Një gjysmë shekulli mosmarrëveshje greko-turke: A mund të jetë zgjidhja për Qipron modeli edhe për Kosovën?

Gjysmë shekulli më parë, më 20 korrik 1974, Qiproja u nda në dy pjesë. E ndërsa kryetarja e re e vjetër e Komisionit Evropian, Ursula fon der Lejen, pohon se ka ardhur koha për ribashkimin e këtij ishulli, bashkëbiseduesit e Kosovo online vlerësojnë se gjithçka është e mundur në situatën aktuale gjeopolitike, por që tani për tani ky skenar është vetëm në axhendën e “urimeve të mira” të Bashkimit Evropian. Në të njëjtën "folder" tani për tani është edhe çështja e dialogut mes Beogradit dhe Prishtinës. A mundet në atë rast Bashkimi Evropian përmes zgjidhjes për Qipron të gjejë model edhe për Kosovën?

Shkruan: Arsenije Vuçkoviq

Njëra u krijua gjatë Luftës së Ftohtë, dhe tjetra në fund të shekullit të kaluar.

Krejtësisht të papajtueshme në pjesën më të madhe, rastet e Qipros dhe Kosovës janë gjithsesi në mënyrë të papërmbajtshme të ngjashme: dy konflikte të ngrira në tokën evropiane që nuk janë zgjidhur.

Në të njëjtën kohë, qëndrimi i Evropës për të dyja çështjet është pothuajse identik.

Nëse rastësisht do t'i linte qytetarët e Qipros në fjalimin e saj, si Beogradi ashtu edhe Prishtina kohët e fundit do ta kishin njohur veten sipas fjalëve të kryetares së Komisionit Evropian, Ursula fon der Lejen.

"Ne mbështesim integritetin territorial dhe sovranitetin. Qipriotët meritojnë të jetojnë në një vend të bashkuar në kushte paqeje, bashkëjetese, stabiliteti dhe prosperiteti", tha presidentja e Komisionit.

Ajo shtoi se "çështja e Qipros është gjithashtu një çështje evropiane".

“Do të vazhdojmë ta mbështesim me vendosmëri Qipron në përpjekjet e saj për të ribashkuar shtetin e fundit anëtar të ndarë të BE-së, në përputhje me rezolutat përkatëse të Këshillit të Sigurimit të OKB-së”, tha Fon der Lejen me rastin e 50-vjetorit të ndarjes së Qipros.

Në një skenar të tillë, as Beogradi dhe as Prishtina nuk do të ndjeheshin rehat të dëgjonin përgjigjen e shprehur të presidentit turk Tajip Erdogan ndaj kësaj ideje të Fon der Lejen.

"Besojmë se një zgjidhje me një federatë të vetme nuk është e mundur në Qipro," tha shkurt Erdogan.

Qiproja fitoi pavarësinë dhe pushoi së qeni një koloni e Britanisë së Madhe në vitin 1960, por administrata e përbashkët e grekëve dhe turqve qipriotë u shpërbë shpejt.

Më pas, më 20 korrik 1974, Turqia dërgoi forca të forta detare dhe ajrore për të mbrojtur, siç u njoftua, vëllezërit e saj në Qipro.

Pasi pushtuan pjesën veriore, ishulli ndahet nga "vija e gjelbër" në Republikën e Qipros në jug, e cila ka qenë një anëtare e barabartë e Bashkimit Evropian që nga viti 2004 dhe e vetëshpallur "Republika Turke e Qipros Veriore", e cila aktualisht njihet vetëm nga Ankaraja.

Edhe pas gati gjysmë shekulli, bashkësia ndërkombëtare nuk ka gjetur zgjidhje për vendin e ndarë.

Problemi i Kosovës, të paktën në detajet më të freskëta faktike, fillon në vitin 1999 me miratimin e Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e cila ndërpreu ndërhyrjen e NATO-s në RFJ-në e atëhershme dhe forcat e sigurisë jugosllave duhej të tërhiqeshin nga ajo pjesë e atëhershme. Krahina Autonome e Kosovës dhe Metohisë.

Në vitin 2008, autoritetet në Prishtinë shpallën pavarësinë, e cila u njoh nga shumica e vendeve të hemisferës perëndimore, dhe brenda Bashkimit Evropian, pesë anëtarë ende e kundërshtojnë ashpër atë.

Provat dhe precedentët

Ish-ambasadorja në OSBE Branka Llatinoviq beson se deklarata e kryetares së Komisionit Evropian Ursula fon der Lejen për bashkimin e Qipros duhet të interpretohet si një provë e qartë se Bashkimi Evropian qëndron fort pas secilit prej anëtarëve të tij.

