Përvjetori i Marrëveshjes për rrugën e normalizimit - i njëjti objektiv, e njëjta distance

Marrëveshja për rrugën e normalizimit ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, e arritur një vit më parë, më 27 shkurt 2023, në Bruksel, nuk e përmbushi pritshmërinë kryesore – që së paku të kontribuojë në stabilizimin e situatës në Kosovë, sepse sigurisht që ishte e vështirë të imagjinohej ndonjë afrim domethënës ndërmjet qëndrimeve të Beogradit dhe Prishtinës lidhur me çështjet mbi të cilat ata kanë vënë vija të kuqe në këtë periudhë.

Duke vënë një vijë pas 12 muajsh, bashkëbiseduesit e Kosovo online thonë se janë zgjidhur vetëm disa çështje, siç është përdorimi i targave, ndërsa shumica e problemeve që kanë ekzistuar atëherë ekzistojnë edhe sot. Bashkësia e komunave serbe, të cilën disa e konsiderojnë si levë kryesore të marrëveshjes, ende nuk është formuar dhe pozita e serbëve në Kosovë është gjithnjë e më e vështirë. Fajtorin për faktin se marrëveshja mbeti vetëm në letër e shohin disa në Bashkimin Evropian, si ndërmjetës që duhej të siguronte zbatimin e marrëveshjes.

Marrëveshja, kujtojmë, ka 11 pika, për të cilat në tekstin e dokumentit thuhet se palët kanë rënë dakord. Këtë e ka bërë të ditur Bashkimi Evropian pas takimit të sotëm në Bruksel nga përfaqësuesit e Beogradit dhe Prishtinës, Aleksandar Vuçiq dhe Albin Kurti, me Përfaqësuesin e Lartë të Bashkimit Evropian për Punë të Jashtme, Zhozep Borel dhe përfaqësuesin për dialogun Beograd-Prishtinë, Mirosllav Lajçak.

Nga ato 11 pika, pika e katërt u dallua si më problematike për Serbinë, sipas së cilës Serbia nuk do të kundërshtojë anëtarësimin e Kosovës në asnjë organizatë ndërkombëtare, ku mund të përfshihen Kombet e Bashkuara, ndërsa në Kosovë më shumë polemika shkaktoi pika 7, e cila flet për sigurimin e nivelit të duhur të vetëqeverisjes për komunitetin serb në Kosovë, duke përfshirë mundësinë e mbështetjes financiare nga Serbia.

Në zbatimin e marrëveshjes nuk ndihmoi as aneksi i zbatimit i rënë dakord në Ohër më 18 mars, dhe ashtu si dokumenti i shkurtit, as në atë të Ohrit nuk u vu nënshkrime. Në fund të vitit të kaluar, Serbia i dërgoi një letër Brukselit se e konsideron të pranueshme Marrëveshjen për rrugën drejt normalizimit dhe aneksin për zbatimin e saj vetëm në një kontekst që nuk i referohet njohjes de facto dhe de jure të Kosovës.

Profesori asistent në Fakultetin e Shkencave Politike në Beograd, Stefan Surlliq, thotë për Kosovo online se ka frikë se Marrëveshja për rrugën drejt normalizimit do të pësojë fatin e dokumenteve të pazbatuara kurrë në terren.

“Janë zbatuar pjesërisht pikat që kanë të bëjnë me përdorimin e dokumenteve dhe targave, por nuk janë zbatuar pikat thelbësore të kësaj marrëveshjeje si dhe aneksi i Ohrit dhe kjo i vë këto dokumente në përputhje me marrëveshjet e Brukselin të mëparshëme dhe marrëveshjet e tjera ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës për të cilat nuk ka vullnet politik për t'i zbatuar në praktikë. Këtu e kam fjalën në radhë të parë për Bashkësinë e Komunave Serbe”, tha Surlliq për Kosovo online.

Siç shton ai, pas një viti shihet se dokumenti është paraqitur si marrëveshje, nën presion të qartë ndërkombëtar. Ideja, thotë ai, ishte që situata në terren do të ndryshonte ndjeshëm dhe se do të kishte besim minimal midis dy palëve, gjë që do ta bënte më të lehtë për liderët politikë dhe negociatorët në Beograd dhe Prishtinë të zbatonin edhe disa pika të dhimbshme që Beogradi ishte angazhuar për to.

