Mosbesimi dhe stigma kulturore: Me çfarë përballen viktimat e dhunës seksuale në Kosovë?

Dhuna dhe ngacmimi seksual në Kosovë është dukuri e shpeshtë dhe në shumicën e rasteve viktimat janë të mitur. Sipas hulumtimeve, pothuajse 50 për qind e grave në Kosovë ishin të ekspozuara ndaj një lloj ngacmimi seksual. Përderisa gratë e të gjitha komuniteteve në jug të Ibrit kanë qenë në shënjestër për dekada, në veri numri i rasteve është rritur në dy vitet e fundit. Mosbesimi në institucionet dhe dënimi i shoqërisë janë disa nga arsyet pse gratë vendosin të mos raportojnë ngacmimet seksuale, ndërsa dënimet për dhunuesit nuk janë adekuate, theksojnë bashkëbisedueset e Kosovo online.

Shkruar nga: Millena Milladinoviq

Publiku në rajon ishte veçanërisht i tronditur nga rasti i përdhunimit të pesëfishtë të një vajze 11-vjeçare në Prishtinë dy vjet më parë.

Ajo ngjarje e rëndë nisi një valë protestash në Kosovë, kur protestuesit kërkuan dorëheqjen e autoriteteve përveç mbrojtjes së grave dhe vajzave. Kjo pasoi me dorëheqjen e drejtorit të Policisë së Kosovës, Samedin Mehmeti, dhe drejtorit të Administratës për Trajtimin e të Burgosurve dhe të Miturve, Ali Gashi.

Pesë personat që kryen krimin u dënuan me 62 vite burg në total, dhe Rrjeti i Grave të Kosovës vlerësuan se aktgjykimi ishte skandaloz dhe i papranueshëm.

Dy vjet pas atij krimi të rëndë, situata në Kosovë nuk ka ndryshuar. Sipas të dhënave të Policisë së Kosovës, në nëntë muajt e këtij viti janë raportuar 64 raste të dhunimit në Kosovë. Një numër i madh i viktimave janë ende të mitur.

“Rastet e dhunimit kanë rënë nga 101 vitin e kaluar në 64 raste në një periudhë nëntë mujore të këtij viti”, ka thënë Policia e Kosovës për Kosovo online.

“Policia e Kosovës, gjatë prezantimit të këtyre të dhënave nga Departamenti i Rendit Publik, vlerëson lart bashkëpunimin me qytetarët dhe i falënderon ata për mbështetjen e vazhdueshme në drejtim të rritjes së sigurisë publike dhe arrestimit të personave të kërkuar për vepra të ndryshme kriminale”, tha policia.

Megjithatë, hulumtimi që do të tregonte numrin real të përdhunimeve apo ngacmimeve seksuale në Kosovë nuk ekziston, thonë nga Rrjeti i Grave të Kosovës.

Edhe pse liderët e Kosovës flasin për zero tolerancë ndaj këtij lloj ngacmimi, menaxherja e programit të organizatës joqeveritare Nisma e Re Shoqërore Millica Andriq Rakiq thotë për Kosovo online se presidentja aktuale Vjosa Osmani, si dhe ministrja e Drejtësisë Aljbuljena Haxhiu, nuk kanë bërë asgjë për të.

Avokatja Vanja Macanoviq nga Qendra Autonome e Gruas beson se gratë, veçanërisht në territoret e karakterizuara me tensione dhe ndarje, siç është rasti me Kosovën, përdoren si mjet hakmarrjeje përmes formave të ndryshme të ngacmimit seksual dhe dhunës.

Keqkuptimi i autoriteteve dhe shoqërisë

Andriq Rakiq thekson se dhuna seksuale ndaj grave është një problem i madh në Kosovë, për të cilin institucionet nuk kanë zgjidhje adekuate. Sipas saj, gratë në Kosovë kanë frikë të raportojnë ngacmimet seksuale, sepse nuk kanë besim te institucionet, por edhe sepse nuk duan stigmë të tillë.

