Letra e patriarkut Porfirije drejtuar Papës – çfarë ndikimi mund të ketë Vatikani në pozitën e serbëve në Kosovë?

Letra që patriarku serb Porfirije i dërgoi Papës Leo XIV, në prag të fillimit të zbatimit të Ligjit për të huajt në Kosovë, duke theksuar se zbatimi i tij, siç ishte paralajmëruar, do të rrezikonte mbijetesën e popullit serb dhe të shenjtërive ortodokse në Kosovë, sipas vlerësimit të historianëve serbë, bashkëbisedues të Kosovo online, është një veprim logjik duke pasur parasysh se Vatikani nuk e njeh Kosovën dhe ka luajtur një rol pozitiv gjatë përpjekjes së Kosovës për t’u anëtarësuar në UNESCO. Ndikimi që Vatikani ka në vendet e botës katolike, sipas tyre, mund të kontribuojë në përmirësimin e pozitës së serbëve në Kosovë.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Ligji për të huajt në Kosovë filloi të zbatohet më 15 mars, por me masa shoqëruese që Bashkimi Evropian i kërkoi Kosovës në momentin e fundit, më 14 mars.

Një ditë më parë, më 13 mars, patriarku serb Porfirije u dërgoi letra Papës Leo XIV, presidentëve të Rusisë, SHBA-së dhe Francës, Vladimir Putin, Donald Trump dhe Emmanuel Macron, kryeministrave të Italisë, Mbretërisë së Bashkuar dhe Gjermanisë, si dhe sekretarit të përgjithshëm të OKB-së António Guterres dhe drejtorit të përgjithshëm të UNESCO-s Khaled El-Enany, duke i ftuar të përdorin autoritetin e tyre që autoritetet në Prishtinë të ndalojnë zbatimin e Ligjit për të Huajt, të cilin ai e cilësoi si thellësisht diskriminues.

Patriarku Porfirije paralajmëroi se zbatimi i këtij ligji nuk do të vinte në pikëpyetje vetëm funksionimin e Universitetit në Mitrovicën e Kosovës, të shkollave fillore dhe të mesme ku nxënësit serbë ndjekin mësimin sipas programeve të shtetit të tyre, si dhe funksionimin e gjithë sistemit shëndetësor ku trajtohen serbët nga Kosova dhe Metohia, por edhe vetë mbijetesën e popullit serb dhe të shenjtërive ortodokse.

“Me zbatimin e këtij ligji, serbët do të humbnin mundësinë për t’u arsimuar dhe për t’u trajtuar, ndërsa punonjësit në arsim dhe shëndetësi do të humbnin vendet e punës, gjë që do të çonte në një largim edhe më masiv, në mos përfundimtar, të serbëve ortodoksë nga kjo tokë e lashtë e krishterë, në të cilën edhe sot ekzistojnë rreth 1300 kisha ortodokse, manastire dhe shenjtëri të tjera të krishtera, të shkatërruara më herët”, theksoi patriarku Porfirije.

Ai rikujtoi gjithashtu se askund tjetër në Evropë, si në Kosovë dhe Metohi, nuk ekziston një përqendrim kaq i madh i shenjtërive të krishtera në një vend, nga të cilat katër janë në listën e trashëgimisë botërore në rrezik të UNESCO-s.

Historiani Aleksandar Rakoviq thotë se patriarku Porfirije ka dërguar rreth dhjetë letra të personalizuara, përmbajtja e të cilave u sugjeron secilit adresues veç e veç marrëdhëniet e popullit serb me ato shtete apo liderë dhe çfarë mund të bëjnë konkretisht për të përmirësuar pozitën e serbëve në Kosovë dhe për t’i mbrojtur ata. Në këtë kuadër është edhe letra dërguar Papës.

“Kur të gjitha këto mblidhen, ato mund të kontribuojnë që serbët të qëndrojnë në Kosovë dhe Metohi, dhe duhet vlerësuar ky veprim i patriarkut Porfirije, i cili nuk deshi të linte asgjë rastësisë, por të bëjë gjithçka që është e mundur”, tha Rakoviq për Kosovo online.

Sipas tij, këto letra, jo vetëm individualisht, por edhe në sinergji, mund të japin rezultate, pasi paraqesin një apel global të patriarkut Porfirije drejtuar adresave më të rëndësishme në botë.

