Kthimi i serbëve të zhvendosur në Kosovë: 25 vite heshtje e zhurmshme

Heshtja e zhurmshme. Kështu mund të përshkruhet 25 vjet pas përfundimit të luftës çështja e kthimit të më shumë se 200 mijë serbëve të zhvendosur në Kosovë. Bashkëbiseduesit e Kosovo online paralajmërojnë se arsyet kryesore janë të njëjta si në vitin 1999 - çështja e pazgjidhur e sigurisë dhe mbijetesës së qëndrueshme.

Shkruan: Arsenije Vuçkoviq

Epilogu i luftës në 1999 ishte absurd. Rreth 800,000 shqiptarë u kthyen në shtëpitë e tyre brenda vetëm pak muajsh, dhe në të njëjtën kohë nga 230,000 deri në 250,000 serbë u larguan nga Kosova.

Sot, 25 vjet më vonë, jo vetëm që shumica e atyre serbëve nuk janë kthyer, por askush nuk flet as për mundësinë e kthimit masiv të tyre. Pikërisht 20 vjet më parë, Qeveria e Kosovës formoi një ministri të posaçme për kthim, por ai proces u reduktua në raste individuale dhe në statistikat shkatërruese se më shumë serbë u larguan nga Kosova në tre vitet e fundit sesa u kthyen në një çerek shekulli.

Është shqetësues fakti se ky problem është bërë i “padukshëm” edhe për organizatat ndërkombëtare.

Ministria e të Drejtave të Njeriut dhe të Pakicave dhe dialogu social i Qeverisë së Serbisë paralajmëroi javën e kaluar se në raportin e publikuar së fundmi të Komisionit Evropian kundër Racizmit dhe Intolerancës (ECRI), problemi më i spikatur dhe afatgjatë i parandalimit të kthimit të personave të zhvendosur nga Kosova ishte hequr plotësisht.

Ky problem mund të lexohet në Raport vetëm si "shtojcë", gjegjësisht komenti i Serbisë për rekomandimet e ECRI-së në të cilat problemet e kthimit të të zhvendosurve nuk ekzistojnë.

“Në komentet e shtetit, ndër të tjera u theksua se në raport është lënë jashtë problemi më i theksuar dhe më afatgjatë në fushën e të drejtave të njeriut të mbrojtura nga traktatet ndërkombëtare dhe rajonale të të drejtave të njeriut, e kjo është popullata e zhvendosur brenda, kthimi i të cilëve në Krahinën Autonome të Kosovës dhe Metohisë është penguar pikërisht nga intoleranca ekstreme”, thuhet në njoftimin e Ministrisë së të Drejtave të Njeriut dhe të Pakicave dhe dialogut social të Qeverisë së Serbisë.

Heshtja e zhurmshme

Kështu e përshkruan këtë problem ministri i Punës, Punësimit, Veteranëve dhe Çështjeve Sociale të Qeverisë së Serbisë, Nemanja Staroviq.

“Disa nga revistat më të njohura botërore e shpallën termin refugjat si fjalë që shënoi vitin 1999, për shkak të vëmendjes së madhe mediatike që iu kushtua qindra mijëra refugjatëve shqiptarë nga Kosova, që natyrisht justifikonte agresionin e NATO-s kundër RFJ-së. Mirëpo, pas përfundimit të luftës, të gjithë shqiptarët, pothuajse pa përjashtim, u kthyen në Kosovë, dhe ajo që pasoi ishte eksodi i serbëve, romëve dhe joshqiptarëve të tjerë, të cilit shtypi botëror nuk i kushtoi vëmendje dhe në një masë të madhe mungon edhe sot e kësaj dite”, thotë Staroviq në një intervistë për „Frankfurt News“.

Ai gjithashtu thekson se sipas të dhënave të OKB-së, shkalla e kthimit të qëndrueshëm të serbëve në Kosovë dhe Metohi është nën dy për qind dhe është më e ulëta në krahasim me të gjitha zonat e tjera pas konfliktit në botë.

“Numri i vogël i serbëve që arritën të ushtrojnë të drejtën e tyre për t'u kthyer pas vitit 1999 e bënë këtë ekskluzivisht në zona të izoluara rurale, ndërsa të gjitha qendrat urbane janë ende zona të ndaluara për serbët”, thekson Staroviq.

