Plani i Rritjes së BE-së dhe Kosova - dhe paratë në një pjatë pa BKS?

Pagesat e para nga instrumenti europian “Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor”, i cili ofron gjashtë miliardë euro ndihmë për rajonin në periudhën 2024-2027, mund të nisin pas disa muajsh, por përveç formulimit të përgjithshëm që përcakton një parakusht i veçantë që Kosova dhe Serbia të kenë akses në këto fonde dhe që i referohet konstruktivitetit në procesin e normalizimit të marrëdhënieve, në rastin e Kosovës, nuk specifikohet se çfarë do të nënkuptonte ai konstruktivitet.

Formimi i Bashkësisë së Komunave Serbe? Disa spekulime shkojnë në atë drejtim, edhe pse askush nuk e merr më seriozisht skenarin në të cilin BE i imponon Prishtinës kushte të prekshme BKS-së. Dhe për anëtarësim në Këshillin e Evropës dje morën mbështetje nga APKE pavarësisht se BKS ishte e para në listën e kushteve.

Nëse “konstruktiviteti” i palës kosovare në procesin e normalizimit të marrëdhënieve nuk është përmbushja e obligimit të pranuar në dialogun e 11 viteve më parë dhe të ratifikuar në Kuvendin e Kosovës, atëherë çfarë do të përfaqësonte?

Gjërat ka të ngjarë të jenë më të qarta pas seancës së fundit plenare të Parlamentit Evropian javën e ardhshme, kur do të votohet Plani i Rritjes. Sigurisht, parakushtet e përbashkëta për të gjithë nga Ballkani Perëndimor janë stabiliteti makro-financiar dhe menaxhimi i mirë i financave publike, e cila do të kontrollohet para çdo pagese, e cila, siç është planifikuar, duhet të jetë dy herë në vit.

“Në rast se nuk plotësohen kushtet e pagesës, Komisioni do të pezullojë ose do të zbresë shumën përkatëse nga pagesa. Partneri i Ballkanit Perëndimor do të ketë një deri në dy vjet kohë për të përmbushur kushtet, përndryshe, në vitet në vijim, ajo shumë do të rishpërndahet mes të tjerave”, përcaktoi Komisioni Evropian.

Duke pasur parasysh këtë “propozim” që paralajmëron se paratë mund të ndryshojnë adresën në të cilën është dashur të mbërrijnë, Safet Gërxhaliu, ish-kryetar i Odës Ekonomike të Kosovës, thotë se do të ishte turp i madh nëse për shkak të moszgjidhjes së problemeve në rrugën Beograd-Prishtinë, do t'u jepej ndihmë atyre që kanë projekte dhe stabilitet politik dhe që garantojnë perspektivë evropiane.

Për sa do të ishte progresi në procesin e normalizimit të marrëdhënieve në rastin e Kosovës, Gërxhaliu për Kosovo online thotë se të gjithë jemi dëshmitarë se ka shumë marrëveshje të nënshkruara ndërmjet Kosovës dhe Serbisë dhe se problemi më i madh është zbatimi i tyre, si në rastin e Bashkësisë së Komunave Serbe.

“Sa më shumë të shtyhet, me siguri do të jemi peng i faktit që nuk do të mund të thithim të gjitha ato fonde. Dialogu nuk ka alternativë, sa më gjatë të vazhdojë, aq më shumë humbasim dhe kjo nuk favorizon të ardhmen e familjes evropiane. Zgjidhja e këtij problemi të hapur sigurisht që hap një perspektivë të re jo vetëm për Kosovën, por për të gjithë qytetarët e Kosovës dhe për Serbinë. Duhet kuptuar se projektet dhe vendimet e mëdha kërkojnë kompromise dhe sakrifica dhe njerëzit duhet të fillojnë të mendojnë shumë më tepër për qytetarët dhe shtetin e jo vetëm për partitë dhe qeverinë”, thotë Gërxhaliu.

Ai thekson se samiti i Tiranës, ku u prezantua buxheti prej 6 miliardë eurosh i planifikuar për Ballkanin Perëndimor deri në vitin 2027 si pjesë e Planit të Rritjes së BE-së, ishte i një rëndësie të madhe dhe se ka një dimension tjetër mbështetjeje për rajonin deri në 2030 si pjesë e të cilit do të shpërndahen rreth 20 miliardë euro.

“Të gjithë duhet të kuptojmë se sa i rëndësishëm është dialogu që merr vendime apo zgjidhje përfundimtare. Do të ishte turp të humbisni këtë mundësi sepse ka disa dimensione nga të cilat do të përfitonte jo vetëm Kosova dhe Serbia, por i gjithë Ballkani Perëndimor. Këtu përfshihet arsimi, digjitalizimi, infrastrukturë...”, thotë Gëxhaliu.

Hellena Ivanov, bashkëpunëtore hulumtuese në Qendrën Hulumtuese Henri Xhekson, thotë se është absolutisht e nevojshme që Kosova të formojë Bashkësinë e Komunave Serbe, të cilin e pret tash e 11 vjet, dhe se do të ishte e drejtë dhe e përgjegjshme që Bashkimi Evropian të insistojë që Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor, në kuadër të të cilit një pjesë e fondeve janë të destinuara edhe për Kosovën, të përdoret si mekanizëm “karrota dhe shkopi”.