“Presidentja e Komisionit Evropian bëri një deklaratë shumë të prerë, vendimtare në lidhje me ruajtjen e integritetit territorial dhe unitetit të Qipros dhe ky është vetëm një shembull se si BE-ja qëndron pas anëtarëve të saj dhe se BE-ja nuk është vetëm një sistem vlerash dhe fitimi parash, por edhe një mbështetje për pavarësinë territoriale dhe sovranitetin e një vendi. Natyrisht, çështja e politikës së përbashkët të sigurisë dhe mbrojtjes dhe kjo deklaratë duhet lexuar në atë kuptim”, thotë Llatinoviq.

Ajo shton se Qiproja është një precedent evropian sepse, përveç çështjeve të pazgjidhura territoriale, ajo u pranua ende në Bashkimin Evropian.

“Ka arsye të ndryshme dhe modele të ndryshme. Qiproja është një konflikt i ngrirë, por si i tillë u pranua në BE, gjë që është kundër të gjitha parimeve, jo vetëm BE-së. Çdo organizatë ndërkombëtare kujdeset se cili shtet pranohet dhe nëse ka kontroll mbi të gjithë territorin e saj. Është një parim sine qua non dhe Bashkimi Evropian e ka braktisur atë në rastin e Qipros. Ajo mori Qipron pavarësisht se nuk ka kontroll mbi një të tretën e territorit të saj. Sigurisht që kjo u bë nën ndikimin e madh të Greqisë, e cila kishte kapacitet shantazhi”, shpjegon ky diplomat karriere.

Ajo thekson se pas kësaj BE-ja ende i ka forcuar pozitat e saj sa i përket kushteve për pranimin e anëtarëve të tjerë.

“Jo vetëm që lidhet me Serbinë, sepse atje e kemi Rezolutën 1244 dhe gjithmonë mund të themi se ai territor është nën mandatin e OKB-së, gjë që ka qenë edhe për anëtarësimin tonë në Këshillin e Evropës”, ​​përkujton Llatinoviq.

Ajo paralajmëron se, nga ana tjetër, njoftimet e BE-së për pranimin e anëtarëve të tjerë të rinj si Moldavia apo Ukraina janë të dyshimta.

“Në Moldavi, ju keni Transnistrinë (Pridnistria), ku praktikisht ky vend nuk ka kontroll mbi atë pjesë të territorit, dhe një qeverisje lokale pro-ruse. Së dyti, çfarë do të ndodhë me Ukrainën, si do të përfundojë ajo luftë? A do të kemi një konflikt të ri të ngrirë apo do të rregullohet në një mënyrë tjetër kur të zhvillohen negociatat. Por të gjitha këto janë sfida të reja me të cilat po përballet BE-ja dhe bota moderne”, beson Llatinoviq.

E pyetur nëse modeli i zgjidhjes për Qipron mund të zbatohet edhe në Kosovë, Llatinoviq është skeptik.

“Shkaqet janë të ndryshme, historia është e ndryshme. Mendoj se këto janë gjëra që nuk mund të krahasohen me atë që kemi në Kosovë e Metohi. Por ka një fakt që qëndrimi i BE-së rrjedh nga qëndrimi i OKB-së për ruajtjen e unitetit dhe integritetit territorial të Qipros. Aty sigurisht kemi qëndrimin e Turqisë, i cili ndryshon”, saktëson Llatinoviq.

Ajo shton se edhe Kosova edhe Qiproja janë të lidhura me rezolutat e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, por edhe se ato janë të ndara nga përmbajtja e tyre e ndryshme.

“Së pari kemi Rezolutën 550 të KS të OKB-së nga viti 1983 kur ai që quhej shteti turk i Qipros Veriore shpalli pavarësinë. Në atë rezolutë, i gjithë akti shpallet i pavlefshëm dhe anëtarët e OKB-së ftohen të mos e njohin atë vend dhe të mos vendosin marrëdhënie diplomatike. Kjo është diçka që nuk është në Rezolutën 1244 ose rezolutat e mëvonshme. Së dyti, i gjithë procesi i negociatave i udhëhequr nga OKB-ja lidhur me bashkimin e Qipros u zhvillua pikërisht me këtë qëllim në mendje - si të rikuperohet ajo pjesë e territorit dhe si të sigurohen modelet e duhura: nëse është federatë apo konfederatë. Kemi ndjekur kryesisht modelin federal, duke qenë se shkaqet që kanë çuar në këtë janë krejtësisht të ndryshme nga ky”, thekson Llatinoviq.