I pyetur se pse në mediat perëndimore ka një “heshtje të zhurmshme” për këtë problem, Staroviq thotë se arsyeja është “për fat të keq logjike”, sepse është një e vërtetë e pakëndshme.

“Nëse do të fillonin të raportonin për mungesën e kthimit të serbëve në Kosovë dhe Metohi, do të duhej të shtrohej pyetja se kush është përgjegjës për këtë dhe në fund të fundit janë sponsorët ndërkombëtarë të Prishtinës. Por edhe sikur t'i lëmë mënjanë mediat, një lloj hipokrizie të veçantë tregojnë organizatat e mëdha joqeveritare ndërkombëtare, të cilat rregullisht e lajnë Prishtinën me lëvdata dhe e shpallin kampione të demokracisë dhe të drejtave të njeriut, duke u shtirur se nuk shoh se si pjesëtarët e komunitetit serb jetojnë në të njëjtën Kosmet si njerëzit më të padrejtë në Evropën moderne”, thekson Staroviq.

Pikërisht 20 vjet më parë, Qeveria e Kosovës formoi Ministrinë për Komunitete dhe Kthim, detyra kryesore e së cilës është kthimi i popullatës së zhvendosur.

Ministri aktual, Nenad Rashiq, vetëm pak ditë më parë tha se aktualisht ka 1130 kërkesa për kthim. Mirëpo, nga kaq shumë kërkesa, 90 kanë konfirmuar se do të kthehen në Kosovë dhe janë në procedurë.

Rashiq thotë se kërkesat e 12 familjeve tashmë janë dorëzuar në Organizatën Ndërkombëtare për Migrim (IOM), dhe se ministria planifikon të ndërtojë 17 shtëpi. Në mesin e atyre që duan të kthehen në Kosovë janë serbët, por edhe pjesëtarët e komuniteteve tjera, si goranët.

“Nga 90 që janë në procedurë të Ministrisë për Komunitete dhe Kthim, 60 për qind janë serbë”, tha Rashiq për Radio Kim.

Ai u thotë të kthyerve të ardhshëm të dinë "se ata mund të mbështeten në sigurinë institucionale, dhe jo vetëm mbështetje në formën e ndërtimit të një shtëpie”, që siç thotë ai ka qenë praktikë deri tani.

Mekanizmat e kthimit

Ndihmësdrejtor i Zyrës për Kosovë dhe Metohi nga Sektori për mbrojtje juridike, përkrahje të vetëqeverisjes Lokale dhe çështje pronësore dhe juridike Igor Popoviq thotë se problemi kyç i kthimit qëndron pikërisht në atë “siguri institucionale” që nuk ekziston prej 25 vitesh.

“Kur flasim për kthimin e serbëve dhe joshqiptarëve, apo personave të ndarë brenda vendit nga Kosova dhe Metohia, shohim se 800 mijë shqiptarë janë kthyer shprehimisht në vitin 1999 nga Shqipëria, nga Maqedonia e Veriut, se ka pasur një mekanizëm, një mekanizëm efektiv për kthimin e tyre në Kosovë dhe Metohi. Megjithatë, kur bëhet fjalë për më shumë se 250.000 serbë nga territori i Kosovës dhe Metohisë, nuk ekziston asnjë mekanizëm. Thjesht nuk flitet për këtë”, thotë Popoviq në një intervistë për Kosovo online.

Ai shpjegon se obligimin e kthimit të personave të zhvendosur e ka marrë misioni i UNMIK-ut në bazë të Rezolutës 1244, e më pas me marrëveshjen ndërmjet Serbisë dhe UNMIK-ut, e ashtuquajtura Marrëveshja Hakerup-Çoviq nga nëntori i vitit 2001.

“UNMIK-u mori përgjegjësinë për kthimin e personave të zhvendosur brenda vendit në Kosovë dhe Metohi, por asgjë nuk doli nga kjo”, thekson Popoviq.

Ai shton se rezultat i një politike të tillë është fakti se kthimi i serbëve të zhvendosur brenda vendit është më i ulëti në botë.

