Serbia merr presidencën e Ceftës, a mund të ringjallet kjo nismë?

Edhe pse synon të sigurojë bashkëpunim të papenguar tregtar dhe ekonomik në rajon, Marrëveshja e Tregtisë së Lirë të Evropës Qendrore (Cefta) praktikisht është bllokuar për vite me radhë për shkak të mosmarrëveshjeve politike, kryesisht në rrugën Beograd-Prishtinë dhe vendimet e njëanshme të qeverisë së Kosovës që kulmuan në qershor me ndalimin e hyrjes së mallrave nga Serbia në Kosovë. Nga 1 janari, Serbia merr kryesimin e Sekretariatit të Ceftës, i cili është përgjegjës për koordinimin e bashkëpunimit ekonomik ndërmjet nënshkruesve të marrëveshjes, dhe bashkëbiseduesit e Kosovo online, njohës të ekonomisë nga Beogradi dhe Prishtina, besojnë se kjo iniciativë e rënë në rrugë pa krye mund të “ringjallet”, por thonë se për këtë nevojiten edhe vendime politike.

Ata tregojnë se iniciativa Cefta, anëtarët e së cilës përfshijnë Serbinë, Shqipërinë, Bosnjën dhe Hercegovinën, Malin e Zi, Maqedoninë e Veriut dhe Kosovën, është domethënëse për të gjithë rajonin dhe se qëllimi i saj është heqja e barrierave dhe lehtësimi i tregtisë dhe biznesit. Megjithatë, duke qenë se vendimet merren unanimisht dhe se praktikisht nuk ka asnjë mekanizëm ndëshkues për anëtarët që shkelin marrëveshjen, ndalimi i Prishtinës për shpërndarjen e produkteve serbe në Kosovë është ende në fuqi.

Fakti që Serbia do të kryesojë Ceftën në periudhën e ardhshme, sipas bashkëbiseduesve tanë, vështirë se do të ndikojë në ndryshimin e situatës, nëse nuk ndryshohen rregullat e funksionimit të iniciativës, por besojnë se ka hapësirë ​​që kjo organizatë të riorganizohet.

Nenad Gjurgjeviq, këshilltar i kryetarit të Odës Ekonomike të Serbisë, ndan këtë pikëpamje. Ai tregon për Kosovo online se në tre vitet e fundit praktikisht nuk janë marrë marrëveshje dhe vendime në nivel politik në kuadër të Ceftës dhe se, pavarësisht se Serbia e merr kryesimin e kësaj nisme më 1 janar, do të jetë e vështirë të zhbllokohet funksionimi i saj, duke pasur parasysh situatën aktuale në marrëdhëniet ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës.

“Në periudhën e kaluar, vendimet në Cefta ishin të koordinuara vetëm në nivel teknik, niveli politik nuk merrte asnjë vendim, dhe duke pasur parasysh situatën aktuale politike, në radhë të parë në nivelin e Beogradit dhe Prishtinës, nuk pres që kjo të ndryshojë”, tha Gjurgjeviq për Kosovo online.

Gjurgjeviq thekson gjithashtu se kryesia e Ceftës është një çështje formale, se anëtarët kryesojnë çdo vit sipas rendit alfabetik dhe se vendimet merren unanimisht. Gjithashtu, praktikisht nuk ka asnjë sistem sanksionesh për anëtarët që shkelin marrëveshjen.

“Ajo që duhet theksuar është se Cefta është një treg shumë i rëndësishëm për ekonominë dhe biznesin e Serbisë. Cefta është partneri i dytë i Serbisë në eksport dhe import të mallrave pas Bashkimit Evropian. Prandaj jemi në suficit me të gjitha vendet apo palët në Cefta kur bëhet fjalë për eksportet. Pra, kjo tregon se sa i rëndësishëm është ai treg për ekonominë tonë. Prandaj, presidenca e Ceftës nga Serbia është gjithashtu e rëndësishme dhe shpresoj se Serbia do të gjejë një mënyrë për të përmirësuar marrëdhëniet ose të paktën të zhbllokojë aktualin situatë”, shprehet ai.