Rakoviq thekson se katolikët shqiptarë në Kosovë përbëjnë rreth dy për qind dhe janë elitë e atij shoqërie, por njëkohësisht rikujton se hierarkia e Kishës Katolike Romake të shqiptarëve në Kosovë dhe Metohi në të kaluarën ka pasur qëndrime shumë radikale kundër Kishës Ortodokse Serbe dhe shenjtërive serbe në Kosovë dhe Metohi.

“Ata kishin synim të përvetësonin shenjtëritë mesjetare serbe dhe t’i paraqisnin si të tyret. Kjo fushatë ka zgjatur prej dekadash dhe është intensifikuar sidomos pas hyrjes së NATO-s në Kosovë dhe Metohi dhe okupimit të krahinës jugore serbe”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Theksimi i fakteve

Ai shton, megjithatë, se Vatikani ka luajtur një rol pozitiv lidhur me çështjen e ndjeshme që Kosova të mos pranohet në UNESCO dhe që të mos mund t’i atribuojë vetes katër shenjtëritë më të mëdha serbe në KeM, e më pas edhe të tjerat.

“Duke pasur parasysh rolin pozitiv që Vatikani luajti atëherë, sigurisht që edhe sot u bëhet apel atyre të mbrojnë shenjtëritë serbe, ortodokse, të krishtera në Kosovë dhe që praktikisht të ndikojnë në hierarkinë e shqiptarëve në Kosovë e Metohi që sa më pak të përhapin të pavërteta se ato kanë qenë kisha të tyre dhe se serbët i kanë përvetësuar në Mesjetë. Duke pasur parasysh këto përvoja pozitive me UNESCO-n dhe rolin pozitiv që pati Papa Françesku kur ndaloi kanonizimin e Alojzije Stepinacit, më duket se kjo ka ndikuar që patriarku Porfirije t’i shkruajë edhe Papës së ri, për t’ia rikujtuar faktet dhe duke besuar se kjo letër, konkretisht për të, do të arrijë të ndalojë pretendimet e shqiptarëve ndaj shenjtërive mesjetare serbe dhe të frenojë ose të paktën të dekurajojë përpjekjet për dëbimin e serbëve nga Kosova dhe Metohia”, thekson Rakoviq.

Sipas tij, letra drejtuar Papës ka gjasa të mbështetet në thelb mbi rrënjët e krishtera në Kosovë dhe Metohi.

“Kosova dhe Metohia është çështja e Jerusalemit të Evropës. Është një çështje kaq e shenjtë sa nuk ka një tjetër të tillë. Dikur ishte çështja e Kostandinopojës dhe ajo, për fat të keq, u zgjidh në mënyrë të pafavorshme për të krishterët ortodoksë, por që të mos arrijmë në një situatë që çështja e Kosovës dhe Metohisë të zgjidhet në mënyrë të pafavorshme për ne, duhet të bëjmë gjithçka të mundur në diplomaci dhe të jemi të durueshëm, duke pritur momentin kur kjo çështje do të zgjidhet me drejtësi”, konsideron ky historian.

Siç shton ai, mbetet të shihet se cili do të jetë epilogu përfundimtar lidhur me ligjet e kontestuara, pasi situata rreth zbatimit të tyre për momentin është e ngrirë.

“Por edhe një situatë e tillë e ngrirë është më e mirë sesa që shqiptarët në muajt e ardhshëm të fillojnë me dëbimin administrativ të serbëve nga Kosova dhe Metohia”, thekson Rakoviq.

Historiani Aleksandar Guxhiq, duke komentuar letrën e patriarkut serb, thotë se Vatikani ka ndikim në vendet e botës katolike dhe për këtë arsye Papa Leo XIV është ndër ata të cilëve iu drejtua kreu i Kishës Ortodokse Serbe para fillimit të zbatimit të Ligjit për të Huajt në Kosovë, me supozimin se Vatikani mund të kontribuojë në përmirësimin e pozitës së serbëve në Kosovë.

“Papa është me ndikim në botë, veçanërisht në botën katolike, dhe Vatikani ka ndikim mbi vendet e kësaj bote. Logjika dhe supozimi i patriarkut është se kjo mund të kontribuojë ndjeshëm në përmirësimin e pozitës së serbëve në Kosovë”, deklaroi Guxhiq për Kosovo online.