Ajo kujton gjithashtu se, krahasuar me Kosovën, problemi i Qipros ka lindur në rrethana të ndryshme historike.

“Ishte koha e Luftës së Ftohtë, junta ushtarake në Greqi që shpalli aneksimin e Qipros, koha kur kemi grusht shteti grek në Qipro, pastaj koha e presidentit të atëhershëm Makarius që iku nga vendi, pastaj e Mikos Samsonit që ishte udhëheqës i asaj lëvizjeje për bashkimin e Qipros me Greqinë që ishte president i Qipros për tetë ditë... Më pas ndërhyrja e Turqisë në Qipron e Veriut, pastaj kthimi i Makarius... Të gjitha këto janë gjëra që nuk mund të krahasohen”, përfundon Llatinoviq.

Prapavija historike

Profesori në Departamentin e së Drejtës Ndërkombëtare në Universitetin e Prishtinës, Besfort Recaj, në një intervistë për Kosovo online ka thënë se për shkak të marrëdhënieve gjeopolitike në botë është shumë e vështirë të parashikohet se kur dhe si mund të ndodhë bashkimi i Qipros, por edhe se ky problem nuk është i krahasueshëm me çështjen e Kosovës.

“Situata në Qipro është shumë e ndërlikuar. Sidomos kur flasim për sfondin historik. Kemi një territor që në fakt është kontrolluar nga turqit në Qipron Veriore për dekada, deri më sot me ndihmën e Turqisë”, thotë Recaj.

Ai thekson se çështja e Qipros është komplekse nga disa këndvështrime.

E para është se dy anëtarë të NATO-s janë përfshirë në konflikt.

“Ne kemi Turqinë si dhe Greqinë, e cila edhe në vitet 70 luftoi për kontrollin e Qipros pas trazirave që filluan në atë kohë. Në anën tjetër kemi Qipron, e cila është anëtare e njohur e Bashkimit Evropian”, sqaron Recaj.

Prandaj, vijon ai, deklarata e Fon der Lejen për krijimin e një federate është në përputhje me politikën zyrtare dhe qëndrimin unik të BE-së për Qipron.

“Megjithatë, se si do të përkthehet kjo në realitet dhe si do të zhvillohet kjo çështje në të ardhmen, është shumë e vështirë të parashikohet për shkak të përfshirjes së fuqive të mëdha. Sidomos kur bëhet fjalë për marrëdhëniet globale, gjeopolitike dhe politike, sidomos në Ukrainë me pushtimin e paprovokuar të Ukrainës nga Rusia. Gjithashtu, ekziston një situatë e ndërlikuar në Lindjen e Mesme. Nuk mendoj se Evropa mund t'i japë vetes ndonjë reagim pozitiv për një politikë më të vendosur ndaj Qipros”, thotë Recaj.

I pyetur se sa do të ishte zgjidhja e çështjes së Qipros një model i mundshëm për Kosovën, ky profesor beson se këto janë “çështje thelbësisht të ndryshme”.

“Ka një dallim të madh dhe thelbësor mes Qipros Veriore dhe Kosovës. Në të dyja rastet kemi situata të ndryshme faktike. Këtë e ka konfirmuar edhe Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë në qëndrimin e saj për Shpalljen e Pavarësisë së Kosovës, se ajo nuk bie ndesh me të drejtën ndërkombëtare. Në rastin e Qipros Veriore, situata është e kundërta. Kemi një rezolutë të qartë të KS të OKB-së që refuzon shpalljen e pavarësisë nga turqit qipriotë dhe atë që tani njihet si Qiproja Veriore. Prandaj në aspektin juridik kemi situata krejtësisht të kundërta që nuk mund të krahasohen”, ka theksuar Recaj.

Ai shton se ka edhe një problem tjetër.

“Mbi të gjitha kemi gjendjen faktike të Komisionit për Krime kundër Njerëzimit që nuk kanë ndodhur në Kosovë, në ndryshim nga situata me qipriotët turq, ku Komisioni përcaktoi krejtësisht ndryshe”, përfundon Recaj.

Formula kompromisi

Nga ana tjetër, studiuesi i Institutit për Studime Evropiane, Srbolub Peoviq, vlerëson se pavarësisht synimeve të BE-së për bashkim, Turqia nuk do të heqë dorë nga vizioni i saj për zgjidhjen e Qipros, dhe se ky rast, si dhe rasti i Kosovës, kombinon një sërë zgjidhjesh të pasuksesshme nga bashkësia ndërkombëtare për të gjetur një formulë kompromisi.