Ai kujton situatën e vitit 2019, kur Serbia, duke filluar procesin e Ballkanit të Hapur, tregoi vullnet të mirë, në kohën kur ishin në fuqi taksat e qeverisë së Kosovës për mallrat serbe, kështu që mori një numër të caktuar masash në nivel politik.

“Pra, është domethënëse për Serbinë dhe shpresoj se këtë vit do të gjendet një mënyrë për ta zhbllokuar. Duhet pasur parasysh se praktikisht të gjitha takimet, apo të gjitha takimet në nivel ministror, ​​duhet të organizohen në Beograd, duke pasur parasysh se Serbia si kryesuese do të ketë rol udhëheqës në përcaktimin e agjendës dhe udhëheqjen e procesit, që do të jetë sfidë në vetvete, duke pasur parasysh marrëdhëniet ndërmjet Serbisë dhe Kosovës”, thekson bashkëbiseduesi ynë.

Ai thekson se aktualisht janë në fuqi masat e prezantuara nga qeveria në Prishtinë për produktet e gatshme nga Serbia. Ai kujton se bllokada e futur në qershor ishte fillimisht e plotë, por e zbutën kur kuptuan se po i dëmton kompanitë dhe ekonominë e tyre, sepse shumë artikuj të importuar nga Serbia janë praktikisht gjysëm të gatshme që duhet të përpunohen më tej. ose lëndët e para që përdoren për prodhim të mëtejshëm.

Gjurgjeviq gjithashtu thekson se Cefta, ashtu siç është konceptuar, funksionon duke i marrë të gjitha vendimet unanimisht dhe nuk ka asnjë mekanizëm që mund të rregullojë dhe zgjidhë mosmarrëveshjet që kanë dëshmuar se ekzistojnë.

“Pra, ai mekanizëm dhe marrëveshje që është bërë në vitet 2006-2007 është i pjekur për ndryshim, për riorganizim dhe OES e ka vënë në agjendë prej kohësh, madje kemi paraqitur disa ide se si të përdoret ky plan i ri i rritjes për Ballkanin Perëndimor për rikonfigurimin e bashkëpunimit ekonomik rajonal, duke përfshirë edhe riorganizimin e këtij procesi brenda Ceftës. Në bazë të asaj që ka ndodhur deri më tani, si dhe pas marrëdhënieve politike, vështirë se mund të presim ndonjë fitim të madh në vitin 2024. Por ndoshta do të ketë të jetë një pjesë e marrëveshjes politike ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, kështu që ndihmon në zhbllokimin e vendimeve në nivel politik edhe në Cefta. Por, duke pasur parasysh situatën aktuale dhe mënyrën e vendimmarrjes, është mjaft e vështirë të imagjinohet", përfundon bashkëbiseduesi ynë.

Serbia duhet të jetë e kujdesshme dhe të kryesojë Ceftën si shtet serioz, thotë për Kosovo online Agim Shahini, kryetar i Aleancës së Biznesit të Kosovës, duke theksuar se çdo anëtar që shkel marrëveshjet brenda kësaj organizate dhe merr masa të njëanshme ndaj të tjerëve, duhet të ndëshkohet.

Shahini, duke komentuar faktin se Serbia do të marrë presidencën e Ceftës më 1 janar, puna e së cilës është bllokuar për shkak të mosmarrëveshjeve politike, por edhe lëvizjeve të njëanshme siç është vendimi i qeverisë në Prishtinë për të bllokuar importin e mallrave serbe për në Kosovë, deklaroi se Ceftën e konsideron si organizatën më të mirë rajonale që ekziston dhe që i referohet lëvizjes së lirë të mallrave, kapitalit dhe njerëzve.

“Megjithatë, ndonjëherë humbet qëllimin e saj sepse disa vende marrin masa të njëanshme që bllokojnë një vend, një vend tjetër etj. Unë mendoj se pavarësisht situatës në të cilën ndodhemi, Serbia duhet të jetë e kujdesshme, që ta kryesojë Ceftën si një vend serioz dhe si një vend që tashmë di të bashkëpunojë me organizata të ndryshme dhe në këtë drejtim edhe me organizata ndërkombëtare, siq është Cefta”, tha Shahini.

