Narrativat e rreme për pogromin edhe pas dy dekadash: Kush e nxit retorikën që e dogji Kosovën?

“Një gënjeshtër e përsëritur dy herë bëhet e vërtetë”, por çfarë ndodh kur informacionet e pasakta përsëriten për më shumë se dy dekada? Lajmi i rremë në të cilin serbët u akuzuan për mbytjen e djemve shqiptarë në Çabër çoi në një valë dhune më 17 mars 2004. Përfaqësues të komunitetit të gazetarëve për Kosovo online theksojnë se mediat që raportojnë në gjuhën shqipe, duke përhapur dezinformata, luajtën rol kyç në pogromin që pasoi, por edhe se raportimi joprofesional vazhdon edhe 22 vjet më pas, duke mbajtur gjallë narrativat e pasakta që pengojnë pajtimin.

Shkruan: Millena Maksimoviq

Për lajmin e rremë të atëhershëm të publikuar në shërbimin publik RTK askush nuk ka mbajtur përgjegjësi, e as më vonë për përhapjen e tij.

Përgjegjësia, duket, nuk do të ketë as për çdo të pavërtetë të ardhshme lidhur me atë ngjarje, por një komunitet do të mbajë mend se në valën e dhunës u vranë tetë serbë, u plagosën të paktën 170 dhe u dëbuan më shumë se 4.000, ndërsa u shkatërruan rreth 900 shtëpi serbe dhe u dogjën 35 objekte fetare, përfshirë 18 monumente kulture.

Edhe këtë 17 mars, mediat në gjuhën shqipe fajësuan serbët për mbytjen e djemve në Çabër, pa iu referuar raporteve të misioneve dhe organizatave ndërkombëtare (UNMIK, OSBE, Human Rights Watch), të cilat njëzëri konfirmojnë se pikërisht ai lajm i rremë i publikuar në mediat shqiptare nxiti valën e dhunës në të cilën humbën jetën 23 persona, paralajmëroi Shoqata e Gazetarëve të Serbisë.

Jo më të përmbajtur ishin as politikanët shqiptarë, kështu që kryetari i Mitrovicës së Jugut, Faton Peci, duke vendosur kurora në varret e fëmijëve, deklaroi se ata u ndalën në mes të lojës “nga një grup i organizuar serbësh”.

Një grup organizatash joqeveritare i drejtuan një apel të përbashkët institucioneve në Kosovë, mediave dhe komunitetit ndërkombëtar që të respektojnë faktet e vërtetuara dhe standardet profesionale kur bëhet fjalë për dhunën e marsit 2004, duke paralajmëruar për retorikën e dëmshme të liderëve politikë dhe raportimin e disa mediave.

Kapsolla fillestare

Bashkëbiseduesit e Kosovo online theksojnë se pikërisht lajmi i rremë ishte shkaktari i valës së dhunës që pasoi, por se edhe 22 vjet pas pogromit të marsit mediat vazhdojnë t’i qasen këtij ngjarjeje në mënyrë joprofesionale.

Kryetari i Shoqatës së Gazetarëve të Serbisë (SHGS), Zhivojin Rakoqeviq, deklaroi për Kosovo online se 17 marsi 2004 ishte një nga datat kur ishte e rëndësishme që në një përballje përfundimtare të përfundohej me serbët – me kulturën e tyre, shpirtërinë, shtetësinë dhe të gjitha veçoritë e tyre – dhe se mediat që raportonin në gjuhën shqipe atëherë ishin vetëm një lloj shkaktari dhe “kapsolla fillestare” që ndezi gjithçka në të gjitha nivelet.

Rakoçeviq vlerëson se për katastrofën e 17 marsit është përgjegjës një mjedis jodemokratik dhe totalitar, duke kujtuar se shkaktari ishte lajmi i rremë për mbytjen e djemve shqiptarë në lumin Ibër, për të cilin u fajësuan serbët.

“Në atë moment ajo kapisle shkaktoi shpërthimin e një shoqërie që nuk mund të pranonte tjetrin dhe të ndryshmin. Dhe ai totalitarizëm mediatik, që në atë moment ishte i drejtuar kundër serbëve, ishte një orientim klasik drejt shënjestrave nëpër qytete, fshatra, kisha, në ato mikrobashkësi dhe geto që mbijetuan nga viti 1999 deri në 2004. Pra, kishit media që atë ditë xhironin dhe transmetonin pamje të disa eshtrave dhe thoshin se serbët kishin vrarë shqiptarë në vitin 1999 dhe i kishin mbajtur ato eshtra. Pas kësaj nuk mbeti më asnjë moment i vetëm në të cilin ajo komunitet serb mund të mbijetonte, pra nuk iu la as minimumi i mundësisë për të mbijetuar”, tha Rakoçeviq.

