Katër vitet e ndërmjetësimit të Llajçakut në dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës - a i justifikoi ai pritjet e mëdha?

Katër vjet më parë, kur Këshilli i Bashkimit Evropian e emëroi Mirosllav Llajçak si përfaqësues special të BE-së në dialogun Beograd-Prishtinë, një nga detyrat e vendosura zyrtarisht para tij ishte "arritja e një normalizimi gjithëpërfshirës të marrëdhënieve midis Serbisë dhe Kosovës*". Mandati i Llajçakut skadon në fund të gushtit dhe siç janë gjërat, nuk ka gjasa që diplomati sllovak të thotë se e ka kryer me sukses këtë mision.

Edhe pse emërimi i tij më 3 prill 2020 u shoqërua me komente se një diplomat i klasit botëror, këmbëngulës, njohës i mirë i situatës në rajon, i cili flet edhe gjuhën serbe, do të zërë vendin e ndërmjetësit në dialog, bashkëbiseduesit e Kosovo online besojnë se ai nuk ka arritur ndonjë rezultat të veçantë në periudhën e kaluar. Problemet që kanë ekzistuar katër vite më parë, siç shprehen ata, janë aktuale edhe sot, mosbesimi mes dy palëve është intensifikuar, ndonëse, ata gjithashtu theksojnë se si do të vazhdonte dialogu varej pak nga Llajçaku.

Kujtojmë se Llajçak për përfaqësues special të BE-së u propozua nga komisioneri spanjoll për Zgjerim, Zhozep Borrell, dhe pasi as Spanja dhe as Sllovakia nuk e njohën pavarësinë e Kosovës, Prishtina tashmë në vitin 2020 nuk e fshehu pakënaqësinë e saj që diplomatët e këtyre vendeve do të ishin në krye të negociatave.

Dushan Prorokoviq, bashkëpunëtor i lartë hulumtues në Institutin për Politikë dhe Ekonomi Ndërkombëtare, thotë për Kosovo online se rezultati i ndërmjetësimit të Llajçakut është se është rritur potenciali për konflikt mes Beogradit dhe Prishtinës dhe në të gjithë Ballkaninsi, si dhe nuk sheh që diplomati sllovak ka arritur ndonjë rezultat të rëndësishëm.

"Unë nuk e shoh atë që ai po bënte si një zgjidhje afatgjatë. Thjesht, zgjidhjet u imponuan, u shpikën, shpesh zbatoheshin nën presion, nuk kishte asnjë kompromis, gjithçka bazohej në një qëndrim të pasinqertë dhe kjo do të lërë pasoja afatgjata. Sigurisht, askush në Bashkimin Evropian nuk do ta pranojë këtë.  Ata do të thonë se Llajçak ka bërë një punë fantastike, se rezultati i punës së tij është kapitulli 35, se të ashtuquajturës Republikës së Kosovës po I hapën dyert në Këshillin e Evropës, ndoshta edhe në disa organizata të tjera ndërkombëtare. Por këto janë të gjitha histori që i kanë treguar në vitin 2008, kështu që këtu në vitin 2024 po merremi sërish me të njëjtat tema”, tha Prorokoviq për Kosovo online.

Siç shton ai, në planin afatgjatë do të mbeten të gjitha problemet me të cilat jemi përballur deri më tani.

"Vetëm se tani kemi një rritje të tmerrshme të potencialit të konfliktit bazuar në mosbesimin. Këtu askush nuk i beson më askujt”, konstaton Prorokoviq.

Duke pasur parasysh se Prishtinës e kishte inat që Llajçaku që nga fillimi të emërohej ndërmjetësues në dialog, e më vonë për shkak të qasjes së tij ndaj dialogut, bashkëbiseduesi ynë thotë se nuk sheh shumë arsye që shqiptarët të jenë të pakënaqur me Llajçakun.

“Por unë shoh shumë arsye që ata të jenë të pakënaqur ose me veten e tyre ose me amerikanët. Prisnin që pas vitit 2008 të përfundonte shpejt gjithçka, që Serbia t'a njihte, të krijonte marrëdhënie dypalëshe me ta... Pse vepruan me kaq shumë vetëbesim? Epo, sepse dikush në Uashington ua premtoi atyre këtë. Prandaj ata nuk bënë thuajse asgjë dhe ia lanë fatin disa ndërmjetësve perëndimorë dhe nuk e di se kush mund t'ua kishte premtuar këtë në Uashington dhe si mund të bënin vlerësime kaq të gabuara. Ata arritën diçka, por nuk e përfunduan punën siç mendonin 16 vjet më parë, dhe ndoshta për këtë do të thyejnë makinën në Llajçak. Do të ketë britma kundër tij, Borrellit dhe BE, por thelbi është diku tjetër”, vlerëson Prorokoviq.

Komentatori i politikës së jashtme, Mirosllav Stojanoviq thotë se gjatë katër viteve të mandatit të Mirosllav Llajçakut si ndërmjetës në dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, nuk ka pasur rezultate të prekshme dhe se ai nuk ka pasur sukses në këtë mision, jo sepse ndoshta nuk ka dashur por sepse manovrimi i tij ishte i kufizuar.