Gjasat që kjo iniciativë të marrë jetë janë të mëdha, është i bindur Shahini, por gjithashtu thekson se varet shumë nga marrëdhëniet e mira mes anëtarëve.

“Gjithçka brenda shteteve që janë në Cefta është gjithmonë prishen nga politika kurse Cefta është organizatë ekonomike. Duhet të ndajmë politikën nga ekonomia dhe ekonomia të zhvillohet pa problem”, thekson ai.

Mosmarrëveshjet mes anëtarëve duhet të zgjidhen brenda këshillit të Ceftës, beson Shahini, dhe nëse marrin masa ndaj njëri-tjetrit, sipas tij, ato duhet të sanksionohen.

“Mendoj se nëse ka ndonjë keqkuptim të ndërsjellë, duhet të zgjidhet brenda këshillit të Ceftës, por asnjë vend nuk duhet të marrë asnjë masë ndaj një vendi tjetër. Nëse kjo ndodh, çdo vend duhet të ndëshkohet”, ka përfunduar Shahini.

Pavarësisht nga disa bllokime që kanë ekzistuar në dy vitet e fundit, Cefta është ende duke funksionuar, beson Predrag Bjelliq, profesor i tregtisë ndërkombëtare në Fakultetin Ekonomik në Beograd. Ai thekson se është domethënëse që Serbia e merr kryesimin e Ceftës nga 1 janari dhe thekson se po punohet në protokolle të reja në mënyrë që të parandalohen barrierat tregtare dhe të zgjidhen mosmarrëveshjet.

"Nga Serbia pritet të ketë disa iniciativa, të bëjë një axhendë, një përparim. Cefta është shumë e rëndësishme për Serbinë. Pas Bashkimit Evropian, Cefta është, së pari, integrimi ynë më i afërt rajonal dhe së dyti, ne eksportojmë shumë mallra. Dhe në raport me Bashkimin Evropian, Serbia është në një pozitë të veçantë, sepse kemi një suficit të madh, që do të thotë se jemi ekonomia më konkurruese e të gjitha vendeve, pra furnizues i huaj i Ceftës. Dhe ajo që është e rëndësishme, Cefta është ende duke funksionuar”, thotë Bjelliq për Kosovo online.

Ai thekson se ka pasur bllokada të caktuara që para dy vitesh, veçanërisht nga qershori kur qeveria e Kosovës ndaloi hyrjen e mallrave serbe në Kosovë.

“Sipas të dhënave ka pasur rënie të eksporteve tona dhe vendimi për ndalim është i paligjshëm dhe nuk përputhet me rregullat e Ceftës. Problemi kryesor është se nuk ka pasur një mekanizëm për të mbrojtur nënshkruesit nga të ashtuquajturat sjellja jolegjitime e anëtarëve të tjerë. Megjithatë, Cefta ende funksionon. Të gjitha ato privilegje që ekzistojnë në tregtinë me të gjithë nënshkruesit, dhe në tregtinë e mallrave dhe shërbimeve, ende ekzistojnë dhe kjo është ende korniza bazë në të cilën kryhet tregtia në rajon", thotë profesori Bjelliq.

Ai thekson se tani po punohet për një protokoll shtesë, i cili duhet të prezantojë një mekanizëm për zgjidhjen e kontesteve tregtare ndërmjet anëtarëve të Ceftës, i cili bazohet në parimet e Organizatës Botërore të Tregtisë.

“Deri më tani ka pasur një mekanizëm të kufizuar, me të cilin, p.sh., shtrohet problemi që dikush e shkel marrëveshjen, por atëherë të gjitha palët kontraktuese duhet të bien dakord që ka ndodhur një shkelje, sigurisht që ai që shkel nuk do të bëjë. Pra, në atë mënyrë nuk ishte e mundur të zgjidheshin mosmarrëveshjet tregtare. Tani duhet të futet një mekanizëm tjetër, sipas rregullave të Organizatës Botërore të Tregtisë, sipas të cilit shteti i dëmtuar fillon mosmarrëveshjen dhe më pas organizohen panele ku ekspertët që merren me tregtinë ndërkombëtare. Dhe e konsiderojnë në fakt do të japin një mendim eksperti nëse ka apo jo shkelje të rregullave”, thotë Bjelliq.