Ai rikujton se mediat atëherë “udhëhiqnin një fushatë ndjekjeje”.

“Ka të regjistruar nga OSBE: nga Gjakova raporton një korrespondent i shërbimit publik RTK dhe thotë: ‘situata në qytet është e qetë’, ndërkohë që kisha serbe po digjej. Kjo është një indiferencë absolute. Nuk ka palë tjetër këtu. Pala tjetër është e dënuar me zhdukje”, thekson Rakoçeviq.

Ai deklaron se 17 marsi ishte një nga datat në të cilat ishte e rëndësishme t'u jepej fund serbëve në llogaridhënien përfundimtare.

"Kur një komunitet, një grup, një sistem, një shoqëri vendos të bëjë një llogaridhënie përfundimtare me dikë, atëherë e vërteta nuk është absolutisht e rëndësishme. Nuk ka më mekanizma të brendshëm që, në raport me të tjerët dhe ndryshe dhe me të vërtetën, ju pengojnë të përhapni urrejtje dhe të ripërtërini mundësinë e konfliktit. Sepse këtu nuk bëhet fjalë për përhapjen e lajmeve të rreme sepse është një lloj inercie ose sepse korrespondon me mendimin e përgjithshëm, këtu çështja është se një sistem i tërë po përpiqet të vazhdojë psikologjinë e llogaridhënies përfundimtare", tha Rakoçeviq.

Krimi pa dënim

Pasojat e një narrative të tillë janë katastrofike, thekson ai, sepse nuk ka përparim midis atyre që përhapin lajmet e rreme dhe autorëve, dhe as ndëshkime.

"Autorët duhej të ishin ndëshkuar dhe një dorë drejtësie duhej t'u vinte atyre, dhe kjo është absolutisht e vogël dhe e papërfillshme. Nga ana tjetër, mediat që janë shënuar si shkaktarë - dhe kjo është, para së gjithash, shërbimi publik i Radiotelevizionit të Kosovës dhe gazeta më liberale e shqiptarëve të Kosovës, 'Koha ditore' - përfaqësojnë një paradoks në të cilin problemi nuk ishin marshimet dhe thirrjet për të sulmuar mediat që përfaqësojnë qëllime lufte, por problemi ishte se shumica e besonte. Vrasja e fëmijëve bëhet publike, si dhe 'Koha ditore', si një gazetë liberale, e cila botoi tekstin 'Kujdes, serbët po kolonizojnë Kosovën'", tha bashkëbiseduesi ynë.

Ai thekson se teksti është nënshkruar nga një burrë me emrin Petar Rogel, identiteti i të cilit nuk është zbuluar kurrë dhe i cili pretendonte se serbët nga regjimi i Beogradit që banojnë në Kosovë janë një objektiv legjitim.

"Në atë moment, u ndje se mund të kishte një kthim dhe për këtë arsye u arrit një nga qëllimet - kthimi i serbëve në qytetet e Kosovës dhe Metohisë pas 17 marsit. 236,000 të dëbuarit u harruan dhe pas kësaj gjithçka ishte një farsë, asgjë nuk mund të ndodhte", thotë Rakoçeviq.

Ai vëren se narrativat dhe idetë e 17 marsit janë të ngulitura në psikologjinë dhe metodologjinë e llogaridhënies përfundimtare, dhe se pyetja kryesore është se si t'i mbijetojmë ato.

"Mund t'i mbijetojmë nëse zhvillojmë pluralizëm, normalitet dhe shembuj në komunitetet tona se nuk duhet të mendojmë kurrë në një mënyrë totalitare dhe përjashtuese, as në psikologjinë e llogaridhënies përfundimtare, kur bëhet fjalë për të tjerët dhe të ndryshëm. Fatkeqësisht, ne jemi shënjestra e një mendimi të tillë, dhe media është një shkas që pret të përmbushë dëshirat e errëta të një sistemi që nuk ka gjetur kuptimin e tij dhe nuk u ka sjellë pothuajse asnjë të mirë qytetarëve të tij", përfundoi Rakoçeviq.

Kryeredaktori i portalit "Pishtaljka", Vladimir Radomiroviq, paralajmëron se informacioni i pasaktë rreth asaj që çoi në pogromin e marsit po shfaqet ende në mediat në Prishtinë pas 22 vitesh, duke kujtuar se lajmet e rreme ishin "kapsolla" që shkaktoi dhunë masive kundër serbëve.

