Ndryshimi i Ligjit për shtetësinë – një afrim i ri i Vetëvendosjes ndaj diasporës para zgjedhjeve të mundshme?

Ndalimi i shtetësisë së dyfishtë në shumë vende është arsyeja pse për vite me radhë një numër i madh i qytetarëve të Kosovës që jetojnë jashtë vendit kanë vendosur të kërkojnë lirimin nga shtetësia e Kosovës. Rifitimi ose marrja për herë të parë e shtetësisë për diasporën pritet së shpejti të bëhet më e lehtë, sapo Kuvendi të miratojë ligjin e ri që Qeveria e ka aprovuar para pesë ditësh. Me fitimin e shtetësisë, përfshihet edhe regjistrimi në listën zgjedhore, prandaj bashkëbiseduesit e Kosovo online vlerësojnë se me miratimin e këtij ligji vazhdon afrimi i Vetëvendosjes me diasporën në prag të zgjedhjeve të mundshme të parakohshme.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Sipas të dhënave të Ministrisë së Punëve të Brendshme të Kosovës të publikuara vitin e kaluar, nga 1 janari deri më 30 nëntor 2024, nga shtetësia e Kosovës janë hequr dorë 1.291 qytetarë, ndërsa nga viti 2020 deri në vitin 2024 këtë e kanë bërë 17.752 qytetarë.

Kur merret në konsideratë periudha nga viti 2008 deri në vitin 2024, kjo shifër është shumë më e madhe dhe arrin deri në 57.000 persona.

Projektligji i ri për shtetësinë, sipas ministrit të Punëve të Brendshme të Kosovës, Xhelal Sveçla, parashikon lehtësime të konsiderueshme për qytetarët, veçanërisht për diasporën.

Ndryshimet kanë të bëjnë me procedurat për rifitim, marrje, regjistrim dhe humbje të shtetësisë.

Qytetarët nga diaspora që kanë qenë të detyruar të heqin dorë nga shtetësia, tha Sveçla, do të mund ta rifitojnë atë përmes një procedure të thjeshtuar: në vend të nëntë dokumenteve të deritanishme, do të mjaftojë një aplikim dhe një dëshmi se personi që paraqet kërkesën nuk është dënuar në shtetin ku jeton, ndërsa është shkurtuar edhe afati për shqyrtimin e kërkesës. Nga gjashtë muaj sa ishte më parë, tani është reduktuar në 30 ditë.

Kjo do të thotë se nëse ligji miratohet deri në fund të prillit, kërkesat që do të fillojnë të arrijnë mund të përpunohen deri në fund të majit. Afër afatit për regjistrim në listën zgjedhore, nëse zgjedhjet e parakohshme parlamentare, siç parashikojnë disa, mbahen në fillim të qershorit.

Pa dokumente edhe shqiptarët – të huaj

Politologu Ognjen Gogiq deklaroi për Kosovo online se futja në procedurë e Ligjit të ri për shtetësinë është padyshim vazhdim i afrimit me diasporën, për të cilën besohet se është e prirur ndaj Vetëvendosjes, por ai thekson edhe se koha e ndryshimit të këtij ligji lidhet me fillimin e zbatimit të Ligjit për të huajt. Ky ligj, siç thotë ai, edhe shqiptarët etnikë, nëse nuk kanë dokumente të Kosovës, i trajton si të huaj.

Gogiq shpjegon se shqiptarët me origjinë nga Kosova, të cilët janë shpërngulur në ndonjë vend, më së shpeshti në Evropën Perëndimore, janë detyruar të heqin dorë nga shtetësia e Kosovës për të marrë shtetësinë e vendit ku kanë shkuar.

“Këta shqiptarë, kur vijnë në Kosovë, nuk janë shtetas të Kosovës dhe ndaj tyre zbatohet Ligji për të huajt. Ata gjithashtu duhet të lajmërojnë qëndrimin e tyre pas tre ditësh. Me këtë ligj u dilet në ndihmë pikërisht atyre. Është bërë publike se miratimi i këtij ligji të ri duhet të thjeshtojë procedurën për rifitimin e shtetësisë së Kosovës dhe se ai është i destinuar kryesisht për këta shqiptarë dhe përgjithësisht për qytetarët e Kosovës që kanë hequr dorë nga shtetësia”, thekson Gogiq.

Ndryshimet në ligj, siç thekson ai, u njoftuan në dhjetor, para zgjedhjeve parlamentare, por më pas Kuvendi i Kosovës nuk mundi ta miratonte atë pasi u shpërbë, ndërsa qeveria që donte ta propozonte atë ligj ishte teknike.