Ai shton se negociatat për protokollin shtesë që duhet të përdoret për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve tregtare në Cefta janë duke u përfunduar dhe tregon se nëse kjo do të arrihej do të ishte një progres i madh në funksionimin e mëtutjeshëm të kësaj nisme. Kjo, thotë ai, do të ndihmonte në heqjen e barrierave që ka vendosur qeveria e Kosovës, por do të ishte edhe një lloj parandalimi që të mos vendosen barriera të ngjashme në të ardhmen.

“Për shkak se nuk është e vetmja pengesë, kjo është ekstreme, duke qenë se bëhet fjalë për futjen e një bllokadë tregtare në të cilën qarkullimi i mallrave është krejtësisht i pamundur, është shumë i dëmshëm në kontekstin ndërkombëtar dhe kështu OBT gjithmonë i kualifikon masat e tilla, por sido që të jenë edhe disa masa të tjera jotarifore të vendosura nga partnerët e tjerë ndaj Serbisë, por edhe nga Serbia ndaj partnerëve të tjerë. Disa barriera janë të qëllimshme, e disa janë rezultat i harmonizimit me Bashkimin Evropian. Mali i Zi dhe Serbia, të cilat kanë shkuar më tej në integrime, duke zbatuar rregullat e Bashkimit Evropian, në fakt krijojnë pengesa në tregtinë me Cefta. Dhe ky ishte një nga problemet", thotë Bjelliq.

Tashmë, theksohet se po punohet në atë harmonizim dhe ka një ofertë të re nga Bashkimi Evropian që për ato elemente ku arrihet bashkëpunim i plotë në Cefta, nënshkruesit e kësaj nisme të përfshihen në tregun e përbashkët të BE-së. Por, shton ai, do të vlejë vetëm për ato segmente ku tashmë është arritur bashkëpunimi i plotë brenda Ceftës dhe kjo tani është edhe një stimul për rritje dhe zhvillim shtesë të kësaj nisme.

Bjelliq thekson gjithashtu se Cefta dhe Ballkani i Hapur nuk janë nisma konkurruese.

"Ballkani i Hapur nuk ka shkuar shumë larg dhe shumë nga elementët që ai ka miratuar ose janë negociuar tashmë në Cefta ose janë pjesë integrale e planit për tregun e përbashkët rajonal. Ne nuk kemi ende një vizion të qartë për Ballkanin e Hapur, nuk ka një dokument gjithëpërfshirës, ​​por është një grup dokumentesh që janë nënshkruar, shumë ende nuk janë zbatuar. Ballkani i Hapur shkoi më tej në një segment, që është lehtësimi i tregtisë në vendkalime, por pyetja është se sa mirë gjithçka funksionon në praktikë. Mendoj se ishte më shumë një përpjekje, pasi Cefta u bllokua, që tre vendet anëtare të Ballkanit të Hapur, Serbia, Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut, të bashkëpunojnë shumë më mirë”, thekson Bjelliq.

Vazhdon se në atë moment, Maqedonia e Veriut dhe Shqipëria nuk kishin një perspektivë të qartë evropiane dhe se një nismë si Ballkani i Hapur do të thoshte diçka për ta.

“Përveç Ceftës, është edhe Procesi i Berlinit, që është një nismë e BE-së, e cila prezanton dhe kërkon që Cefta të ndërtojë një strukturë dhe të krijojë një treg të përbashkët, mund të ketë konflikte ekzistuese. Për shembull, në harmonizimin e masave sanitare dhe fitosanitare, zbatimi nuk tregohet qartë në parimet evropiane të Ballkanit të Hapur dhe më pas mund të jetë në përplasje me rregullat e Ceftës dhe me tregun e përbashkët në Ballkanin Perëndimor”, thotë Bjelliq.