Përgjegjësia e bashkësisë ndërkombëtare

Radomiroviq deklaron se më përgjegjësit për dhunën që ndodhi në vitin 2004 janë ata që u kujdesën për sigurinë në Kosovë sipas Rezolutës 1244 - KFOR-i dhe misioni i OKB-së.

"KFOR-i duhej të siguronte siguri të plotë, mbi të gjitha për serbët dhe qytetarët e tjerë që kërcënoheshin nga ajo dhunë. Forcat e KFOR-it nuk e bënë këtë, as misioni i Kombeve të Bashkuara nuk kërkoi përgjegjësi për ato dështime. Ne e dimë se vetëm pasi dhuna shpërtheu, forcat amerikane hynë në terren, ndoshta duke parandaluar një tragjedi edhe më të madhe, por gjithashtu e dimë se forcat nga disa vende evropiane, para së gjithash, shikuan me qetësi atë që po ndodhte dhe madje ndihmuan në kryerjen e spastrimit etnik të serbëve nga disa pjesë të Kosovës dhe Metohisë. Prandaj, më përgjegjëset janë forcat ndërkombëtare që morën mandatin në vitin 1999 dhe që nuk përmbushën atë që duhej të përmbushnin dhe që sot, për fat të keq, ua lënë kujdesin për sigurinë forcave të shqiptarëve etnikë që vazhdojnë atë që filloi në vitin 1999 - persekutimin e popullsisë serbe", thekson Radomiroviq.

Ai paralajmëron se informacioni i pasaktë rreth asaj që shkaktoi dhunë masive kundër serbëve vazhdon të shfaqet, dhe se në media, të cilat, pretendon ai, u mbështetën nga vendet perëndimore me donacione të bollshme dhe mbështetje politike.

"Po flasim, për shembull, për 'Kohën Ditore', e cila pretendoi përsëri në mënyrë të rreme pikërisht këtë mars se serbët ndoqën fëmijë shqiptarë me qen dhe se këta fëmijë kërkuan strehim në Ibër dhe për këtë arsye u mbytën. Pra, pas 22 vitesh, kjo gënjeshtër po përsëritet, e cila, falë atyre mediave të ashtuquajtura liberale, ka mbijetuar në publikun shqiptar, dhe duhet të kujtojmë gjithashtu raportimin e turpshëm nga RTK që shkaktoi, domethënë kontribuoi në më shumë dhunë dhe se RTK nuk u thirr kurrë për të dhënë llogari për atë nxitje për një krim dhe se asnjë nga gazetarët dhe redaktorët që publikuan atë informacion të rremë nuk u mbajt përgjegjës për të gjitha ato që u prodhuan nga nxitja e tyre", deklaroi Radomiroviq.

Pasojat e dhunës së marsit, pretendon ai, në vend që të rrisnin dhe përmirësonin sigurinë e serbëve në Kosovë, ishin krejt të kundërta.

"Diplomacia perëndimore dhe media perëndimore - të gjitha u komplotuan për të thënë se dhuna ishte pasojë e statusit të pazgjidhur të Kosovës dhe Metohisë dhe se ky status duhet të zgjidhet sa më shpejt të jetë e mundur, pra që shqiptarët e Kosovës duhet të fitojnë pavarësinë. Pra, në vend që të mbroheshin serbët në Kosovë dhe Metohi, ajo dhunë, në të cilën u zhdukën serbët, vendet e shenjta dhe pronat serbe në Kosovë dhe Metohi, u përdor për të rritur edhe më shumë presionin mbi serbët dhe çoi në shpalljen e njëanshme të pavarësisë së Kosovës, përpjekjen e paligjshme për të shkëputur një pjesë të territorit të Republikës së Serbisë dhe këtë situatë në të cilën jetojmë sot", vlerësoi Radomiroviq.

Përgjegjësia, pohon ai, bie përsëri mbi politikanët shqiptarë, mediat që raportojnë në gjuhën shqipe dhe bashkësinë ndërkombëtare.

"Kur flasim për bashkësinë ndërkombëtare, duhet ta dimë se ajo është vetëm një pjesë e saj - ajo perëndimore, e cila mbështeti të ashtuquajturën pavarësi të Kosovës dhe e cila ende dëshiron ta justifikojë atë vendim të paligjshëm, plotësisht të paligjshëm për të njohur atë pavarësi të shpallur në mënyrë të njëanshme duke mbështetur çdo sulm ndaj serbëve, ose duke heshtur për të, ose duke e mbështetur hapur atë, siç ndodhi vitet e fundit. Edhe në rastet e sulmeve ndaj fëmijëve serbë, pamë se nuk erdhi asnjë dënim nga Perëndimi, as nuk kërkuan përgjegjësi, as politike dhe as morale, kur bëhet fjalë për shqiptarët dhe autoritetet në Pristinë", përfundoi ai.

