Kur thirrja për ndihmë mbetet pa përgjigje: Vrasja e Arlinda Zekajt duhet të sjellë ndryshime në sistem

Vrasja e Arlinda Zekajt, për të cilën dyshohet kunati i saj, ka nxitur një valë protestash në Kosovë, ndërsa qytetarët kërkojnë drejtësi, përgjegjësi dhe shkarkime, duke vënë në dukje dështimet e institucioneve, pasi viktima kishte raportuar dhunën në familje. Bashkëbiseduesit e Kosovo online pajtohen se ky rast duhet të sjellë ndryshime në sistem, duke qenë se institucionet nuk po e kryejnë punën e tyre siç duhet, dhe theksojnë se çdo thirrje për ndihmë duhet të merret seriozisht, pasi viktimat e dhunës në familje duhet të mbrohen.

Shkruan: Katarina Saiçiq

Arlinda Zekaj u vra më 25 tetor nga ish-kunati i saj në fshatin Vitomiricë afër Pejës. Edhe atë ditë fatale, ajo e kishte denoncuar bashkëshortin për dhunë - të dy kishin dhënë deklarata në polici, ku ai ishte ndaluar për 48 orë. Megjithatë, siç njoftoi policia, ajo ishte kthyer në shtëpinë e saj me kërkesën e vet. Por aty nuk arriti t'i shpëtonte fatit tragjik. Rreth orës 21:10 u gjet e vdekur.

Ndërkohë, Prokuroria Themelore në Pejë njoftoi se më 22 tetor kishte pranuar një parashtresë nga Arlinda Zekaj, në të cilën ajo kishte kërkuar marrjen urgjente të masave ndaj disa zyrtarëve, duke pretenduar se ata nuk i kishin përmbushur detyrat e tyre zyrtare gjatë trajtimit të rasteve të saj, përfshirë zbatimin e një vendimi të mëparshëm gjyqësor.

Dhe pikërisht kjo e ka shqetësuar veçanërisht opinionin publik në Kosovë – viktima kishte kërkuar mbrojtje, por nuk e kishte marrë atë.

Arlinda Zekaj është gruaja e tetë e vrarë në Kosovë që nga fillimi i vitit, ndërsa ekspertët theksojnë se kjo është një shifër shumë e lartë në raport me numrin e banorëve.

Sipas të dhënave të bazës zyrtare të statistikave për dhunën në familje të Ministrisë së Drejtësisë së Kosovës, nga janari deri në shtator të këtij viti në polici janë raportuar 2.052 raste të dhunës në familje, në të cilat janë evidentuar 1.626 viktima të gjinisë femërore.

Vrasja e gruas dhe nënës së një djali ka nxitur një valë protestash. Pasuan suspendimet e 11 zyrtarëve policorë dhe dy prokurorëve, drejtori i Policisë së Kosovës, Gazmend Hoxha, dha dorëheqje, ndërsa u formua një komision hetimor parlamentar. Kryetari i këtij komisioni, Burim Ramadani, deklaroi se komisioni do të hetojë lëshimet në rastin e vrasjes së Arlinda Zekajt, ndërsa kryetarja e Kuvendit, Albulena Haxhiu, kërkoi që të gjithë zyrtarët t'i përgjigjen ftesës së komisionit, si dhe që në hetim të përfshihet Prokuroria Speciale.

Lëshimet e konstatuara

Gjatë shqyrtimit të veprimeve pas krimit, Inspektorati Policor i Kosovës konstatoi se policia nuk e kishte dokumentuar zbatimin e masës mbrojtëse të shqiptuar nga gjykata më 7 shtator. Masa e dytë mbrojtëse, e shqiptuar më 16 tetor, ishte zbatuar vetëm më 22 tetor, gjashtë ditë më vonë, pas ndërhyrjes së Inspektoratit.

Këshilli Prokurorial i Kosovës suspendoi kryeprokuroren e Prokurorisë Themelore në Pejë, Lumturije Vuçetaj, si dhe prokuroren që po trajtonte rastin Zekaj, Arlinda Nalbani Gacaferi, me propozimin e Kryeprokurorit të Shtetit, Zejnullah Gashi, i cili nisi procedurë disiplinore për shkak të lëshimeve.