“Më pak se dy për qind. Kishte të dhëna se mbi 250,000 ishin shpërndarë dhe se 11,000 persona ishin kthyer, nga të cilët 5,000 ishin serbë. Është thjesht një përqindje shumë e vogël. Ne po flasim për kthim të qëndrueshëm, jo ​​për numrin e të kthyerve të regjistruar zyrtarisht, por sa prej atyre njerëzve u kthyen dhe qëndruan atje për të jetuar. Kjo është një përqindje jashtëzakonisht e vogël”, shpjegon Popoviq.

Ai thotë se përqindja e vogël e të kthyerve është rezultat i procedurave që ndër të tjera, në vend të kolektivit, insistuan dhe detyronin kthimin individual të serbëve në mjediset nga të cilat ishin dëbuar bashkatdhetarët e tyre.

Një opsion tjetër, thotë ai, ishin “programet e balancës”: sa shtëpi serbe të rindërtohen në një komunë, aq shumë shtëpi shqiptare të rindërtohen.

“Pas vitit 2001, kthimi më i madh është shënuar në territorin e komunave të Istokut, Osojanit, Tuçepit, Shalinovicës, Koshit, Lukacës së Thatë... Por, në ato zona janë kthyer kolektivisht në kundërshtim me rregullat”, thekson Popoviq.

Ai shton se bashkësia ndërkombëtare ka dështuar plotësisht në këtë segment kur është fjala për kthimin e komunitetit serb në Kosovë.

“As nuk përmendet në publik, as nuk e trajtojnë si problem”, thekson Popoviq.

Ai shpjegon se të kthyerit, ata që arritën të kthehen pavarësisht gjithçkaje, tani po përballen me probleme serioze sigurie, veçanërisht me grabitjen e pronës së tyre.

“Për çdo kërcënim ndaj pronës së tyre, Zyra për Kosovë dhe Metohi u drejtohet të gjitha misioneve që veprojnë atje. UNMIK-ut, EULEX-it, OEBS-it, Delegacionit të BE-së... Ne e përshkruajmë çdo sulm në detaje, i përshkruajmë viktimat në detaje, i përshkruajmë gjithçka dhe nuk mund të thonë se nuk kanë informacion sepse i kanë të gjitha të dhënat, por për disa qështje politike, kthimi i serbëve nuk është problem apo prioritet për ta”, thekson Popoviq.

Ai thotë se një përshtypje e tillë fitohet edhe kur bëhet fjalë për punën e UNHCR-së, i cili po kërkon integrimin e të zhvendosurve në Serbinë qendrore dhe Vojvodinën sesa kthimin e tyre në Kosovë.

“Dhe kthimi në Kosovë dhe Metohi duhet të duket sikur këta njerëz kanë qasje në pronat e tyre, se shtëpitë e tyre janë rindërtuar plotësisht, se ka infrastrukturë, objekte arsimore dhe shëndetësore, se ata kanë mundësi për zhvillim ekonomik”, thotë Popoviq.

Ai shpjegon se në praktikë, të kthyerit përballen me vështirësi të mëdha dhe se çelësi është pasiguria e sigurisë.

“Vjedhje të mëdha, vjedhje pronash, zjarrvënie. Mjafton që njerëzit të shkojnë në Serbinë qendrore për disa ditë për të qëndruar me të afërmit e tyre dhe do t'u vidhet gjithçka: bagëtia nga hambari, makineritë bujqësore, mobiljet nga shtëpia... Dhe e gjithë kjo trajtohet si krim, jo ​​si incidente ndëretnike në kuptimin që pamundësojnë kthimin. Së dyti, ata të kthyer të gjithë paraqiten si kriminelë lufte në komunitetin shqiptar. Ne thjesht kemi qytete të ndaluara për serbët: Gjakovën, Suharekën, ku, kur njerëzit përpiqen të vizitojnë varrezat e tyre, vatrat e tyre të braktisura, për Krishtlindje,  për Zonjën e madhe dhe të vogël, të vizitojnë varrezat e tyre, vatrat e tyre të braktisura, mblidhen menjëherë një turmë që bërtet se ata janë kriminelë lufte, se duhet të dëbohen. Dhe fatkeqësisht ndodhin edhe arrestime”, thekson Popoviq.

Ai kujton se Bogdan Mitroviq, një burrë 80-vjeçar, ishte nxjerrë nga autobusi në vitin 2016 vetëm pse kishte shkuar në fshatin e tij për Zonjën e vogël.