Andriq Rakiq thotë për Kosovo online se veriu i Kosovës ishte një mjedis i sigurt për gratë dhe se shembujt e dhunës seksuale nuk ishin të zakonshme, por se situata ndryshoi dy vjet më parë, pasi gratë serbe në veri janë gjithnjë e më shumë viktima të një forme të ngacmimit seksual.

Një grup grash nga veriu i dërguan edhe një letër komandantit të KFOR-it, në të cilën për shkak të ngacmimeve seksuale gjithnjë e më të shpeshta në rrugë, kërkonin që ura mbi Ibër të mbetet e mbyllur, si dhe që KFOR-i t'i mbrojë.

Nga ana tjetër, shton Andriq Rakiq, gratë serbe në jug të Ibrit, si dhe gratë nga komunitetet e tjera joshumicë, kanë qenë viktima të ngacmimeve seksuale për dekada.

“Dhuna ndaj grave është një problem i madh në Kosovë. Në mënyrë paradoksale, veriu ka qenë deri diku i izoluar nga ky problem, sepse është një komunitet i vogël kulturalisht, dhe deri vonë nuk ka qenë e pranueshme dhe nuk ka ndodhur shpesh që të keni shembuj të ngacmimeve seksuale në hapësira publike. Kur ndodhte, më së shumti dëgjohej në kontekst familjar dhe shumë rrallë ndodhte në rrugë. Në dy vitet e fundit është bërë problem në veri, por gratë serbe, si dhe gratë e tjera në jug, janë duke u përballur me këtë problem për dekada të tëra”, thotë ajo.

Ajo beson se nuk është rritur numri i rasteve të përdhunimeve dhe ngacmimeve, por numri i femrave që raportojnë rastin është më i madh.

“Mund të pohoj se institucionet kosovare nuk kanë bërë asgjë për këtë temë”, tha Andriq Rakiq.

Siç ka theksuar ajo, ish-presidentja e Kosovës, Atifete Jahjaga, ka qëndruar për zbardhjen e rasteve të përdhunimeve të kryera gjatë luftës, dhe kjo vlen vetëm për femrat shqiptare, ndërsa presidentja aktuale Vjosa Osmani dhe ministrja e Drejtësisë Albulena Haxhiu, shton ajo, nuk kanë sjellë asnjë problem në nivelin e politikave që ndikojnë në përmirësimin e sigurisë së grave.

Sipas saj, shqetësues është fakti se në mesin e të dhunuarve ka një numër të madh të të miturve. Ai thekson se problem i madh është edhe keqkuptimi i autoriteteve, në radhë të parë i policisë, me të cilin viktimat hasin kur raportojnë rastet e ngacmimeve.

“Situata është alarmante, në mesin e viktimave të përdhunimit ka shumë të mitur këtë vit, shpesh vajza nga komunitetet joshumicë, këto janë probleme të mëdha që po fshihen nën qilim. Nuk ka asnjë përgjigje nga prokuroria, policia, as ndryshim i qëndrimit të policisë, fillimi i problemit është gjithmonë ai që i përgjigjet i pari denoncimit për dhunë, përkatësisht policia dhe punonjësit e policisë, të cilët shpeshherë, sipas dëshmive të grave, nuk kanë reagim adekuat ndaj raportimit të dhunës. Gratë shpesh ndeshen me oficerët e policisë duke u thënë atyre se është një çështje familjare dhe jo diçka që duhet ta trajtojnë, ose zgjedhin të mos u besojnë viktimave”, shton ajo.

Problemi kryesor është mosraportimi i rasteve dhe siç thotë Andriq Rakiq, gratë vendosin ta bëjnë këtë për shkak se nuk kanë besim te institucionet, si dhe për arsye shoqërore.

