ide për të shmangur formimin e BKS.

“Mendoj se ideja është që Prishtinës, nga këndvështrimi i tyre, t'i mundësohet integrimi europian, të nisë negociatat dhe të marrë statusin e kandidatit dhe në anën tjetër, të mos zbatojë BKS. Kjo e fundit është ajo që në marrëdhëniet e normalizimit mes Beogradit ngelet më problematikja për Prishtinën. Nëse kjo është e integruar në kapitujt e negociatave, atëherë nuk mund të mos e zbatoni nëse dëshironi të keni përparim në sferën e integrimeve europiane. Kështu që në këtë kuptim unë mendoj se kjo është dëshirë e Kurtit, çka natyrisht mendoj se nuk është reale dhe se Brukseli jo pa arsye vendosi që zbatimin e pikave të Marrëveshjes së Ohrit, t‘a lidhë me procesin e negociatave. Kjo u bë pikërisht për të shmangur ato lojëra politike nga ana e aktorëve politikë ballkanoperëndimorë”, përfundoi Milliq.