Ai kaloi gjashtë muaj në paraburgim dhe më pas u lirua. As fajtor dhe as i detyruar.

“Për ta të gjithë serbët janë kriminelë lufte dhe prandaj kemi një situatë të tillë që praktikisht nuk ka mbrojtje sigurie, asnjë mbrojtje nga ndjekjet penale të motivuara politikisht. Së dyti, çështja e pronës. Prona është uzurpuar”, thotë Popoviq.

Ai shton se ka serbë në zonat rurale, fshatra, por problem i madh është se u është uzurpuar toka bujqësore.

"Për arsye sigurie, njerëzit nuk guxojnë të punojnë tokën e tyre më larg nga shtëpitë e tyre, edhe pse është e tyre," shpjegon ai.

Ai shton se situata është shumë më e keqe në qytetet e mëdha, të cilat fjalë për fjalë kanë mbetur pa serb që nga viti 2004 dhe pogromi i marsit.

“Në mjediset serbe, në qytete praktikisht nuk ka rrugë kthimi. Këto qytete janë spastruar etnikisht që nga viti 2004, për fat të keq. Pastaj u pastruan bashkësitë e fundit serbe, bashkësitë urbane në Obiliq, Fushë Kosovë, Prishtinë, Gjilan, Vitinë”, përfundon Popoviq.

Dy arshinat

Drejtori i programit të OJQ-së Qendra për Përfaqësimin e Kulturës Demokratike nga Mitrovica e Veriut, Aleksandar Rapajiq, vlerëson se procesi i kthimit të të zhvendosurve në Kosovë praktikisht nuk ekziston më.

“Për fat të keq, procesi i kthimit në Kosovë praktikisht nuk ekziston për një kohë të gjatë. Njerëzit të cilët janë shpërngulur nga Kosova dhe që jetojnë kryesisht në Serbinë qendrore ose diku më larg kanë filluar një jetë të re atje dhe fëmijët e tyre shkojnë atje. Aty shkojnë në shkollë, atje punojnë... Mendoj se kalimi i kohës ka bërë që kthimi nuk është më i rëndësishëm”, thotë Rapajiq në një intervistë për Kosovo online.

Ai shton se problemi kryesor në fillim ishte një procedurë tepër e ndërlikuar që "vrau ​​dëshirën" e njerëzve për t'u kthyer në shtëpitë e tyre.

“Ne kishim një problem në Kosovë që procesi i kthimit ishte aq i ndërlikuar sa që vrau çdo dëshirë të njerëzve që donin të ktheheshin. Ato procedura ishin të gjata, u kërkuan shumë dokumente, kështu që u kërkua që komuniteti pritës t'i pranonte ata njerëz që ktheheshin dhe ishte një proces që zgjati shumë dhe praktikisht njerëzve iu tha që të mos e bënin atë", thekson Rapajiq.

Ai shton se absurdi më i madh është se sot situata në Kosovë, veçanërisht në veri, është krejtësisht ndryshe.

“Tashmë kemi një situatë tjetër në veri të Kosovës, ku tani janë duke u rinovuar shtëpitë për shqiptarët e kthyer që po kthehen në veri të Kosovës. Është interesante se tani nuk zbatohen të njëjtat standarde që janë aplikuar për serbët dhe se përderisa kthimi i serbëve ka kaluar përmes Ministrisë për Kthim dhe Komunitete, kthimi i shqiptarëve tani kalon përmes Ministrisë së Vetëqeverisjes Lokale sistem më të shpejtë dhe shumë më efikas, ku për një periudhë shumë të shkurtër kohore po përfundojnë gjithçka që serbëve iu deshën vite për ta përfunduar”, thekson Rapajiq.

Rekordi botëror

Drejtori ekzekutiv i Shoqatës së Qytetarëve të Iniciativës për Zhvillim dhe Bashkëpunim (IDC), Miodrag Nedelkoviq, vlerëson se procesi i kthimit të serbëve në Kosovë është një nga shembujt e krizës më të gjatë të refugjatëve në mbarë botën, e cila tani është në "fazën përfundimtare".