“Problemi kryesor është se nuk ka besim tek institucionet, gratë nuk janë të gatshme të raportojnë raste të tilla. Kjo është pjesa e parë e problemit. E dyta është ajo shoqërore, ku gratë, veçanërisht nga komuniteti serb, nuk e duan atë lloj stigme dhe që mjedisi i tyre i afërt, veçanërisht vëllezërit, burrat ose baballarët, e dinë se kjo ka ndodhur, sepse kanë frikë se do të ndërmarrin ndonjë veprim dhe kështu do të futen në telashe para ligjit”, thekson ajo.

Siç shprehet ajo, policia ka mundësi të hetojë, por nuk ka vullnet të mjaftueshëm për ta bërë këtë.

“Është një temë e ndjeshme që mund të politizohet, e cila mund të përdoret nga të dyja palët për qëllime politike, dhe kur shkon në sferën politike, viktimat vuajnë”, ka përfunduar Andriq Rakiq.

Viktimat në 70 për qind të rasteve janë të mitur

Menaxherja e Programit kundër dhunës ndaj grave, Adelina Berisha, theksoi se hulumtimet tregojnë se rreth 70 për qind e viktimave të dhunës seksuale janë të mitur dhe paralajmëroi se dënimet për atë krim në Kosovë nuk janë adekuate.

Berisha ka deklaruar se vitet e fundit janë raportuar më shumë raste të dhunës seksuale në Policinë e Kosovës, por se nuk është bërë asnjë hulumtim për të treguar numrin real.

“Të dhënat e Institutit të Mjekësisë Ligjore tregojnë se 70 për qind e rasteve të dhunës seksuale ndaj të rinjve janë nën moshën 18 vjeçare. Raporti ynë i fundit i vitit 2015, i cili hulumton përhapjen e dhunës në familje dhe ngacmimit seksual në Kosovë, tregon se më shumë se 48 për qind e grave janë ngacmuar seksualisht gjatë jetës së tyre”, tha ajo.

Siç u shpreh ajo, duke krijuar platforma të ndryshme interneti, viktimat bëhen objektiva të lehta. Ajo shtoi se duhet folur për faktin se çdo veprim pa miratimin e gruas është vepër penale.

“Është gjynah që në Kosovë të rinjtë kanë “role model”, tashmë edhe në platformat online, dhe mendoj se është edhe më e lehtë të bësh dhunë ndaj dikujt. Ne flasim hapur me të rinjtë për konceptin, në mënyrë që ata të dinë se nuk mund të bëjnë diçka nëse nuk kanë leje. Nëse thjesht prek dikë pa leje, është krim. Duhet të punojmë më shumë me gjeneratat e reja, që ata të informohen për këtë. Edhe gjeneratat e vjetra duhet të flasin me të rinjtë dhe t'i mësojnë ata”, tha Berisha.

Ajo theksoi se duhet të punohet për të rritur ndërgjegjësimin për të drejtat e njeriut dhe për t'i drejtuar viktimat atje ku mund të kërkojnë ndihmë.

“Aty ku mendohet se gruaja nuk ka të njëjtin pushtet me burrin, aty burri e përdor pushtetin kundër gruas. Duhet të bëjmë më shumë, t'u mësojmë të rinjve se çfarë janë të drejtat e njeriut, çfarë është dhuna seksuale, dhuna në përgjithësi, ku mund të raportojnë nëse janë viktima, ku të kërkojnë ndihmë, dhe se e dinë që të gjitha këto vepra janë kriminale”, tha Berisha.

Dënimet për dhunë apo ngacmim seksual nuk janë adekuate në praktikë, thotë Berisha. Përkundrazi, ato janë më pak se sa e kërkon ligji.

Krahas punës me viktimat është e nevojshme edhe puna me autorët, shton bashkëbiseduesja jonë.