Për miratimin e ligjeve, shton ai, tani përdoret periudha në prill, kur është e sigurt se Kuvendi i Kosovës mund të funksionojë.

"Sigurisht, kjo lidhet absolutisht me zgjedhjet që priten, dhe në përgjithësi është një adhurim për diasporën, e cila është një bazë shumë e rëndësishme për Vetëvendosjen dhe Kurtin. Në këtë mënyrë, potencialisht disa shqiptarë që jetojnë në diasporë do të jenë në gjendje të rifitojnë shtetësinë e Kosovës në një procedurë më të thjeshtë dhe më të shpejtë, duke fituar kështu të drejtën e votës, dhe supozohet se ata më pas do të votojnë për Vetëvendosjen në disa zgjedhje të ardhshme.  Por jo vetëm ata, me siguri e gjithë familja do të jetë e lumtur për këtë, kështu që ajo mund ta shpërblejë atë në disa zgjedhje të ardhshme. Ky është një vazhdim i promovimit të diasporës shqiptare nga Vetëvendosja, sepse besohet se diaspora shqiptare është në favor të Vetëvendosjes dhe, në fund të fundit, asaj i atribuohet fitorja historike e asaj partie në dhjetor të vitit të kaluar", thekson bashkëbiseduesi ynë.

Regjistrimi në listën zgjedhore si qëllim përfundimtar

Shkaku për trajtimin e ligjit të ri, sipas politologut Ivan Tomiq, është se janë krijuar kushte që personat që janë larguar nga Kosova të mund të kenë shtetësi të dyfishtë, por ai thekson gjithashtu se iniciativa vjen në një moment politikisht të favorshëm për Albin Kurtin, pasi me regjistrimin në shtetësi bëhet edhe regjistrimi në listën zgjedhore.

“Sigurisht që ekziston një nevojë që ky ligj të miratohet tani, pasi dimë që dhjetëra mijëra njerëz që janë larguar nga Kosova, sidomos pas vitit 2008, janë detyruar të heqin dorë nga shtetësia e Kosovës sepse nuk mund të merrnin dokumente në shtetet ku jetonin. Megjithatë, tani janë krijuar kushtet dhe ata që kanë marrë dokumente mund të kenë shtetësi të dyfishtë”, tha Tomiq për Kosovo online.

Ai, megjithatë, shton se iniciativa ka ardhur më shumë nga disa arsye personale, duke marrë parasysh se në pushtet është Albin Kurti, në kuptimin e forcimit të trupit zgjedhor.

“E dimë që Albin Kurti prej vitesh merr mbështetje të konsiderueshme politike nga jashtë, sepse njerëzit në diasporë zakonisht lidhen me tema nacionaliste që janë tërheqëse për ta dhe për të cilat votojnë për një politikan në Kosovë, ndërsa më pak merren me standardin e jetesës dhe tema të tjera. Pikërisht për këtë arsye Albin Kurti dëshiron të ketë sa më shumë njerëz nga jashtë në listën zgjedhore, dhe me regjistrimin në shtetësi ju regjistroheni edhe në listën zgjedhore. Mendoj se ky është qëllimi përfundimtar i një iniciative të tillë që vjen në një moment politikisht të favorshëm për Albin Kurtin dhe për këtë arsye ai po merret me këtë temë pikërisht tani”, thekson Tomiq.

Analisti Artan Muhaxhiri thekson se të gjithë e dinë pse Albin Kurti ka nisur miratimin e Ligjit për shtetësinë, i cili parashikon lehtësime të konsiderueshme, veçanërisht për diasporën, por ai shton se ka edhe shumë aspekte të tjera lidhur me këtë çështje, pasi tema e diasporës është shumë emocionale për Kosovën.

“Çështja e diasporës është shumë komplekse dhe emocionale për Kosovën, si nga aspekti historik ashtu edhe nga ai ekonomik. Por për Kurtin kjo është edhe një çështje politike, sepse ai gëzon popullaritet të madh në diasporë dhe fiton shumicën absolute të votave të saj”, tha Muhaxhiri për Kosovo online.

Për këtë arsye, shton ai, kjo temë është shumë e ndërlikuar dhe varet nga këndvështrimi.

“Mund ta shikoni nga këndvështrimi demografik, por për këtë qeveri aktuale është gjithashtu një çështje politike, sepse është pak e mundshme që të rinjtë nga diaspora që jetojnë në Gjermani apo Zvicër të kthehen këtu për të jetuar, pasi zhvillimi shoqëror nuk është i krahasueshëm. Ajo që duhet bërë është krijimi i kushteve të përshtatshme për investitorët nga diaspora që të vijnë në Kosovë, sepse kjo është ajo që i nevojitet Kosovës”, thekson ky analist.

