Komisioni i Përbashkët për Personat e Zhdukur në Kosovë: A ofron Brukseli shpresë të re për familjet e viktimave?

Pas katër vitesh heshtjeje shkatërruese, zërat e familjeve të të zhdukurve dhe të rrëmbyerve nga Kosova, serbë dhe shqiptarë, duhet të dëgjohen sërish në janar. Në takimin e fundit të kryenegociatorëve të Beogradit dhe Prishtinës në Bruksel, është rënë dakord që të formohet Komisioni i Përbashkët, i cili nën mbikëqyrjen e BE-së do të fillojë zbatimin e Deklaratës për Personat e Zhdukur. Në diskutimin për Kosovo online, përfaqësues të shoqatës së të pagjeturve, por edhe njohës të kësaj fushe, duan të besojnë se ndërmjetësimi i Brukselit do të japë rezultate, por edhe paralajmërojnë se kjo temë ka qenë shumë më tepër çështje politikvo sesa një çështje humanitare.

Shkruan: Arsenije Vuçkoviq

I dërguari special i BE-së për dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, Mirosllav Lajçak, ka bërë të ditur se së shpejti do të mbahet takimi i parë i Komisionit të Përbashkët për të Pagjeturit dhe se është shumë i lumtur për këtë.

“Një hap i rëndësishëm drejt mbylljes përfundimisht të çështjes së familjeve. Së shpejti do të organizojmë takimin e parë të Komisionit të Përbashkët”, tha Lajçak pas takimit me kryenegociatorët Petar Petkoviq dhe Besnik Bislimi.

Një hap i rëndësishëm, thanë kryetarët e komisioneve qeveritare në Prishtinë dhe Beograd.

Kryetari i Komisionit të Qeverisë së Kosovës për Persona të Zhdukur, Andin Hoti, ka vlerësuar se ky është një hap i rëndësishëm përpara për ndriçimin e fatit të të pagjeturve.

“Ky hap paraqet një moment të rëndësishëm në adresimin e shqetësimeve tona lidhur me këtë çështje shumë të ndjeshme dhe të rëndësishme për familjet dhe shoqërinë tonë”, tha Hoti.

Kryetari i Komisionit të Qeverisë së Serbisë për Persona të Zhdukur, Velko Odalloviq, tha se marrëveshja në Bruksel hoqi pengesën e fundit për zbatimin e Deklaratës për Personat e Zhdukur.

Ai theksoi se është e nevojshme t'i rikthehet mekanizmit që tashmë ka dhënë rezultate të rëndësishme.

Hoti dhe Odalloviqi flasin për fatin e pashpjeguar të më shumë se 1600 personave të zhdukur dhe të rrëmbyer në Kosovë nga viti 1998 deri më 31 dhjetor 2000.

Pikërisht kjo është pjesë e Deklaratës së miratuar.

„Bashkërisht obligohemi, për të siguruar zbatimin e plotë të detyrimeve përkatëse në fushën e personave të zhdukur, të bashkëpunojmë ngushtë në identifikimin e vendeve të varrimit dhe monitorimin e gërmimeve, të sigurojmë qasje të plotë në informacione të besueshme dhe të sakta që ndihmojnë në lokalizimin dhe identifikimin e personave të mbetur të zhdukur gjatë periudhës kohore nga 1 janari 1998 deri më 31 dhjetor 2000,“ thuhet në tekstin e Deklaratës së publikuar nga Shërbimi për Çështje të Jashtme i BE-së.

Zbatimi i marrëveshjes

Në një intervistë për Kosovo online, Velko Odalloviq thotë se do të ishte mirë që Komisioni i Përbashkët të fillojë punën sa më shpejt sepse familjet e të pagjeturve, si serbë ashtu edhe shqiptarë, meritojnë përgjigje dhe të vërtetën.

“Deklarata për personat e zhdukur praktikisht është rënë dakord para një viti e gjysmë mes presidentit Vuçiq dhe Albin Kurtit dhe zbatimi i saj varet nëse dhe kur do të fillojë të punojë ai Komisioni i Përbashkët, sepse është identifikuar në atë deklaratë. Gjëja më e rëndësishme është që Grupi Punues t'i kthehet mandatit të tij”, tha Odalloviq.