Qytetarët në protesta kërkuan dorëheqjen e ministres së Drejtësisë, Donika Gërvalla, dhe ministrit të Punëve të Brendshme, Xhelal Sveçla, por ata refuzuan të jepnin dorëheqje, duke deklaruar se një veprim i tillë nuk do të kontribuonte në mbrojtjen e grave.

Çdo thirrje për ndihmë duhet të merret seriozisht

Zyrtarja e programeve në ACDC, Ines Aloviq, deklaroi se institucionet, kur bëhet fjalë për dhunën ndaj grave në çdo formë të saj, prej vitesh nuk po e kryejnë punën e tyre siç duhet. Ajo theksoi se koordinimi ndërmjet institucioneve kompetente prej vitesh nuk është në nivel të kënaqshëm, veçanërisht sa i përket komunikimit të qendrave për punë sociale me institucionet e tjera.

“Është fakt se institucionet, kur flasim për dhunën ndaj grave në çdo formë të saj, prej vitesh nuk po e kryejnë punën e tyre siç duhet. Këtë periudhë kohore mund ta shohim edhe në një kontekst shumë më të gjerë. Nuk do të përqendrohesha vetëm te puna e policisë, e cila padyshim është problematike dhe përgjegjësia e së cilës nuk mund të shmanget, por do ta shtrija përgjegjësinë edhe te prokuroria, gjykatat, qendrat për punë sociale dhe mbrojtësit e viktimave”, deklaroi Aloviq për Kosovo online.

Rasti i Arlinda Zekajt, sipas saj, tregon pasojat e mosfunksionimit të institucioneve dhe mungesës së bashkëpunimit ndërmjet tyre.

“Ky rast është vetëm një shembull tjetër se si mosveprimi i institucioneve dhe koordinimi i pamjaftueshëm, fatkeqësisht, mund të çojnë shumë lehtë në femicid, përkatësisht në vrasjen e një gruaje”, tha ajo.

Duke komentuar dorëheqjen e zyrtarit më të lartë policor, Gazmend Hoxha, ajo vlerësoi se një veprim i tillë përbën një akt moral dhe politik, por se në vetvete nuk garanton ndryshime në punën e institucioneve.

“Unë do të përqendrohesha më shumë në atë që është jashtë politikës, e kjo është rishqyrtimi i punës së absolutisht çdo institucioni që ka qenë i përfshirë në këtë rast, por edhe i atyre që në përgjithësi përfshihen në rastet që kanë të bëjnë me marrëdhëniet familjare, veçanërisht kur bëhet fjalë për dhunën fizike ndaj grave”, tha Aloviq.

Si rrethanë veçanërisht shqetësuese në rastin e Zekajt, ajo veçoi faktin se paralajmërimet e viktimës për një përfundim të mundshëm tragjik nuk ishin marrë seriozisht, si dhe se masat e përcaktuara të mbrojtjes nuk ishin zbatuar. Çdo thirrje e viktimës për ndihmë duhet të merret seriozisht, ndërsa policia, megjithëse nuk është institucioni i vetëm përgjegjës për mbrojtjen, duhet të reagojë dhe të mundësojë lidhjen e viktimës me shërbimet e tjera kompetente, nënvizoi Aloviq.

Vrasësi është fajtor, por institucionet mbajnë përgjegjësi

Për vrasjen e Arlinda Zekajt, sipas mendimit të qytetarëve të Prishtinës me të cilët biseduan reporterët e Kosovo online, fajtor është vrasësi, por ata konsiderojnë se përgjegjësia bie mbi institucionet që nuk bënë mjaftueshëm për ta mbrojtur, si dhe mbi të gjithë shoqërinë.

“Vrasësi është fajtor për vrasjen e saj, por përgjegjësia bie edhe mbi institucionet. Duhej ta ndihmonin dhe ta mbështesnin. Do të qaj, sepse kjo është shumë e trishtueshme”, na tha një banore e Prishtinës.

Bashkëqytetarja e saj përgjegjësinë e sheh te institucionet.

“Është e qartë se shteti është fajtor, pa dyshim që shteti është fajtor”, tha ajo.