Pa kthim në Kosovë

Sipas vlerësimit të Gogiqit, Ligji i ri për Shtetësinë do të çojë në një rritje të pjesës së shqiptarëve, etnikisht, në bazën totale të qytetarëve të Kosovës, por struktura demografike në vetë Kosovën nuk do të ndryshojë domosdoshmërisht.

"Sepse këta janë njerëz që jetojnë jashtë Kosovës dhe ndoshta nuk do të kthehen as në Kosovë. Numri i shqiptarëve në librin e qytetarit do të rritet, sepse nuk janë vetëm shqiptarë, ka edhe goranë, boshnjakë, komunitete që kryesisht largohen nga Kosova dhe fitojnë shtetësinë e disa vendeve të tjera, kështu që heqin dorë nga shtetësia e Kosovës dhe ndoshta njëri prej tyre do të dëshirojë të rifitojë shtetësinë e Kosovës", thekson Gogiq.

Ndryshimet specifike në ligj, të paktën në aspektet që janë të njohura për publikun, siç thotë ai, nuk kanë të bëjnë drejtpërdrejt me komunitetin serb dhe se serbët që u larguan nga Kosova, nëse shkuan në vendet e Evropës Perëndimore, u larguan në bazë të dokumenteve serbe dhe për këtë arsye nuk u detyruan të hiqnin dorë nga shtetësia e tyre e Kosovës nëse e kishin fare.

Në teori, shton ai, Ligji mund t'u lejojë disa serbëve të rimarrin dokumentet e Kosovës, nëse i kishin hequr ato.

Sipas besimit të tij, serbët nuk do t'i kushtojnë shumë vëmendje këtij ligji.

"Nuk i prek ata drejtpërdrejt, përveç se sigurisht ata do të jenë të vetëdijshëm se pjesa e popullsisë shqiptare në popullsinë e Kosovës mund të rritet potencialisht në këtë mënyrë. Ndryshimi në strukturën demografike të Kosovës, megjithatë, në përgjithësi nuk ndikon në garancitë kushtetuese dhe ligjore që ekzistojnë për komunitetet jo-shumicë. Ato jepen nga Kushtetuta dhe ligjet pavarësisht nga përqindja e popullsisë. Pra, nëse numri i serbëve në popullsinë e Kosovës bie, kjo nuk do të vërë në pikëpyetje të drejtat e tyre të garantuara, por sigurisht që pozicioni i të gjitha atyre komuniteteve që nuk janë shumicë, serbe dhe të tjera, bëhet më pak i favorshëm nga fakti se ato bëhen një grup shtesë i margjinalizuar dhe se janë më pak të shumta në popullsinë e përgjithshme”, përfundon Gogiq.

Tomiq mendon ngjashëm, kur thotë se pamja demografike në Kosovë nuk do të ndryshojë kur njerëzit nga diaspora të marrin shtetësinë, sepse ata do të vazhdojnë të jetojnë jashtë vendit.

"Esenca këtu është vetëm që ata të regjistrohen në listën e votuesve. Nga ana tjetër, kjo mund të ndikojë në komunitetin serb në kuptimin që numri i votuesve në anën shqiptare do të rritet, dhe përqindjet tona do të vazhdojnë të ulen. Por në thelb, asgjë nuk do të ndryshojë sepse komuniteti serb ka vende të garantuara si në parlament ashtu edhe në sektorin publik. Është e vërtetë që kjo ende nuk respektohet as sot, veçanërisht në lidhje me përfaqësimin në sektorin publik, por në lidhje me ato të drejta themelore politike që janë të garantuara dhe Sipas planit të Ahtisaarit dhe Kushtetutës së Kosovës, asgjë nuk do të ndryshojë në atë kuptim", vlerëson bashkëbiseduesi ynë.

Ai shton se demografia e çdo kombi është jashtëzakonisht e rëndësishme, dhe për këtë arsye, thotë ai, serbët duhet t'i kushtojnë vëmendje situatës së tyre demografike, në mënyrë që të mos përfundojnë në një situatë ku ka vetëm një përqind të tyre në Kosovë.

Përndryshe, Ligji aktual për Shtetësinë e Kosovës u miratua nga Kuvendi në vitin 2013, dhe sipas tij, anëtar i diasporës së Kosovës konsiderohet çdo person që ka qëndrim të ligjshëm dhe të rregullt jashtë Kosovës, por që konfirmon se ka lindur në Kosovë dhe se ka lidhje të ngushta familjare dhe ekonomike në Kosovë. Kushdo që është pasardhës i tij i drejtpërdrejtë dhe që mund të provojë se ka lidhje të ngushta familjare ose ekonomike në Kosovë konsiderohet anëtar i diasporës.