“Mirëpo, situata është krejtësisht ndryshe, ne shohim që ka një garë me kohën dhe ajo që do të ndodhë deri në prill është ajo që do të masim nëse kjo marrëveshje është zbatuar apo jo. Pas kësaj kemi zgjedhje për Parlamentin Evropian dhe zgjedhje në SHBA dhe nuk besoj se në atë fazë do të ketë presion që Beogradi dhe Prishtina të bëjnë lëshim për hir të ndonjë marrëveshjeje përfundimtare. Së dyti, është e rëndësishme të kihet parasysh se i vetmi rezultat konkret i kësaj marrëveshjeje dhe aneksit të Ohrit do të jetë këmbëngulja që dispozitat e tyre të përfshihen në tekstin e kapitullit 35 dhe ndryshimi i kornizës negociuese për Serbinë, dhe se në këtë se si një administratë e re në Bruksel është e detyruar të bëjë presion mbi Beogradin dhe të kërkojë zbatimin e asaj marrëveshjeje. Kjo është e vetmja gjë që tani shihet si një rezultat konkret dhe pritet që Gjermania dhe vendet e tjera udhëheqëse të BE-së të insistojnë në të. Por kur flasim për ndryshimin e situatës në terren, Beogradi dhe Prishtina as që janë afruar dhe pozita e serbëve në Kosovë po bëhet gjithnjë e më e vështirë”, thekson Surlliq.

Përmes kapitullit 35, marrëveshja, thekson ai, do të jetë e detyrueshme për Beogradin, nëse ai mbetet i vendosur në rrugën e anëtarësimit në BE, ndërsa nuk ka mundësi faktike që Kosova të kushtëzojë veten në rrugën evropiane thjesht sepse nuk njihet nga pesë anëtarë të BE-së.

“Do të ketë edhe disa kanale të tjera të ndikimit mbi Prishtinën, por është e qartë se ato nuk kanë qenë funksionale deri më tani. Pra, për të njëqindtën herë, BKS pret që të zbatohet një moment i ri politik dhe të përfundon procesi i gjatë i stagnimit në dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës”, përfundon Surlliq.

Politikologu Albinot Maloku thotë se tema qëndrore e Marrëveshjes drejt rrugës së normalizimit mes Kosovës dhe Sërbisë që është arritur para një viti e që më vonë u bë aneks në Ohër, ka qenë Bashkësia e Komunave Sërbe e cila ende nuk është implementuar dhe se kjo frenon zbatimin e marrëveshjes.

Kur një vit më parë u arrit Marrëveshja për rrugën e normalizimit, siç thotë ai, kishte shpresa se do të kishte ndikim konkret dhe që qytetarët do ta ndjenin. Si diçka që është përmbushur, ai përmend edhe pranimin e targave nga Kosova në Serbi dhe anasjelltas.

Maloku thekson se kryeministrja e Serbisë, Ana Brnabiq, ka thënë se një pjesë e marrëveshjes nuk do të përmbushet dhe se nga ana tjetër, kryeministri i Kosovës ndonjëherë harron se leva kryesore e marrëveshjes ishte BKS.

“Në përgjithësi kam shpresuar që Bashkimi Evropian, i cili lehtëson këtë dialog, do ta merrte seriozisht këtë proces, por tani kam ndjesinë se BE nuk ka vizion për të konkretizuar disa gjëra, pra të pranohet ajo që është marrë vesh në Bisel dhe Ohër, që në fund të ketë nënshkrime që do t'u jepnin një peshë tjetër këtyre dokumenteve”, thotë Maloku për Kosovo online.

Mungesa e vizionit të BE-së, shton ai, u jep hapësirë ​​palëve që të mos zbatojnë atë që është rënë dakord në Bruksel dhe Ohër.

“Ajo i shkon për shtat Aleksandër Vuçiqit dhe në të njëjtën kohë përdoret edhe nga kryeministri Kurti, i cili nuk ka vullnet të veçantë për të zbatuar BKS. Mendoj se BE duhet të ketë një vizion më të mprehtë, t'i trajtojë palët në mënyrë të barabartë dhe të jetë i balancuar në mënyrë që të pranohet nga të dyja palët dhe të fillojë ringjallja e planit franko-gjerman”, thotë Maloku.