Për një tjetër banore të Prishtinës, kjo vrasje përbën dështim të institucioneve, të cilat, siç u shpreh ajo, nuk kanë ndarë mjete të mjaftueshme financiare dhe mekanizmat e të cilave për mbrojtjen e viktimave nuk funksionojnë.

Një tjetër qytetare e Prishtinës e sheh përgjegjësinë te shoqëria.

“Të gjithë ne kemi përgjegjësi si shoqëri”, tha ajo.

“Vrasje për nder”

Viktimat e dhunës duhet të kërkojnë ndihmë nga institucionet dhe, kur ta bëjnë këtë, duhet të jenë të sigurta, thotë përfaqësuesja e Qendrës Autonome të Grave nga Beogradi, Vanja Macanoviq, lidhur me rastin e Arlinda Zekajt. Ajo vëren se, nëse numri i grave të vrara shqyrtohet në raport me numrin e banorëve, kjo përqindje në Kosovë është e konsiderueshme.

“Ajo që kërkojnë organizatat e grave në mbarë botën është që këto raste të rishqyrtohen, të përcaktohet se ku kanë ndodhur lëshimet e institucioneve. Është e rëndësishme të shihet se cilat hallka në procesin e mbrojtjes kanë dështuar dhe ku ekziston mungesa e mirëkuptimit”, tha Macanoviq për Kosovo online.

Vrasësi është fajtor, por institucionet mbajnë përgjegjësi

Për vrasjen e Arlinda Zekajt, sipas mendimit të qytetarëve të Prishtinës me të cilët biseduan reporterët e Kosovo online, fajtor është vrasësi, por ata konsiderojnë se përgjegjësia bie mbi institucionet që nuk bënë mjaftueshëm për ta mbrojtur, si dhe mbi të gjithë shoqërinë.

“Vrasësi është fajtor për vrasjen e saj, por përgjegjësia bie edhe mbi institucionet. Duhej ta ndihmonin dhe ta mbështesnin. Do të qaj, sepse kjo është shumë e trishtueshme”, na tha një banore e Prishtinës.

Bashkëqytetarja e saj përgjegjësinë e sheh te institucionet.

“Është e qartë se shteti është fajtor, pa dyshim që shteti është fajtor”, tha ajo.

Për një tjetër banore të Prishtinës, kjo vrasje përbën dështim të institucioneve, të cilat, siç u shpreh ajo, nuk kanë ndarë mjete të mjaftueshme financiare dhe mekanizmat e të cilave për mbrojtjen e viktimave nuk funksionojnë.

Një tjetër qytetare e Prishtinës e sheh përgjegjësinë te shoqëria.

“Të gjithë ne kemi përgjegjësi si shoqëri”, tha ajo.

“Vrasje për nder”

Viktimat e dhunës duhet të kërkojnë ndihmë nga institucionet dhe, kur ta bëjnë këtë, duhet të jenë të sigurta, thotë përfaqësuesja e Qendrës Autonome të Grave nga Beogradi, Vanja Macanoviq, lidhur me rastin e Arlinda Zekajt. Ajo vëren se, nëse numri i grave të vrara shqyrtohet në raport me numrin e banorëve, kjo përqindje në Kosovë është e konsiderueshme.

“Ajo që kërkojnë organizatat e grave në mbarë botën është që këto raste të rishqyrtohen, të përcaktohet se ku kanë ndodhur lëshimet e institucioneve. Është e rëndësishme të shihet se cilat hallka në procesin e mbrojtjes kanë dështuar dhe ku ekziston mungesa e mirëkuptimit”, tha Macanoviq për Kosovo online.

Ajo shpjegon se rasti i Zekajt është shumë specifik, duke qenë se bëhet fjalë për një vrasje të ndërlikuar.

“Atë nuk e vrau bashkëshorti, i cili në atë moment ndodhej në paraburgim, por e vrau kunati. Ky femicid në fakt lidhet me atë që quhet ‘vrasje për nder’. Ajo gjoja kishte njollosur nderin e familjes së bashkëshortit duke e denoncuar atë, për çka ai ishte ndaluar, ndërsa më pas ajo kishte marrë një masë të përkohshme me të cilën fëmija i ishte besuar asaj. Në rastet e ‘vrasjeve për nder’, më së shpeshti anëtarit më të ri mashkull të familjes i jepet urdhër të kryejë vrasjen”, tha Macanoviq.

