A ka Kosova atu të reja për padinë kundër Serbisë?

Në fund të javës së kaluar, administrata e Kosovës përsëriti se nuk po heq dorë nga synimi i saj për të paditur Serbinë për gjenocid dhe krime lufte. Duke kundërshtuar njëri-tjetrin për pothuajse të gjitha çështjet kyçe, Beogradi dhe Prishtina morën kështu një temë tjetër, të re-të vjetër që do të rëndojë më tej dialogun dhe normalizimin e marrëdhënieve. Për bashkëbiseduesit e Kosovo online, kjo po bëhet më pak çështje ligjore dhe më shumë politike.

“Edhe Ministria e Drejtësisë dhe këshilltarët e mi juridikë, së bashku me ekspertë ndërkombëtarë, po përgatiten të akuzojnë Serbinë si shtet përgjegjës për krimet e kryera gjatë luftës në Kosovë, dhe këto janë krime lufte, krime kundër njerëzimit dhe gjenocid”, tha kryeministri i Kosovës Albin Kurti në fund të javës së kaluar.

Ai i bëri thirrje prokurorisë që të bëjë përpjekje maksimale që të dyshuarit për krime, për të cilat ka dëshmitarë të gjallë, të ndiqen dhe ndëshkohen.

Duke iu përgjigjur këtyre pretendimeve, presidenti serb, Aleksandar Vuçiq, vetëm një ditë më vonë, më 31 mars, deklaroi se Serbia nuk ka frikë nga padi të tilla, dhe se Kurti po kërcënon me padi sepse raportuesja për pranimin e Kosovës në Këshillin e Evropës, Dora Bakojani dhe fuqitë perëndimore ia kanë mundësuar hyrjen në atë organizatë, kështu që do të përdorë institucionet e saj për të ngritur padi kundër Serbisë përmes tyre.

Vuçiq tha gjithashtu se deri më tani Kurti ishte duke pritur që një shtet tjetër të ngrejë padi për gjenocidin e supozuar, duke qenë se Kombet e Bashkuara nuk e njohin Kosovën si shtet më vete.

“Dikush tjetër mund ta bëjë këtë në emër të tij, që nuk është e lehtë, por shumë e vështirë një çështje politike”, tha Vuçiq.

Ish-kryetari i Gjykatës Ushtarake në Beograd, Gjorgje Trifunoviq, nuk ka dyshim se qeveria e Albin Kurtit do të shfrytëzojë çdo mundësi për ta akuzuar Serbinë për gjenocid dhe krime lufte, pavarësisht se pretendimet e tilla nuk kanë bazë ligjore.

Trifunoviq thekson se këto synime të Kosovës do ta lehtësojnë dukshëm anëtarësimin eventual në Këshillin e Evropës.

“Sigurisht, do ta kishin më të lehtë ta bënin këtë kur të jenë anëtarë të Këshillit të Evropës, sepse kështu fitojnë edhe pozita të caktuara ndërkombëtare. Por një krim lufte është përgjegjësi individuale dhe duhet të ketë një autor. Ata kanë njoftuar më herët se kanë 33 aktakuza dhe se janë të përfshirë 89 persona. Nuk e di nëse i referohet asaj apo diçkaje tjetër. Është e vështirë të thuhet”, thekson Trifunoviq.

Ai shpjegon se problemi më i madh në komentimin e njoftimeve të Prishtinës është se politikanët më së shumti po paralajmërojnë çështje të ngushta ligjore.

“Ka të bëjë kryesisht me deklaratat e politikanëve. Do të doja të dëgjoja dikë që merret me të vërtetë me atë temë dhe pastaj mund të diskutojmë. Nuk mund të komentoj deklaratat e politikanëve”.

Ai vlerëson se pretendimet e përsëritura të Kurtit se ekipe të posaçme juridike janë duke punuar në procese gjyqësore kundër Serbisë janë vetëm me qëllim të afrimit me njohjen e Kosovës nga bashkësia ndërkombëtare.

“Ata kanë nevojë për një procedurë të tillë për të treguar se janë shtet. Është në atë funksion. Ata njerëz të prokurorisë me siguri po bëjnë atë që munden dhe atë që kanë në dispozicion. Nuk besoj se është në një kontekst tjetër përveç atij politik”, thotë Trifunoviq.

Nuk ka dyshim se deklarata e ardhshme e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së për rezolutën e re për Srebrenicën mund të jetë në këtë funksion.