Duke kujtuar se Grupi Punues për Personat e Zhdukur është formuar nën kujdesin e Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, dhe në përputhje me Rezolutën 1244, Odalloviq thekson se ishte një mekanizëm që funksiononte mirë deri para katër viteve.

“Para katër vitesh Albin Kurti e ka ndërprerë në mënyrë të njëanshme dhe ne praktikisht nuk e kemi atë funksion për katër vite. Deklarata identifikoi Grupin e Punës si të vetmin organ me mandat për t'u marrë me personat e zhdukur, dhe Komisioni i Përbashkët, i cili duhet të ekzistojë muajin e ardhshëm, është praktikisht një mbështetje për punën e Grupit Punues”, shpjegon ai.

Kryetari i Komisionit të Qeverisë së Serbisë për Persona të Zhdukur thekson se Komisioni i Përbashkët do të jetë organi që do të merret me të gjitha ato çështje dhe tema për të cilat nuk mund të arrihet marrëveshje e plotë paraprakisht, ose për të cilat Prishtina dhe Beogradi vlerësojnë se kanë nevojë për ndihmë nga jashtë.

Odalloviq thotë se i takon Komitetit Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq që të caktojë një seancë ku do të takohen përfaqësuesit e delegacioneve të Beogradit dhe Prishtinës.

“Le të hedhim në tavolinë temat që janë rritur në këto katër vite: shumë informacione, shumë pyetje që duhet t’u përgjigjemi. Mekanizmi i Grupit të Punës është me ne, por meqë nuk ka pasur takime, nuk kemi as përgjigje, aktivitete të planifikuara, data për zbatimin e tyre... Tani duhet ta kthejmë në jetë atë mekanizëm të Grupit Punues”, ka thënë Odalloviq.

Ai rikujton se rezultat i punës së Grupit Punues është zgjidhja e më shumë se 1800 rasteve të personave të zhdukur, prej të cilëve mbi 80 për qind ishin shqiptarë të Kosovës.

Me vendimin e njëanshëm të Albin Kurtit, thekson ai, ai proces është ndalur.

“Ishte ndalur mekanizmi që kishte rezultate, i cili thjesht kishte bërë rregulla dhe një kornizë të përgjithshme me të cilën i jepte këto rezultate. Ndalimi i tij ishte jashtëzakonisht irracional dhe ky ishte një veprim shumë i keq, para së gjithash për shkak të familjeve të të zhdukurve që prisnin që kur të miratohej Deklarata, të harmonizohej në Ohër, të fitonim një vrull të ri”, thotë Odalloviq.

I pyetur nëse pret që Komisioni i Përbashkët të arrijë të kapërcejë ndërprerjen katërvjeçare, si dhe mosmarrëveshjet, është i bindur se Deklarata për Personat e Zhdukur përmes tekstit të harmonizuar të rregullave të përbashkëta ofron kornizën për punë dhe se garantuesi i zbatimit është Bashkimi Evropian.

"Shpresoj se do ta kemi atë takim së shpejti. I ftova përfaqësuesit e Komitetit Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq që të hyjnë në kontakt me Prishtinën dhe të merren vesh për datën e takimit dhe agjendën, në mënyrë që të fillojmë punën. Kur hasim në një problem në punën tonë për të cilin nuk mund të biem dakord dhe ta zgjidhim vetë, ia delegojmë këtë komision të përbashkët, se komisioni i përbashkët përmes mekanizmave që ka, e megjithatë ka mekanizma më të fuqishëm se vetë grupi punues që të na ndihmojë dhe të na përkrahë në punën tonë”, sqaron Odalloviq.

Vullneti politik

Edhe drejtori ekzekutiv i Fondit për të Drejtën Humanitare në Kosovë, Bekim Blakaj, e ka mirëpritur themelimin e Komisionit të Përbashkët, i cili, me ndërmjetësimin e BE-së, do të fillojë zbatimin e Deklaratës për të Zhdukurit, por paralajmëron se pa vullnet politik kjo nuk do të jetë e mundur.

„Për themelimin e Komisionit të Përbashkët kemi pritur më shumë se një vit e gjysmë, që nga deklarata e përbashkët e presidentit të Serbisë dhe kryeministrit të Kosovës në Ohër, në maj të vitit 2023. Atëherë palët ranë dakord se do të themelojnë një komision të përbashkët që do të drejtohet nga dikush nga Bashkimi Evropian. Megjithatë, u desh më shumë se një vit që kjo të ndodhte,“ tha Blakaj për Kosovo online.