“Shpresoj që këto pako të parapara nga BE të përdoren në një farë mënyre si mekanizëm shkop dhe karotë në mënyrë që Serbia dhe Kosova të përmbushin atë që kanë rënë dakord. Një pjesë e madhe e arsyes pse situata në Kosovë është kështu është se BE nuk e ka bërë mirë punën e saj si ndërmjetëse në procesin e normalizimit. BKS është një pengesë kyçe në procesin e normalizimit. Fakti që disa marrëveshje vazhdimisht nënshkruhen ose pranohen verbalisht dhe më pas nuk zbatohen në praktikë dhe se BE duhet të mbajë përgjegjësinë për zbatimin dhe se asgjë nuk është zbatuar, është problem edhe për BE. Shpresoj se më në fund do ta shohim BE të bëjë diçka kur palët të refuzojnë të zbatojnë atë që kanë rënë dakord”, tha Ivanov për Kosovo online.

E pyetur nëse arsyet ekonomike do ta inkurajonin Prishtinën që të fillojë zbatimin e marrëveshjes për BKS, nëse kjo çështje do të ishte parakusht për qasjen e Kosovës në fondet evropiane nga Plani i Rritjes, Ivanov thotë se nuk mund të pretendojë nëse ky do të ishte një motiv i mjaftueshëm për Kosovën.

“Por nëse shikojmë praktikën, jo vetëm në rastin e Serbisë dhe Kosovës, por në përgjithësi, mund të shihet se faktori ekonomik si motivim për të zbatuar diçka që duhet zbatuar, ka qenë më së shumti efektiv. Mund të shpresoj vetëm se kushtëzimi i këtyre paketave me faktin që procesi i normalizimit të zhvillohet ashtu siç duhet dhe të përfundojë një herë do të mjaftojë që Kosova të formojë BKS dhe që të dyja palët të zbatojnë atë që kanë pranuar në Bruksel 11 vjet më parë, por edhe vitin e kaluar në Bruksel dhe Ohër”, tha Ivanov.

Politologu Ognjen Gogiq nuk beson në efektivitetin e mekanizmit “shkopi dhe karota” në këtë rast konkret. Sipas vlerësimit të tij, është e qartë se BE do të vazhdojë të promovojë Planin e Rritjes pavarësisht se jo të gjitha reformat do të zbatohen në vendet e rajonit dhe pavarësisht se dikush do të shkelë premtimet e tyre, si p.sh. bëhet fjalë për Kosovën, formimin e Bashkësisë së Komunave Serbe.

“Në tetor u tha se kushti për anëtarësimin e Serbisë dhe Kosovës në Planin e Rritjes ishte zbatimi i marrëveshjes Bruksel-Ohër, e cila nënkuptonte që Serbia de facto të njihte Kosovën dhe që Kosova të formojë Bashkësinë e Komunave Serbe. Më vonë patëm një samit në Shkup ku nuk u përsërit më, kështu që duket se BE nuk do të insistojë në asnjë kusht deri në atë masë që do të rrezikonte realizimin e atij plani, dhe ai proces do të vazhdojë pa marrë parasysh se dikush do të thyejë disa nga premtimet e tyre, siç është formimi i BKS-së nga Kosova”, thotë Gogiq për Kosovo online.

Plani i Rritjes si iniciativë, siç konsideron ai, nuk është ofruar vetëm për shkak të nevojave të vendeve të rajonit, por reflekton interesa dhe prioritete të caktuara të Bashkimit Evropian, ndoshta për të konsoliduar disi këtë hapësirë ​​dhe për të ruajtur ndikimin e saj në kontekstin e trazirave dhe ndarjeve globale.

“Pra, BE është e butë dhe selektive sepse ka njëfarë interesi të vetin në të gjitha këto. Sa i përket premtimit të BKS-së, Kosova tashmë e ka 'shitur' kaq shumë herë. E para është dhënë në vitin 2013 në këmbim të integrimit të veriut të Kosovës, pastaj në vitin 2015 në këmbim të një sërë marrëveshjesh, përfshirë telekomunikacionin dhe kodin e zones, në vitin 2023 u premtua sërish se do të formohej BKS në mënyrë që Serbia të pranonte marrëveshjen Bruksel-Ohër dhe tani e kemi BKS si premtim që Kosova e jep në këmbim të anëtarësimit në Këshillin e Evropës. Pra, edhe nëse i vendoset ai kusht Planit të Rritjes, do të jetë vetëm që Kosova të japë një premtim se do të formojë një BKS për të disatën herë, por kjo nuk ka asnjë rëndësi sepse realisht askush nuk pret që Kosova të formojë një BKS në mënyrë që për të marrë disa lëshime”, thotë Gogiq.

Siç shton ai, është shumë e mundur që BKS të 'shitet' edhe një herë nga Prishtina dhe për Këshillin e Evropës dhe më vonë për qasje në Planin e Rritjes, por askush nuk do të thotë se BKS duhet të formohet fillimisht dhe vetëm pastaj të marrë ndonjë përfitim, përkundrazi do të pranohet si një premtim që nuk do të thotë asgjë.

Ndryshe, nga gjashtë miliardë euro nga Plani i Rritjes, dy miliardë do të jenë në formë granti dhe katër miliardë të mbetur në formë kredie me një normë interesi shumë të favorshme.

Si synim i Planit të Rritjes për Ballkanin Perëndimor, Komisioni Evropian theksoi afrimin e partnerëve nga ky rajon me BE-në duke ofruar disa nga avantazhet e anëtarësimit në rajonin e BE-së përpara anëtarësimit, duke inkurajuar rritjen ekonomike. Vlerësohet se Plani i Rritjes ka potencialin për të dyfishuar madhësinë e ekonomive të Ballkanit Perëndimor në dhjetë vitet e ardhshme.