"Sigurisht, ata do të përdorin gjithçka që munden për të na portretizuar në dritën më të keqe të mundshme. Ne nuk i kemi njohur si shtet, nuk njihen si shtet në OKB. E drejta për të ndjekur penalisht njëri-tjetrin u takon vetëm shteteve sovrane. Dhe fakti që njihen nga një pjesë e vendeve ende nuk u jep statusin e anëtarit të OKB-së, nuk janë ende në Këshillin e Evropës. Sido që të jetë, ata dalëngadalë po e vënë veten në pozitën më të favorshme”, thekson Trifunoviq.

Ai shton se sesioni i Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së do të jetë një mundësi ideale për autoritetet në Prishtinë sepse, siç thekson ai, Serbia aktualisht është në një situatë të keqe ndërkombëtare.

“Ai raund i vendimmarrjes për gjenocidin e Serbisë ndaj popujve të tjerë ishte i pasuksesshëm. Nuk u pranua. Qendrat e pushtetit nuk janë marrë vesh me këtë dhe kërkojnë gjithmonë një zgjidhje për të rindërtuar. Kohët e fundit nuk po shkruajmë mirë, nuk po shkojmë mirë në nivel ndërkombëtar. Supozoj se është në atë funksion, të vendosim sërish në rend dite diçka që tashmë ka kaluar. Përndryshe, ajo që nuk pranohet atëherë nuk ka karakter të çështjes së vendosur”, shpjegon Trifunoviq.

I pyetur se sa realiste është që Kosova ta padisë Serbinë jo vetëm për gjenocid por edhe për krime lufte, Trifunoviq thotë se një synim i tillë është pa ndonjë bazë ligjore.

“Nuk ka mundësi për një padi për krime lufte kundër shtetit të Serbisë. Kjo është në fushën e përgjegjësisë individuale. Duhet të ketë një autor të vërtetë të një krimi dhe komandantin e tij, qoftë në shkallën e parë apo të dytë. Nuk mund të përhapet më tej se kaq. “Kur bëhet fjalë për gjenocidin, është diçka ndryshe, por ky është një krim specifik për shkelje të rregullave të luftës”, thotë Trifunoviq.

Ai shton se gjithçka është e rregulluar përmes Konventës së Hagës dhe Gjenevës dhe se këto dispozita ligjore ekzistojnë edhe në gjyqësorin serb.

“Gjyqësori ynë, dhe qysh më parë, ligji ushtarak e njihte të ashtuquajturën përgjegjësi komanduese përmes të ashtuquajturit Rregulli i Luftës. Janë paraqitur indikacione se si përcaktohet dhe si përgjigjen eprorët për veprimet e vartësve të tyre. Por absolutisht nuk bëhet fjalë për gjykim kundër vetë shtetit”, tha Trifunoviq.

I pyetur nëse mesazhi i Kurtit për prokurorët që të bëjnë maksimumin për të ndjekur penalisht personat përgjegjës për krimet e luftës duhet të interpretohet si paralajmërim për arrestime të reja, Trifunoviq thotë se autoritetet në Prishtinë kanë shfrytëzuar çdo mundësi për ta bërë këtë.

“Ata arrestojnë edhe për ngjarje shumë më të vogla dhe gjëra të rëndësishme. Nuk besoj në ndershmërinë dhe saktësinë e tyre në ato veprime. Më shumë se një herë është treguar se të gjitha këto veprime janë në një farë mënyre të sajuara. Shteti duhet t'i kushtojë vëmendje kësaj, t'u ofrojë ndihmë të gjithë njerëzve që ishin të mobilizuar, të angazhuar ose ishin ushtarakë aktivë. Për t'u dhënë atyre akses në arkiva dhe për të lehtësuar mbrojtjen e tyre. Ndryshe, nëse Serbia i braktis, nuk ka ndihmë për ta nëse arrestohen”, vlerëson Trifunoviq.

Ai po ashtu thotë se zgjidhja më e mirë do të ishte që proceset e tilla para gjykatave në Kosovë të kenë një lloj neutraliteti.

“Do të ishte logjike që ato procese të zhvillohen në një lloj neutraliteti. Njëra palë ndërluftuese nuk mund të gjykojë tjetrën. Kjo është jashtë. Megjithatë, Tribunali i Hagës ra dakord që gjyqësorët vendorë duhet të shqyrtojnë rastet individuale. Si në raport me kundërshtarët, ashtu edhe në raport me anëtarët e tyre. Çdo vend duhet të ndjekë penalisht një krim lufte pavarësisht se kush është, nëse është shtetas vendas apo i huaj. Nuk shkruhet askund se nuk mund të ndiqen penalisht dhe se nuk mund të kërkohet drejtësi”, thekson Trifunoviq.