Shpreson që komisioni i ardhshëm të prodhojë rezultate konkrete, por kujton se kjo nuk është grupi i parë i përbashkët mes Prishtinës dhe Beogradit, megjithatë rezultatet gjithmonë kanë munguar.

„Ne, sigurisht, shpresojmë që ky komision të prodhojë disa rezultate konkrete lidhur me personat e zhdukur, por nuk mund të jemi shumë optimistë, sepse edhe më parë kanë ekzistuar grupe pune, përkatësisht grupi i përbashkët i punës. Ata janë takuar shpesh në të kaluarën, por edhe atëherë nuk kemi parë rezultate. Kështu që vetëm themelimi i Komisionit, në vetvete, nuk do të thotë asgjë nëse nuk ka vullnet politik për të ndriçuar me të vërtetë fatin e personave të zhdukur. Dhe, nëse çështja e personave të zhdukur nuk fillon të shihet me të vërtetë si një çështje humanitare. Deri tani, për fat të keq, nuk ka qenë kështu. Pothuajse gjithmonë, çështja e personave të zhdukur është trajtuar si një çështje politike dhe shumë shpesh ky proces i kërkimit për personat e zhdukur është ndërprerë pikërisht për shkak të deklaratave, reagimeve dhe kërkesave politike,“ përfundon Blakaj.

Depolitizimi i procesit

Familjet e të pagjeturve, serbë dhe shqiptarë, kërkojnë vetëm një gjë - që më në fund të marrë fund agonia e tyre dhe të mësojnë fatin e më të dashurve të tyre. Megjithatë, ata janë të vetëdijshëm se problemi kryesor është se që në fillim nuk ka qenë çështje humanitare, por politike.

Sllavisha Vuksanoviq, anëtar i Bordit Ekzekutiv të Shoqatës së Familjeve të Personave të Rrëmbyer dhe të Zhdukur nga Republika e Kosovës, pret që falë marrëveshjes në Bruksel dhe BE-së si ndërmjetësues, pas katër vitesh mund të ketë përparim në ndriçimin për fatin e të zhdukurve dhe të rrëmbyerve nga viti 1998 deri në fund të vitit 2000, por jo vetëm në Kosovë, por edhe në Shqipëri.

“Presim dhe duhet të jemi të një mendimi pozitiv se ky komision i ri do të arrijë, si të thuash, t'i detyrojë të dyja palët të realizojnë, gjegjësisht deri në depolitizimin e procesit dhe fillimin e procedurës për gjetjen e personave të zhdukur në Kosovë dhe Metohi”, thekson Vuksanoviq për Kosovo online.

Ai përkujton se bëhet fjalë për zbatimin e Deklaratës për të Zhdukurit, e cila është nënshkruar më 2 maj 2023.

“Tani, nëse shikojmë grupin e mëparshëm punues të udhëhequr nga Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq, i cili ka vepruar si ndërmjetës ndërmjet komisioneve të Beogradit dhe Prishtinës, ata nuk janë takuar dhe nuk kanë zbatuar asgjë për katër vitet e fundit. Ne duhet të shpresojmë se ky komision i ri, i cili është formuar në përputhje me Deklaratën për Personat e Zhdukur, do të kontribuojë në arritjen e progresit në gjetjen e personave që u zhdukën dhe u rrëmbyen nga viti 1998 deri më 31 dhjetor 2000”, beson Vuksanoviq.

Megjithatë, thekson se familjarët e të zhdukurve dhe të rrëmbyerve këmbëngulin që të merren masa konkrete për çështje që nuk janë hapur deri më tani dhe për të cilat ka shkruar ish-kryeprokurorja e Hagës, Karla del Ponte, dhe janë përfshirë në raportin e raportuesi special i Këshillit të Evropës, Dik Marti, në bazë të të cilit u formua Këshilli i Specializuar i Kosovës me seli në Hagë.