Vlerësimi i rrezikut është i rëndësishëm

Ajo kujton se edhe në Kosovë ekziston masa urgjente e ndalimit të afrimit, por se duhet ende shumë punë për përmirësimin e mbrojtjes së grave nga dhuna.

“Vlerësimi i rrezikut është i rëndësishëm. Çështja e këtij vlerësimi, përkatësisht se sa i rrezikshëm është dikush, nuk ka të bëjë vetëm me autorin e dhunës. Duhet të vlerësohen edhe anëtarët e familjes së origjinës së dhunuesit dhe të bisedohet për këtë me gruan. Kur viktimat e dhunës na drejtohen, fillimisht bëjmë vlerësimin e rrezikut. Ekzistojnë disa sinjale alarmi që tregojnë se mund të lëndoheni rëndë ose të vriteni”, shpjegoi Macanoviq.

Ajo thekson se viktimat duhet të jenë të sigurta pas denoncimit.

“Duhet të hartohet një plan se si viktima të mbetet e sigurt pas denoncimit. Këtë, fatkeqësisht, institucionet ende nuk e kuptojnë, e as publiku i gjerë. Çfarëdo që të bëjë viktima e dhunës, asnjëherë nuk konsiderohet mjaftueshëm e mirë dhe gjithmonë gjendet diçka për t'u kritikuar. Të gjendesh në situatën e një viktime të dhunës nuk është aspak e lehtë apo e thjeshtë. U bëj thirrje të gjithëve që njohin gra që jetojnë në kushte dhune, t'i inkurajojnë që fillimisht t'u drejtohen organizatave të grave që ekzistojnë edhe në Kosovë”, bëri apel Macanoviq.

Nuk është problem i izoluar

Sa i përket përgjegjësisë, kryetarja e Shoqatës së Grave “Dora dorës”, Nevenka Rikalo, deklaroi për Kosovo online se dhuna ndaj grave nuk është problem i izoluar, por një sfidë serioze shoqërore dhe institucionale, jo vetëm në Kosovë, por edhe në rajon, dhe se femicidi është një paralajmërim se sistemi i mbrojtjes së grave duhet të funksionojë.

Rasti i Zekajt ka ngritur pyetje serioze për përgjegjësinë e institucioneve që kanë detyrim ligjor të mbrojnë jetën e grave, thotë Rikallo.

“Konsideroj se është e domosdoshme që urgjentisht, në mënyrë të hollësishme dhe të paanshme, të shqyrtohen veprimet e të gjitha institucioneve kompetente, që nga pranimi i denoncimeve dhe vlerësimi i rrezikut, deri te shkëmbimi i informacioneve dhe zbatimi i masave konkrete të mbrojtjes. Çdo denoncim i dhunës dhe çdo paralajmërim i një gruaje duhet të merret seriozisht. Asnjë denoncim nuk guxon të mbetet pa përgjigje dhe asnjë grua që kërkon ndihmë nuk guxon të lihet në mëshirë të fatit”, tha Rikallo.

Femicidi është pasoja më e rëndë e dhunës ndaj grave, shtoi Rikallo, ndërsa parandalimi i tij kërkon bashkëpunim më efikas ndërmjet policisë, prokurorisë, gjykatave dhe qendrave për punë sociale, vlerësim të vazhdueshëm të rrezikut, zbatim të qëndrueshëm të masave mbrojtëse dhe përgjegjësi për çdo lëshim të mundshëm.

“Rasti i Arlinda Zekajt duhet të shërbejë si shkas për ndryshime konkrete dhe të qëndrueshme, e jo të jetë edhe një rast tjetër që publiku do ta kujtojë vetëm për disa ditë. Mbrojtja e jetës së grave duhet të jetë prioritet i institucioneve, ndërsa përgjegjësia për punën e tyre duhet të jetë detyrim, jo zgjedhje. Nuk guxojmë të lejojmë që ndihma të kërkohet vetëm atëherë kur është tepër vonë”, porositi Rikallo.