Dhe drejtori ekzekutiv i Fondit për të Drejtën Humanitare të Kosovës, Bekim Blakaj, pajtohet se çështja e krimeve të luftës dhe gjenocidit deri më tani është përdorur më së shumti për qëllime ditore politike.

“Më duket se kjo temë është përdorur gjithmonë për pika politike ditore. Gjithmonë është përmendur më intensivisht para zgjedhjeve. Më duket se përdoret pak më shumë si mjet ujdie”, tha Blakaj.

Ai kujtoi se Albin Kurti nuk është politikani i parë në pushtet që e ka theksuar këtë, duke kujtuar se më parë e kishin bërë Hashim Thaçi dhe Kadri Veseli.

Lidhur me deklaratën e disa analistëve prishtinas se deklaratat e Kurtit në fakt tregojnë se nuk ka prova kundër Serbisë, Blakaj vlerëson se deklaratat e tilla duhet të merren me rezervë dhe me parashtesë politike.

“Nuk jam dakord me ata që e kritikojnë, ndoshta është kritikë e motivuar politikisht. Askush nuk mund të konstatojë nëse ka apo jo prova derisa të krijohet një rast i tillë”, ka saktësuar Blakaj.

Blakaj thotë për Kosovo online se Fondi për të Drejtën Humanitare të Kosovës nuk ka të dhëna për të mbledhur prova për një padi kundër Serbisë për gjenocid.

“Nuk kemi dijeni që po bëhet diçka për mbledhjen e materialeve dhe informacioneve, provave për një padi të tillë, por së fundmi është përmendur shumë më intensivisht jo vetëm nga Kurti por edhe nga zyrtarë të tjerë, përfaqësues të qeverisë”, tha Blakaj për Kosovo online.

Sipas fjalëve të tij, deri më tani FDH në disa raste ka treguar se të gjitha proceset e mëparshme të padive për gjenocid mes vendeve të rajonit kanë përfunduar me dështim.

“Siç ishte rasti i Bosnjës dhe Hercegovinës kundër Serbisë, rasti i Kroacisë kundër Serbisë dhe kundërpadia e Serbisë kundër Kroacisë. Të tre ishin të pasuksesshëm. Ne gjithmonë kemi thënë se është shumë më e rëndësishme të mblidhen të dhëna, të ndiqen penalisht personat që janë përgjegjës për krimet e kryera të luftës dhe nëse ka shumë procese të tilla që të mund të konkludohet se ka prova të mjaftueshme për gjenocid, atëherë le të bëhet. Jo se është përmendur vazhdimisht dhe nuk shohim të bëhet diçka për këtë”, ka theksuar Blakaj.

Megjithatë, ai ka vlerësuar se anëtarësimi në Këshillin e Evropës nuk ka ndikim në çështjen e padisë kundër Serbisë, sepse sipas tij, këto janë dy procese të ndara.

“Nuk besoj se çdo anëtarësim në Këshillin e Evropës mund të ndihmojë apo pengojë. Unë e shoh atë si dy procese të pavarura. Anëtarësimi në Këshillin e Evropës është shumë i rëndësishëm sepse është një garanci që qytetarët të ushtrojnë të drejtat e tyre civile. Ata mund të ankohen në Gjykatën Evropiane për të Drejtat e Njeriut në Strasburg nëse mendojnë se të drejtat e tyre janë shkelur në Kosovë. Dhe kjo është shumë e rëndësishme për të gjithë qytetarët”, ka theksuar ai.

I pyetur për të komentuar pretendimin se procesi gjyqësor për krime lufte kundër Serbisë po punohet me shpejtësi, Blakaj thotë se Kurti me gjasë e ka menduar padinë për gjenocid.

“Besoj se ai donte të thoshte të njëjtën gjë, sepse padia për gjenocid është një gjë, dhe krimet e luftës janë një gjë. Adresa e vetme për këtë është Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, dhe vendi mund të paditet atje. Nëse bëhet fjalë për krime lufte, atëherë kallëzimet penale ngrihen kundër personave që kanë marrë pjesë në krime lufte, pra ndaj atyre që kanë dhënë urdhra, e këto janë gjykatat penale. Janë dy gjëra të ndryshme”, thotë Blakaj.

Ai shpjegon se në rastin e krimeve të luftës bëhet fjalë për përgjegjësi penale për të cilën shteti nuk mund të mbajë përgjegjësi.

“Vetëm individët mund të mbajnë përgjegjësi dhe shteti nuk mund të mbahet penalisht përgjegjës për krimet”.

Ai shton se Gjykata Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë ka qenë përgjegjëse për këto krime.