“Është vërtetuar në mënyrë të pakundërshtueshme se ka pasur trafik të organeve njerëzore, dhe se të gjitha këto operacione të palejueshme dhe të paligjshme dhe rrëmbime e trafikime janë kryer në territorin e Republikës së Shqipërisë, e cila nuk ka qenë zyrtarisht pjesëmarrëse në konflikt, dhe ne e dimë se ajo ishte një pjesëmarrëse. Familjet kërkojnë që të zgjerohet juridiksioni dhe që përveç lokacioneve në Kosovë dhe Metohi që i kemi marrë nga Komisioni ynë për Persona të Zhdukur, të përcaktohen edhe lokacionet rreth 'Shtëpisë së Verdhë', për të përcaktuar se çfarë ka ndodhur me personat të cilët janë rrëmbyer në mënyrë të paligjshme dhe më pas u janë hequr organet në territorin e Shqipërisë”, thekson Vuksanoviq.

E vërteta për Shtëpinë e Verdhë

Koordinatorja e Shoqatës së Personave të Kidnapuar dhe të Zhdukur në Graçanicë, Sillvana Marinkoviq beson se rezultati i punës së Komisionit të Përbashkët për Personat e Zhdukur duhet të jetë përgjegjësi e të gjitha atyre krimeve në të cilat autorët ende nuk dihen dhe viktimat janë ende të zhdukur.

Një nga ato ngjarje është edhe “Shtëpia e Verdhë”.

“Zbulimi i atyre varreve potenciale dhe zbulimi i të gjitha krimeve që kanë ndodhur në territorin e Kosovës dhe Metohisë do të ishin dëshmi e drejtpërdrejtë kundër të gjithë atyre që gjykohen në Gjykatën Speciale. Në Kosovë janë ende në kërkim 1670 persona. Nga ky numër, 650 janë serbë dhe joshqiptarë. Megjithatë, të gjithë e dinë mirë për ekzistencën e 'Shtëpisë së Verdhë' në Shqipëri, kështu që edhe dyshimet tona shkojnë në atë drejtim. Ka dyshime se, sidomos ata që ishin të rinj, të shëndetshëm dhe të fortë, kanë përfunduar në ‘Shtëpinë e Verdhë’. Këto janë dyshimet tona”, thotë Marinkoviq për Kosovo online.

Ajo deri më tani ka pritur mjaft për të zbuluar të vërtetën jo vetëm për fatin e bashkëshortit të saj, por edhe të shumë serbëve të tjerë nga Kosova.

“Burri im është zhdukur më 19 qershor 1999, në rrugën Prishtinë-Gjillan, në qytetin e Labjanit. Dhe që nga ajo ditë nuk kemi pasur asnjë informacion për të, përveçse jozyrtarisht kemi marrë informacione për disa kampe ekzistuese. Kështu ishte deri në vitin 2004. Që nga viti 2004 i ka humbur çdo gjurmë”, thotë Marinkoviq.

Ajo shpjegon se është vetëm një nga një seri krimesh të pazbardhura.

Megjithatë, nuk është optimiste se Komisioni i Përbashkët për të Pagjeturit do të japë ndonjë rezultat.

“Për fat të keq, mendimi im dhe i familjeve të tjera është se nuk kemi marrë ndonjë shpresë të madhe se kjo çështje do të zgjidhet. Ajo që është më e rëndësishme në zgjidhjen e këtij problemi është vullneti politik. Megjithatë, nuk ka vullnet politik për të zgjidhur çështjen e të pazhdukurve”, ka thënë Marinkoviq për Kosovo online.

Ajo thekson se në procesin e zbardhjes së fatit të të pagjeturve, çelësi është hapja e arkivave, por që tani për tani nuk ka asnjë mekanizëm që do ta bënte të mundur këtë.

“Gjatë kohës që punonte Grupi i Punës, kishte indikacione se do të hapeshin të gjitha arkivat, por deri më tani kjo nuk ka ndodhur. Ne e dimë shumë mirë se deri më tani janë arritur disa marrëveshje përmes procesit të dialogut, por asnjëra nga ato marrëveshje nuk është respektuar deri më tani. Për këtë arsye shpresat tona nuk janë të mëdha”, beson Marinkoviq.

Ajo beson se në rrjedhën aktuale të zgjidhjes së kësaj çështjeje humanitare, ishte Prishtina ajo që po e pengonte procesin.

“Asnjë marrëveshje nuk është respektuar deri më tani. Nëse Prishtina donte që Grupi Punues të vazhdonte punën e tij, nuk do ta kishte ndërprerë punën e tij. Kështu që edhe tani nuk besoj në vazhdimin e punës”, thekson Marinkoviq.