“Seria e pozicioneve diplomatike që në fakt kanë zgjatur që nga vitet 1960 vazhdon. Nga njëra anë, ai kërkim është për një zgjidhje të një shteti federal, i cili do të përfshinte të ashtuquajturën Republikën Turke të Qipros Veriore. Turqia nga ana tjetër nuk dëshiron ta pranojë. Ajo dëshiron që ose e gjithë Qiproja të jetë nën administrimin e Turqisë ose të jetë të paktën Qiproja Veriore dhe ai nuk do të pajtohet me zgjidhje të tilla. Nuk ka pasur ndonjë ndryshim të madh që nga plani i Ananit në vitin 2004”, thotë Peoviq për Kosovo online.

Duke komentuar 50 vjet nga ndarja e Qipros dhe pretendimet e zyrtarëve evropianë se nuk do të heqin dorë nga bashkimi i ishullit, Peoviq thotë se pavarësisht fjalëve të mëdha, në praktikë situata nuk do të ndryshojë shumë.

“Ajo teorikisht do të mbetet në pozicionin që ka qenë faktikisht që nga viti 1997 dhe kur Qiproja aplikoi për anëtarësim në BE. Dhe nuk shoh ndonjë ndryshim të madh atje. Ajo që do të mbetet fakt është se Qiproja Veriore do të mbetet jashtë BE-së, se do të mbetet de facto e ndarë dhe se një situatë e tillë do të vazhdojë edhe në të ardhmen”, beson Peoviq.

Ai shton se sado të pakrahasueshme të duken, rastet e Qipros dhe Kosovës kanë disa pika kyçe të përbashkëta.

“Ajo që i bashkon ata është së pari ajo intoleranca etnike. Duhet të kujtojmë se edhe Qiproja ka pasur masakër masive. Le të themi se një e treta e popullsisë së Qipros nuk jeton aty ku jetonin gjysmë shekulli më parë. Ajo që i bashkon gjithashtu është një sërë zgjidhjesh të pasuksesshme nga komuniteti ndërkombëtar për të gjetur një formulë kompromisi. Ajo që i ndan është para së gjithash qëndrimi i Perëndimit, qëndrimi i Bashkimit Evropian, i cili mbron plotësisht sovranitetin qipriot këtu, gjë që nuk e bëri me Serbinë”, thotë Peoviq.

Ai vazhdon se nga ana e politikës së jashtme ka një ndryshim të madh në qasjen për zgjerimin e mëtejshëm të BE-së, sepse Qiproja ishte një model sipas të cilit ata nuk donin të funksiononin më.

“Megjithëse Qiproja njihet nominalisht si një shtet që shtrihet në të gjithë ishullin, përveç dy bazave britanike, në praktikë ajo funksionon ndryshe. Kemi dy sisteme paralele që prej gjysmë shekulli funksionojnë krejtësisht veçmas. Do t'ju kujtoj një ngjashmëri tjetër. Turqit që donin të bashkëpunonin me grekët, ata që ishin në sindikatat greke gjysmë shekulli më parë, u vranë në rrugë. Pra një paralele tjetër ndoshta me rastin e Kosovës dhe Metohisë. Mirëpo, nga ana tjetër, ajo që mendoj se i ka bashkuar, së paku deri vonë, është se keni pasur plotësisht dy sisteme paralele në një territor që kanë funksionuar pa asnjë pikë lidhëse”, beson Peoviq.

Ai thekson se qipriotët shohin shumë ngjashmëri me serbët dhe situatën në Kosovë.

“Qipriotët shohin shumë ngjashmëri me Kosovën dhe ndiejnë solidaritet të madh me popullin serb në Kosovë. Ndër të tjera, duhet të kujtojmë se në vitin 1999 ata kanë vënë në shënjestër ambasadën amerikane në vendin e tyre kur në provincën tonë kishte luftë. Megjithatë, fakti është se qëndrimet diplomatike të Perëndimit dhe të një pjese të madhe të botës janë të ndryshme. Republika Turke e Qipros Veriore nuk njihet nga asnjë vend. Ajo gjithashtu ka probleme të mëdha me demografinë. Popullsia është në rënie. Turqia po dërgon një popullsi të re nga kontinenti i saj dhe këtu lind fërkimi mes këtyre dy grupeve të turqve. Komuniteti turk nuk është demografikisht dominant dhe një sërë faktorësh janë të ndryshëm se në Kosovë”, përfundon Peoviq.