“Tani ekziston një Gjykatë Ndërkombëtare Penale e përhershme, por ai nuk është kompetent të përpunojë krimet e luftës të kryera para vitit 2000, pasi Statuti i Romës u nënshkrua vetëm atëherë. Kështu që, as kjo nuk është një adresë për të paditur. Mbeten vetëm gjykatat vendase dhe këshilli i specializuar i Kosovës. Këto janë gjykatat ku mund të ndiqen penalisht krimet e luftës të kryera në Kosovë”, thekson Blakaj.

Avokati Toma Filla, i cili ka qenë avokat në gjykime të shumta para Tribunalit të Hagës që nga viti 1996, nuk ka dyshim se njoftimet e fundit të kryeministrit të Kosovës përmbajnë shumë retorikë parazgjedhore, por edhe se kryeministri i Kosovës do të përdorë sesioni i ardhshëm i Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së për të diskutuar rezolutën për Srebrenicën, në mënyrë që të aktualizohen dhe përsëriten pretendimet se Serbia ka kryer gjenocid në Kosovë.

“Ai do të përpiqet ta përdorë, kjo është e sigurt. Ja, ju e vërtetuat atë dhe pastaj është e njëjta gjë për Kosovën. Kam frikë vetëm nga forca”, ka thënë Filla për Kosovo online.

Ai shtoi se një synim i tillë shihet nga përsëritja e vazhdueshme e akuzave për ngjarje për të cilat është vërtetuar se nuk ka asnjë përgjegjësi të Serbisë apo të serbëve.

“Këto janë synimet e tyre. Vazhdojnë të flasin për Reçakun, vazhdojnë të thonë se serbët i kanë mbytur ata tre djem, se ua kanë lënë qentë, edhe pse NATO ka vendosur që nuk është kështu. Ata ende e thonë atë. Ai do të vazhdojë të flasë”, tha Filla.

Duke komentuar mesazhet e fundit të kryeministrit Kurti se janë duke punuar në një proces gjyqësor për krime lufte dhe gjenocid në Serbi dhe se prokuroria duhet të punojë sa më shumë në ndjekjen dhe dënimin e personave përgjegjës për krimet e luftës gjatë luftës, Filla thotë se është pjesërisht retorikë parazgjedhore, por se thelbi është në frikësimin e hapur të komunitetit serb, veçanërisht atyre që dëshirojnë të kthehen apo të kërkojnë pronën e tyre.

Ai pretendon se në “grupin e rrezikut” përfshihen të gjithë serbët që kanë qenë mbi 18 vjeç gjatë konflikteve të armatosura në 1998 dhe 1999.

“Është frikësim i njerëzve që të gjithë ata që kanë qenë 18 vjeç gjatë luftës duhet të largohen nga Kosova. Ky është presioni. Kurti urdhëroi që prokuroria të shtojë përpjekjet?! Epo ata vetëm serbët i padisin. Të gjitha viktimat serbe, si në BeH ashtu edhe në Kosovë, duket se kanë kryer vetëvrasje masive. Askush askund nuk akuzohet për këtë”, tha Filla.

Sipas tij, anëtarësimi eventual në Këshillin e Evropës nuk do ta lejonte Kosovën që të niste një proces gjyqësor kundër Serbisë.

“Nuk mund të ngrihet padi sepse Kosova nuk do të hyjë në Këshillin e Evropës si shtet por si territor dhe territoret nuk mund të bëjnë padi apo të veprojnë. Megjithatë, ajo që mund të bëjë Kurti është që ndonjë shtet tjetër ta padit Serbinë për gjenocid në Kosovë. Është e mundur të bëhet dhe me shumë mundësi do ta bëjnë”, thotë Filla.

I pyetur nëse proceset e zhvilluara në Tribunalin e Hagës mund të ndikojnë në aktakuzat dhe proceset e reja në Kosovë, Filla thotë se është e vështirë të thuhet.

“Është e vështirë të thuhet sepse ne nuk kemi marrëdhënie të drejta mes Serbisë dhe aleatëve perëndimorë, d.m.th. Quint-it, i cili e njohu pavarësinë e Kosovës dhe e shpiku pavarësinë e Kosovës. Prandaj nuk mund të flasim kurrë për marrëdhënie të drejta. Jo, ata imponojnë, siç bën Schmidt në Bosnje dhe Hercegovinë. Ata kanë një forcë, bashkësinë evropiane pas tyre, përveç atyre katër-pesë vendeve që mohojnë ekzistencën e Kosovës, por për arsyet e tyre, të brendshme”, thotë Filla.

Ai shton se kjo është parë edhe në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, ku në dy raste është refuzuar iniciativa për të diskutuar ndërhyrjen e NATO-s në RFJ të vitit 1999.