“Ky është një nga shembujt e krizës më të gjatë, më të zgjatur të refugjatëve, në rastin tonë, të zhvendosjes në të gjithë botën. Unë nuk mendoj se ka një rast në botë që kriza e refugjatëve të jetë zgjatur kaq shumë dhe më e keqja është se ajo do të mbetet në atë status quo dhe nuk mendoj se 99 për qind e atyre njerëzve do të kthehen sepse për të ndryshme arsyet pse u integruan, shkuan në vende të tjera, jashtë vendit: Të rinjtë asgjë më nuk i tërhijek për tu kthyer atje. Pra, për fat të keq, përveç disa organizatave dhe disa donatorëve, vështirë se dikush mundohet ta vazhdojë këtë proces”, tregon Nedelkoviq për Kosovo online.

Organizata e tij është nga të paktat që ende përpiqet të lehtësojë kthimin e të shpërngulurve përmes programeve të ndryshme ndërkombëtare, por ai e pranon se është shumë e vështirë dhe se ka disa shkaqe.

“Procesi i kthimit, për fat të keq, kam frikë, është në fazën përfundimtare. Ka shumë njerëz, shumë faktorë, shumë faktorë të ndryshëm të rëndësishëm që po përpiqen ta bëjnë atë proces ende të ekzistojë. Nga agjenci të ndryshme, madje edhe organe shtetërore, delegacioni evropian në Beograd, të gjithë po mundohen që ky proces të mos vdesë. Fatkeqësisht, mendojmë se ky projekt është pothuajse në përfundim. Shumë pak njerëz kthehen. Ne po përpiqemi, organizatat e shoqërisë civile që marrin pjesë në projektet e kthimit ende po përpiqen ta mbajnë gjallë atë projekt. Por, me sa duket, nuk është e lehtë. Gjithnjë e më pak njerëz janë të interesuar për të, gjithnjë e më pak njerëz madje tërhiqen nga ajo, dhe gjithnjë e më shumë prej tyre shohin një qëndrim të qëndrueshëm këtu, integrim dhe gjithnjë e më pak riintegrim nga kanë ardhur”, thotë Nedelkoviq.

Organizata e tij deri më tani ka realizuar disa projekte të kthimit dhe ai shpjegon se procesi është shumë i vështirë sepse duhet të integrohen disa faktorë.

“Procesi është shumë i vështirë sepse faktorë të ndryshëm duhet të përkojnë. Jo vetëm vendimi i një personi apo i familjes, për t'u kthyer në Kosovë e Metohi, por duhet të gjesh një mënyrë për të kaluar kufirin administrativ me gjërat që i ke blerë, mobiliet, gjërat për të filluar biznesin e tyre”, shpjegon Nedelkoviq.

I pyetur se ku kthehen më së shumti serbët, ai thekson se këto janë ende enklava ekskluzive serbe.

“Ende më duket se ka mundësi që njerëzit të kthehen në pomoravlje të Kosovës. Por, fatkeqësisht mbi 90 për qind të territoreve të Kosovës dhe Metohisë nuk kthehet askush, madje edhe ata që janë kthyer, për fat të keq, mendoj se një numër i madh i tyre janë penduar”, pranon Nedelekoviq.

I pyetur se sa (nuk) kontribuojnë autoritetet në Prishtinë për kthimin, drejtori i IDC thotë se politika duhet të përjashtohet plotësisht kur është fjala për kthimin.

“Misioni ynë është të bashkojmë të gjithë njerëzit që ndikojnë në të. Edhe disa institucione të Prishtinës, Ministria e Kthimit dhe Komuniteteve, e cila është e institucioneve të Prishtinës, por që punon për serbët, të them të drejtën. Pa to, pa organizata ndërkombëtare në Kosovë, pa organizata ndërkombëtare në territorin e Serbisë, qendrore, kjo gjë është krejtësisht e pamundur. Pa bashkëpunimin administrativ të njerëzve nga pala kosovare, pala prishtinase dhe pala serbe, ky kthim është i pamundur. Kështu që shpesh duhet të bëjmë një lloj kompromisi dhe të bashkëpunojmë me disa që nuk duan, në mënyrë që ky rikthim të jetë i suksesshëm. Dhe, fatkeqësisht, ka gjithnjë e më pak raste të tilla”, përfundon Nedelkoviq.