"Kemi një program për të gjithë ata që kanë kryer këtë lloj dhune, për të përmirësuar qëndrimet dhe opinionet e tyre. Duhet të punohet me ta, duhet t'u shpjegojmë se veprimet e tyre ndikojnë keq tek njerëzit e tjerë, tek shteti dhe shoqëria”, tha Berisha.

Situata nuk mund të ndryshojë në një kohë të shkurtër, thekson ajo, por shton se është optimiste për këtë.

“Është shumë punë, kryesisht për median dhe për ne si shoqëri civile, sepse është përgjegjësia jonë të jemi pranë njerëzve, të tregojmë të drejtat e tyre. Nuk ndryshon brenda natës, por jam optimist se gjërat do të shkojnë më mirë”, thotë Berisha.

Siç ka theksuar ajo, Rrjeti i Grave të Kosovës ka ngritur çështjen e ndëshkimit të dhunës online, e cila, shton ajo, aktualisht është më e përhapura.

“Ne besojmë se edhe kjo formë e dhunës duhet të dënohet, shpresojmë që do të ndodhë pas zgjedhjeve, sepse aktualisht nuk ka interes për të, por ne kemi këshilluar Ministrinë e Drejtësisë se dhuna online është e dënueshme”, tha ajo.

Sa i përket rritjes së numrit të rasteve të dhunës seksuale ndaj grave në veri të Kosovës, Berisha i inkurajoi gratë që turpi i mjedisit të tyre të mos i pengojë që të raportojnë rastet.

“Më vjen keq që gratë në veri kanë dy probleme: sistemin dhe njerëzit, do të doja që gratë në veri të jenë më të sigurta dhe të lajmërojnë të gjitha këto raste në polici dhe të kërkojnë ndihmë. Pres që policia të bëjë punën e saj dhe të ndjekë penalisht dhunuesit. Ne jemi kundër çdo lloj dhune, për ne nuk ka rëndësi se cilit grup etnik i përket viktima. Duhet të kujdesemi për njëri-tjetrin. Dua t'u them të jenë të guximshëm dhe të raportojnë rastet e dhunës. Në veri kemi aktiviste që janë gra shumë të forta, edhe viktimat mund t'u kërkojnë ndihmë”, ka përfunduar Berisha.

Dhuna seksuale si një formë hakmarrjeje

Avokatja Vanja Maçanoviq nga Qendra Autonome e Grave deklaroi se në Kosovë ka shkelje të të drejtave dhe dhunë ndaj grave të të gjitha nacionaliteteve. Ajo tregoi se gratë, veçanërisht në territoret e karakterizuara me tensione dhe ndarje, siç është rasti me Kosovën, përdoren si mjet hakmarrjeje përmes formave të ndryshme të ngacmimeve dhe dhunës seksuale.

Macanoviq vëren se, kudo që ka një lloj të caktuar konflikti që zgjat shumë dhe është i pazgjidhur, fatkeqësisht reflektohet në dhunën ndaj grave.

Këtë, siç thotë, më së shumti e konfirmojnë gratë që janë viktima të përdhunimeve në luftë, të cilat ka, si në rajon ashtu edhe në mbarë botën.

“Përvoja e grave dëshmon se gratë përdoren si mjet hakmarrjeje ndaj këtij kombi tjetër përmes formave të ndryshme të ngacmimeve seksuale dhe dhunës. Kosova nuk është një rast i izoluar ku gratë janë në shënjestër. Si hallka më e dobët, ato janë të vështira për t'u mbrojtur. Është e lehtë ta bësh atë lloj dhune sidomos kur ke një atmosferë mosndëshkimi për dhunën dhe ngacmimin seksual. Kështu ndodh jo vetëm në Kosovë, por përgjithësisht kudo. E shohim edhe në Serbi. Kjo është diçka që ne e shohim çdo ditë”, tha Macanoviq për Kosovo online.

Ajo që shihet në media, por edhe për situatën në Kosovë, është se ka problem me dhunën seksuale ndaj grave të çdo nacionaliteti, thekson Maçanoviq.