“Po ashtu është e mundur që të shpikin diçka tjetër, ta futin në OKB pa vendim të Këshillit të Sigurimit. Mund ta bëjnë”, thotë Filla.

I pyetur se si mund të përdoren aktgjykimet e ish-gjeneralëve ushtarakë dhe policorë të UJ-së dhe MPB-së së Serbisë për aktakuza të ardhshme, Filla thotë se është e mundur.

“Çdo vendim kundër serbëve është një histori e mirëseardhur për Kurtin. Nuk ka asgjë të kundërtën, askund. Kroatët pastruan të tyren me Gotovinën. As në territorin e Kroacisë nuk janë kryer krime lufte dhe fakti që njerëzit tanë kanë vdekur është i parëndësishëm. E njëjta gjë është e vërtetë në Bosnje dhe Hercegovinë, ku 99 për qind e vendimeve janë kundër serbëve dhe një për qind kundër myslimanëve. E njëjta raport vlen edhe për ngjarjet në Kosovë. Në të gjitha rastet kur kemi paraqitur prova, askush nuk është ndjekur penalisht. As gazetarët nuk donin ta dëgjonin. Ata nuk ishin të interesuar për viktimat serbe. Askush, dhe kjo është gjëja më e tmerrshme nga të gjitha, përveç serbëve, nuk interesohet për viktimat serbe”, beson Filla.

Ai vlerësoi se puna e Tribunalit të Hagës tregoi se e drejta ndërkombëtare është në duart e vendeve më të fuqishme.

“Kur fillova të mbroj të pandehurin serb në Tribunalin e Hagës në vitin 1996, fola me kryetarin e atëhershëm të gjykatës, Antonio Cassese. Ai shpjegoi se çdo veprim përtej vendimit të Këshillit të Sigurimit të OKB-së trajtohet si agresion dhe se përndryshe është një operacion legjitim. Pastaj bombardimi i Serbisë ndodhi në vitin 1999, pa vendim të Këshillit të Sigurimit. Kur e pyeta Cassesen, ai u përgjigj se kishte pyetur Carla del Ponte, por ajo vetëm kishte tundur dorën dhe kishte kthyer shpinën. Këtu përfundon e drejta ndërkombëtare. E drejta ndërkombëtare është ajo që i përshtatet Amerikës”, përfundoi Filla.

I vetmi që nuk i merr seriozisht njoftimet e kryeministrit të Kosovës është Dushan Prorokoviq, bashkëpunëtor i lartë hulumtues në Institutin për Politikë dhe Ekonomi Ndërkombëtare.

Prorokoviq shprehet qartë se njoftimet e reja të padisë për gjenocid dhe krime lufte kundër Serbisë tregojnë se kryeministri i Kosovës Aljbin Kurti ende jeton në të kaluarën dhe se ai nuk do të ketë asnjë bashkëbisedues në bashkësinë ndërkombëtare përveç lobistëve në Uashington apo disa komisionerëve evropianë.

“Ai jeton në një botë që është ende pjesë e së kaluarës. Nuk është as pjesë e së tashmes, e lëre më pjesë e së ardhmes. Çfarë gjenocidi, çfarë marrëzi. Në këtë kontekst, do të thosha - çfarë Këshilli i Evropës, çfarë marrëzi. Është një organizatë ndërkombëtare e vjetëruar që nuk ia ka arritur qëllimit. Rusia dhe Bjellorusia tashmë janë tërhequr nga ajo organizatë ndërkombëtare, Turqia ka pezulluar një sërë rezolutash ose nuk po i zbaton ato”, thotë Prorokoviq.

Të gjitha këto, sipas Prorokoviqit, janë arsye për të cilat Kurti nuk do të mund ta përdorë këtë organizatë si “platformë” për paditë e paralajmëruara apo për disa iniciativa të tjera.

Prorokoviq gjithashtu thekson se çështja e një padie të mundshme të Kosovës kundër Serbisë për gjenocidin e pretenduar është një temë e pavend për komunitetin ndërkombëtar.

“Është një temë kaq e pavend, saqë nuk e di se kujt do ta tërheqë vëmendjen në bashkësinë ndërkombëtare. Nuk duhet të merremi as me pyetjet se çfarë është gjenocidi, sa njerëz u vranë, çfarë ndodhi...Thjesht mendoj se ai nuk do të ketë bashkëbisedues për këtë çështje në një komunitet më të gjerë ndërkombëtar. Ai mund të flasë për këtë me lobistët e tij në Uashington ose me disa komisionerë evropianë, por çështja përfundon atje dhe nuk ndryshon asgjë në thelb”, përfundoi Prorokoviq.