“Edhe pse nuk morën pjesë drejtpërdrejt në negociatat në Bruksel, SHBA ishte ende ‘ulur në dhomën tjetër’ dhe gjithsesi po i tërhiqte fijet. Fakti që Llajçak ka mbështetjen e fortë të Eskobarit dhe Departamentit të Shtetit është vetëm një shenjë se Amerika po ndjek nga afër se çfarë po ndodh atje, edhe pse i mbetet Bashkimit Evropian që ta zhvillojë atë lloj dialogu”, tha Stojanoviq për Kosovo online.

Sipas Stojanoviqit, Llajçak, si një diplomat me përvojë dhe që e njeh këtë fushë, ka munduar maksimumin, por përkundër kësaj përvoje, disa herë ka qenë i “ngathët”, prandaj ka bërë oferta me afate të shpejta në të cilat do të përfundojë puna.

“Pastaj e shtyu për gjysmë viti dhe ato ishin afate jashtëzakonisht joreale. Për këto arsye, ky mision mund të konsiderohet jashtëzakonisht i pasuksesshëm. Por edhe për arsye objektive, sepse nyja e Kosovës nuk mund të pritet kështu. Është kuadrati i rrethit që ithtarët e mëdhenj të pavarësisë së Kosovës, një shtet shumë i fuqishëm, u përpoqën ta zgjidhin në një mënyrë kaq të vështirë dhe është një çështje e pazgjidhshme. Do të zgjasë shumë dhe kjo lloj pasigurie natyrshëm i prek të gjithë ata që jetojnë në krahinën tonë, veçanërisht serbët”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Stojanoviq thotë se Llajçak me gjasë është zgjedhur si ndërmjetës në dialog sepse e njeh Ballkanin sepse ka qenë në misione të ndryshme në këtë hapsirë, por se një nga arsyet ka qenë se ai vjen nga një vend që nuk e ka njohur Kosovën.

“Në atë kohë ishte llogaritur se Beogradi do ta kishte më të lehtë ta pranonte, por ishte lojë e dyfishtë, ai ishte i preferuari i Merkelit dhe Gjermanisë. Llajçak u përpoq me çdo kusht të linte përshtypjen e një ndërmjetësi të paanshëm pikërisht për shkak të Prishtinës, prandaj tani është shumë interesante që Prishtina e ka akuzuar atë për njëanshmëri në javët e fundit, që unë e interpretoj si betejë e Prishtinës për pasardhësin e tij, për të profilizuar lloj politikani që do t'i përshtatet më shumë. Nuk është aspak e çuditshme që ditët e fundit folën për besim të madh në SHBA, që është mbrojtja e tyre e madhe, por përmendën edhe Britaninë e Madhe dhe Gjermaninë”, thotë Stojanoviq.

Profesori universitar Nexhmedin Spahiu thotë për Kosovo online se nuk e di se si ka qenë performanca aktuale e përfaqësuesit të Bashkimit Evropian për dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, Mirosllav Llajçak gjatë katër viteve të mandatit të tij në këtë pozitë, sepse, thekson, pak varej prej tij se si do të lëviznin gjërat.

“Fakti që u arrit një marrëveshje nuk është domosdoshmërisht meritë e tij, por ai nuk mund të fajësohet as për mungesën e progresit më të mirë. Pak varet nga ai se si do të shkonin gjërat. Nuk e di se si është performanca e tij, sepse aktorët kryesorë të Bashkimit Europian, si Shollc dhe Makron, të cilët kontribuan më së shumti në ndërmjetësim, u bënë presionin e nevojshëm palëve për të arritur një marrëveshje”, thotë Spahiu.

Megjithatë, ai beson se Beogradi dhe Prishtina janë më afër se sa ishin para ardhjes së Llajçakut si ndërmjetës në dialog.

“Tashmë kemi një marrëveshje për BKS, kemi marrëveshje gjermano-franceze dhe pyetja është se a do të zbatohet apo jo. Por vetë fakti që një marrëveshje është në tryezë është një hap i madh përpara”, thotë Spahiu.

Para se të bëhej ndërmjetës në dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, Llajçak kishte tashmë një karrierë afatgjatë të lidhur me Ballkanin. Nga viti 1999 deri në vitin 2001 ka qenë asistent ekzekutiv i të dërguarit të Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së për Ballkanin, nga viti 2001 deri në vitin 2005 ka qenë ambasador i Sllovakisë në Republikën Federale të Jugosllavisë, dhe si i dërguar personal i Përfaqësuesit të Lartë të BE-së në emër të BE-së, ai negocioi, organizoi dhe mbikëqyri referendumin për pavarësinë e Malit të Zi në vitin 2006. Ai ishte përfaqësues i posaçëm i BE-së për Bosnje-Hercegovinën nga viti 2007 deri në vitin 2009, si dhe një përfaqësues i lartë i bashkësisë ndërkombëtare në Bosnje dhe Hercegovinë. Ai shërbeu gjithashtu si Ministër i Punëve të Jashtme të Sllovakisë dhe President i Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara (2017-2018).

Para Llajçakut, ndërmjetëse në dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës ishin Federika Mogerini dhe Ketrin Eshton. Mandati i tij përfundon më 31 gusht dhe nga 1 shtatori, siç raportojnë disa media, ai do të marrë detyrën e ambasadorit të BE-së në Zvicër.