“Kemi pasur edhe një rast të dhunimit të shumëfishtë të një vajze dymbëdhjetëvjeçare dhe shumë raste të tjera që kanë dalë në opinion. Ato në fakt tregojnë se kur ke zona ku ka një konflikt që zien, se të gjitha të drejtat, veçanërisht të drejtat e grave, janë të margjinalizuara për sa i përket mbrojtjes dhe mbështetjes”, vëren ajo.

Ajo thekson se që nga futja e veprës penale të ngacmimit seksual në Serbi është rritur numri i kallëzimeve dhe ndjekjeve penale të rasteve të asaj forme të ngacmimit.

Ajo tregon se praktika ka treguar se kur disa sjellje ndalohen ligjërisht në fillim, ndërkohë që ato janë në nivel ngacmimi, parandalohen raste më të rënda si përdhunimi dhe vrasja e grave.

“Kur Serbia prezantoi veprën penale të ngacmimit seksual, në të gjitha mediat ishte atëherë 'burrat nuk do të mund t'u drejtohen më grave' dhe ne që punojmë me gratë dhe ofrojmë shërbimin e ndihmës juridike falas, e dimë se sa kohë u desh për të futur atë vepër penale. Që sjelljet e caktuara t'i ndaloni në fillim, kur është në nivelin e ngacmimit seksual, që të mos ndodhin raste më të rënda, siç është, për fat të keq, dhunimi dhe vrasja e grave. Ajo që u tregua kur Serbia prezantoi veprën penale të ngacmimit seksual, është se sapo ka filluar të zbatohet ligji, janë raportuar raste ndaj vajzave të mitura. Kur shikojmë statistikat në Serbi, numrin e raporteve dhe rasteve të përpunuara, është e qartë se është dashur të paraqitet vepra penale e ngacmimit seksual”, tha Maçanoviq.

Megjithatë, ndonëse është e bindur se në Kosovë ka një situatë të ngjashme, ajo thekson se pyetja kryesore është se si reagojnë institucionet kur bëhet aplikimi.

Sqaron se ka dallim kur njihet autori, krahasuar me rastin kur bëhet fjalë për një person të panjohur që ngacmon femrat në vende publike gjatë kalimit, në stacionet e autobusëve apo në transport.

Macanoviq thekson se në Kosovë ekziston "Rrjeti i Grave të Kosovës" dhe organizata që ofrojnë ndihmë dhe mbështetje për viktimat e ngacmimeve dhe dhunës seksuale.

Ato organizata, thekson ajo, janë edhe në veri të Kosovës, ku, siç thotë, "konflikti i ngrirë shqiptaro-serb është gjithmonë duke zier".

Pikërisht ato organizata, shton ajo, ofrojnë ndihmë pa marrë parasysh nacionalitetin e grave, qofshin ato serbe, shqiptare, rome...

"Organizatat e grave janë gjithmonë në kërkim të mënyrave për të ndihmuar. Ajo që shohim në përvojën tonë është se kur gratë serbe që jetojnë në Kosovë kërkojnë ndihmë për një lloj të caktuar të dhunës, në radhë të parë për dhunë në familje, në pjesët e tjera të Kosovës, që nuk është në veri, ata realizojnë të drejtën e mbrojtjes. Problemi është veriu i Kosovës, ku e keni këtë konflikt të ngrirë dhe gjithë këtë që po ndodh vazhdimisht. Në përgjithësi, ju keni një situatë krejtësisht të parregulluar për të cilën janë përgjegjës ata në krye, por kjo ndikon në përditshmërinë e qytetarëve. Pikërisht këtu është problemi. Në Kosovë keni pamjen se të gjithë po merren me probleme të tjera, jo me problemet reale të qytetarëve dhe më pas qytetarët e Kosovës e kanë të vështirë të ushtrojnë të drejtën e mbrojtjes në pjesën veriore”, ka përfunduar Macanoviq.