Edhe sot e paqartë kush është organizatori

Kryetarja e Shoqatës së Gazetarëve të Kosovës dhe Metohisë (SHGKM), Ivana Vanovac, për Kosovo online rikujton se ende nuk është zbuluar kush është organizatori i dhunës ndaj serbëve më 17 dhe 18 mars, por se dihet kush në një masë të madhe ka kontribuar që publiku dhe qytetarët të nxiten të marrin pjesë në atë dhunë – dhe këta janë, siç thotë ajo, mediat që publikuan lajmin e rremë. Ajo thekson se edhe 22 vjet pas pogromit të marsit, mediat vazhdojnë t’i qasen këtij ngjarjeje në mënyrë joprofesionale.

Ajo thekson se publiku do të donte të dinte se është nisur një hetim lidhur me ngjarjet e 17 dhe 18 marsit, si dhe që është filluar një proces gjyqësor që do të kishte një epilog, por shton se edhe sot mbetet e paqartë kush është organizatori i dhunës dyditore ndaj serbëve.

“Ajo që dimë me siguri është se kush në një masë të madhe ka kontribuar që publiku dhe qytetarët të nxiten të marrin pjesë në atë dhunë. Këto ishin mediat që, duke publikuar lajmin e rremë se pas vdekjes së djemve shqiptarë në Çabër qëndronte një grup serbësh, shkaktuan agresion në popull, kështu që kësaj dhune iu përgjigjën edhe ata që ndoshta në thelb nuk e kishin planifikuar fare, as nuk e dinin se do të organizohej diçka e tillë – pra qytetarët”, tha Vanovac.

Ajo thekson se gënjeshtra që atëherë u plasua me aq këmbëngulje në publik ishte shkaktari i dhunës dhe se ekziston përgjegjësi absolute e mediave për përmasat në të cilat ajo ndodhi.

“Ajo që është e frikshme është se ne tashmë, ja, 22 vjet pas atyre ngjarjeve të rënda, çdo vit përballemi me të njëjtin problem, e ai është një qasje po aq joprofesionale e mediave shqiptare ndaj asaj dite dhe atij informacioni”, thekson Vanovac.

Ajo rikujton se askush nuk duhet të harrojë se hetimet që janë kryer, dhe të cilat janë zhvilluar nga organe të pavarura ndërkombëtare në atë kohë, kanë treguar se komuniteti serb nuk ka asgjë të bëjë me mbytjen e djemve në Çabër.

“Çka është shumë e rëndësishme të theksohet, sepse nëse vazhdimisht e ringjallim këtë narrativë për ne si fajtorë, për faktin se një komunitet mban përgjegjësi kolektive për vdekjen e njerëzve të pafajshëm, atëherë vërtet hyjmë në një problem që çdo herë, çdo vit më 17 mars, gjithçka të përshkallëzohet përsëri”, tha Vanovac.

Politika redaktuese dhe ata që qëndrojnë pas saj, thekson bashkëbiseduesja jonë, janë përgjegjës për mënyrën se si mediat edhe sot raportojnë për ngjarjet e 17 marsit.

“Thjesht, ai që kishte interes që në mars të ndodhte dhuna, ajo dhunë e tmerrshme ndaj popullit serb dhe ndaj pronës dhe trashëgimisë së tij kulturore, po ai edhe sot vendos se ende nuk është momenti që këto dy komunitete të pajtohen plotësisht”, porositi ajo.

Vanovac thekson se një nga sinjalet e para që do të tregonte se do të ketë ndonjë pajtim dhe njohje të ndërsjellë të përgjegjësive për kontekstin e përgjithshëm politik do të jetë mënyra se si mediat raportojnë për ngjarjet e pakëndshme nga komuniteti tjetër.

“Kjo, diku, ndoshta do të jetë treguesi i parë se ka shpresë që kjo zonë të stabilizohet. Për momentin nuk ka asnjë shenjë që kjo do të ndodhë, ndërsa 17 marsi si tragjedia më e madhe ndoshta do të jetë pikërisht ai tregues i parë që gjërat po normalizohen gradualisht dhe se njëra palë megjithatë është e gatshme të pranojë përgjegjësinë për ngjarjet”, përfundoi ajo.