Pritshmëritë nga marrëveshja, sipas Dragisha Mijaçiqit, Koordinator i Konventës Kombëtare për Kapitullin 35, ishin se situata në territorin e Kosovës, por edhe në marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, do të normalizohet në atë mënyrë që të qetësohen pasionet dhe të tentohet të të gjenin një zgjidhje për problemet e akumuluara politike, por kjo, për fat të keq, nuk ndodhi.

Ai kujton se menjëherë pas kësaj, në prill, Lista Serbe bojkotoi zgjedhjet lokale dhe se kryetarët aktualë u zgjodhën me një “numër të vogël votash”.

"Ajo solli paqëndrueshmëri të re politike dhe probleme të reja sigurie që vazhdojnë edhe sot e kësaj dite. Pra, nuk mund të themi se është zbatuar diçka që nga ajo që është rënë dakord më 27 shkurt dhe as kur do të zbatohet diçka në një të ardhme të parashikueshme”, thotë Mijaçiq.

E pyetur se cili është fati i marrëveshjes, duke pasur parasysh se Serbia ka ngritur kundërshtime për disa pjesë që kanë të bëjnë me njohjen de facto dhe de jure të Kosovës, por edhe rezistencën në Prishtinë për pjesën që flet për vetëqeverisjen e komuniteti serb, përkatësisht formimi i BKS, Mijaçiq thotë se përfaqësuesi i lartë i BE-së për politikë të jashtme, Zhozep Borel, deklaroi se të dyja palët janë pajtuar dhe se nuk do të ketë nevojë për ndryshime të mëtejshme të tekstit.

“Komisioni Evropian ka marrë urdhër për ndryshimin e kapitullit 35 të negociatave për Serbinë, i cili tani është në procedurë dhe kur të përfundojë, i cili do të jetë shumë shpejt, pavarësisht nëse Serbia pajtohet apo jo me disa pjesë, do të jetë kusht zyrtar për Serbinë drejt anëtarësimit të mëtejshëm në BE. U bë shumë zhurmë në komunikim dhe deklarata të zyrtarëve serbë për atë që duan apo nuk duan të pranojnë, por ajo që është marrë vesh në Bruksel dhe Ohër, partnerët ndërkombëtarë e kuptojnë si të pranuar dhe do të insistojnë në zbatimin e të gjitha atyre, duke përfshirë edhe Bashkësinë e Komunave Serbe, i cili është obligim i Prishtinës që nga viti 2013. Prishtina sigurisht që nuk do të mund të shpëtojë prej tij, veçanërisht nëse dëshiron të afrohet me BE-në apo me integrimet euroatlantike”, thotë Mijaçiq.

Moszbatimi i marrëveshjes, sipas mendimit të politologut Dimitrije Milliq nga Rruga e Tretë e Re, shtron çështjen e besueshmërisë së Bashkimit Evropian, për sa i përket faktit nëse ai mund të jetë garantues i marrëveshjeve të caktuara nëse ato mbeten një shkronjë e vdekur në letër, pra nëse të dyja palët kanë skepticizëm të caktuar ndaj marrëveshjes dhe nuk duan ta zbatojnë atë.

Por ai tregon se BE ka mundësi të bëjë presion mbi palët duke përfshirë pikat nga marrëveshja në kornizën e negociatave, gjë që do të kushtëzonte në masë të madhe rrugën evropiane të secilës palë nga ato pika.

“Besoj se do të ndodhë në fund. Me faktin se aktualisht është me rëndësi më të madhe për palën kosovare, e cila është në fazën e hershme të integrimeve evropiane dhe e cila ka ambicie shumë më të mëdha për të legjitimuar veten si një aktor i pavarur nga Serbia përmes integrimeve evropiane. Për ta është shumë më e rëndësishme të kenë progres në integrimin evropian sesa për Serbinë në këtë fazë”, thotë Milliq.

Megjithatë, ai vë në dukje edhe një fakt ndoshta kyç – se të dyja palët nuk kanë interes për zbatimin e marrëveshjes, përveç në disa pika.

"Për pikat më të diskutueshme, asnjëra palë nuk ka interes t'i zbatojë ato, përveç nëse janë nën presion të madh perëndimor. Pa presionin perëndimor, supozoj se vetëm përshkallëzimi i mëtejshëm është i mundur," thotë Milliq.