Ai njëkohësisht rikujton faktin se Vatikani nuk e ka njohur Kosovën.

“Llogaritja e patriarkut është se kërkesa drejtuar Vatikanit në këtë moment do të ndihmojë në përmirësimin e pozitës së serbëve dhe në këtë kontekst duhet parë vendimi i tij për t’iu drejtuar Papës dhe Vatikanit për ndihmë”, vlerëson Guxhiq.

“Garancitë ligjore”

Ish-ambasadori i Kosovës në Itali, Albert Prenkaj, nuk e sheh me simpati veprimin e patriarkut serb.

Ai thotë se nuk qëndrojnë pretendimet e patriarkut Porfirije të paraqitura në letër se zbatimi i Ligjit për të huajt do të vinte në pikëpyetje mbijetesën e popullit serb dhe të shenjtërive ortodokse në Kosovë, dhe vlerëson se qytetarët e komunitetit serb në Kosovë kanë standardin më të lartë të të drejtave të njeriut me garanci kushtetuese dhe ligjore.

“Me qëndrime të tilla dhe të ngjashme, Kisha Ortodokse Serbe nuk i shërben ekumenizmit me Selinë e Shenjtë, kishat e tjera dhe as dialogut ndërfetar me bashkësitë e tjera fetare”, mendon Prenkaj.

Sipas tij, letra e patriarkut u është dërguar tri fuqive: SHBA-së si një nga fuqitë globale, Rusisë si aleate tradicionale dhe Vatikanit si një qendër e rëndësishme e krishterimit, dhe duke prekur thelbin e të drejtave të njeriut, patriarku Porfirije synon të nxisë qendrat botërore që të tërheqin vëmendjen e zyrtarëve të Kosovës.

Vatikani, thekson Prenkaj, njihet si një autoritet moral universal me dialog të hapur me të gjitha qendrat politike, kulturore dhe fetare.

“Mendoj se përmes ekumenizmit dhe dialogut, Selia e Shenjtë është në marrëdhënie të vazhdueshme të mira me Kishën Katolike lokale në Kosovë, Kishën Ortodokse Serbe, si dhe me Bashkësinë Islame të Kosovës”, shton ai.

Zbatimi me masa shtesë

Prenkaj thekson gjithashtu se vizita e përfaqësuesit evropian për dialog, Peter Sorensen, te kryeministri i Kosovës Albin Kurti, një ditë para fillimit të zbatimit të Ligjit për të huajt dhe Ligjit për automjetet, rezultoi me një marrëveshje për fillimin e zbatimit me disa masa shtesë lidhur me qytetarët e komunitetit serb në Kosovë, si dhe ata që ushtrojnë veprimtari në Kosovë por nuk janë shtetas të saj, të cilat sipas tij janë “kompromise joparimore” të bëra nga Kurti.

Albin Kurti, për shkak të masave që shoqërojnë zbatimin e Ligjit për të huajt, të shpallura më 14 mars pas takimit me Sorensenin, u përball edhe me kritika nga partitë opozitare shqiptare në Kosovë, të cilat këtë zgjidhje e shohin si “shkelje të sovranitetit të Kosovës dhe zbatim të autonomisë së dakorduar në Ohër”.

Sipas marrëveshjes, kujtojmë, serbëve pa dokumente të Kosovës u është dhënë një afat prej tre muajsh për t’i siguruar ato, ndërsa për ata nga Serbia qendrore që punojnë dhe studiojnë në veri të Kosovës është paraparë dhënia e lejeve të përkohshme të qëndrimit në Kosovë për një periudhë prej një viti.

BE gjithashtu i ka kërkuar Kosovës që të lejojë përdorimin e letërnjoftimeve të lëshuara nga Serbia para 15 marsit 2026 për personat që jetojnë në Kosovë, si mjet identifikimi për proceset administrative.

Nga ana tjetër, përfaqësuesit politikë të serbëve vlerësojnë se me këto masa është shmangur katastrofa që mund të kishte shkaktuar Ligji për të huajt nëse do të kishte hyrë në fuqi më 15 mars pa to, pasi parashihte që të gjithë ata që nuk kanë dokumente të Kosovës do të duhej të largoheshin nga territori i Kosovës.