Shtetasit e huaj në rajon: A po e ndryshon Ballkani Perëndimor hartën e migracionit?

Prej vitesh vendet e Ballkanit Perëndimor janë përballur me largimin e popullsisë, por të dhënat për lejet e qëndrimit tregojnë se rajoni po fiton gradualisht një rol të ri në hartën e migracionit – jo vetëm si rrugë tranziti, por edhe si destinacion i përkohshëm ose i përhershëm për punë, studime dhe jetë. Megjithatë, analistët për Kosovo online paralajmërojnë se, ndonëse imigracioni mund të zbusë “boshllëqet”, ai sjell edhe sfida të shumta, si ekonomike ashtu edhe demografike.

Shkruan: Petar Rosiq

Sipas publikimit të Entit Republikan të Statistikave të Serbisë, të publikuar në fund të janarit të këtij viti, në periudhën 2013–2023 në Serbi kanë imigruar 137.799 shtetas të huaj, ndërsa në të njëjtën periudhë nga vendi kanë emigruar 57.068 të huaj. Sipas gjinisë, burrat përbënin 66,3 për qind të numrit të përgjithshëm të të huajve që kanë imigruar, pra dy të tretat, ndërsa pjesëmarrja e grave ishte 33,7 për qind.

Vetëm në vitin 2023, 41.273 të huaj imigruan në Serbi, ndërsa mosha mesatare e tyre ishte 32,6 vjeç. Numri më i madh prej tyre kanë shtetësi të Federatës Ruse (22.937 persona), që përbën 55,6 për qind të imigracionit të përgjithshëm. Në vendin e dytë janë shtetasit e Kinës (6.361), në vendin e tretë shtetasit e Turqisë (3.123), ndërsa në vendin e katërt shtetasit e Indisë (2.036).

Sipas një publikimi tjetër, të publikuar në mes të vitit të kaluar, numri i të huajve që kanë imigruar në vitin 2023 është rreth 9,5 herë më i madh krahasuar me vitin 2012.

Sipas rajoneve, Vojvodina shënon shkallën më të lartë të rritjes së numrit të të huajve që kanë imigruar në vitin 2023 krahasuar me vitin 2012 – pothuajse 13,5 herë. Pas saj vjen rajoni i Beogradit me rritje rreth 10 herë.

Në vitin 2023 në Serbi kanë lindur 234 fëmijë prindërit e të cilëve janë shtetas të huaj. Midis tyre ka më së shumti të porsalindur, të cilëve të dy prindërit janë shtetas rusë – 117.

Sipas rezultateve paraprake të publikuara në të njëjtin publikim, numri i përgjithshëm i të huajve që kishin qëndrim të miratuar (një vit e më gjatë) ose qëndrim të përhershëm në Serbi më 31 dhjetor 2024 ishte 101.413. Çdo i dyti ishte shtetas rus (52,4 për qind), ndërsa çdo i dhjeti shtetas kinez (12,1 për qind).

Punësimi arsyeja më e shpeshtë

Demografi nga Beogradi, Miodrag Pantoviq, për Kosovo online shpjegon se më shumë se 90 për qind e lejeve të qëndrimit për të huajt në Serbi janë lëshuar në bazë të punësimit.

“Në Serbi pothuajse më shumë se 90 për qind lidhen me punësimin. Ne po përballemi me mungesë të madhe të fuqisë punëtore në vitet e fundit. Së pari është dalja masive në pension e gjeneratave që ishin më të mëdhatë në historinë e Serbisë dhe që kanë lindur menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore, dhe ato në dekadën e fundit kanë dalë në pension. Nga ana tjetër, gjeneratat e reja që hyjnë në tregun e punës janë dukshëm më të vogla se ato gjenerata dhe aty krijohet një lloj disbalanci strukturor dhe demografik”, thekson bashkëbiseduesi ynë.

Ai sheh një faktor shtesë edhe në ndryshimet e strukturës arsimore të popullsisë, por edhe në rritjen ekonomike.

“Sot, në brezat që janë në të njëzetat dhe të tridhjetat e tyre, pothuajse gjysma kanë arsim të lartë ose universitar. Si rrjedhojë, ata janë zhvendosur nga disa punë që më parë ishin të kërkuara dhe plotësoheshin më lehtë. Gjithashtu jemi përballur me një rritje të madhe ekonomike në shtet gjatë viteve të fundit”, tregon ai.

Ai thekson se numri i punëtorëve të huaj është në rritje dhe se Serbia po ndjek trendin evropian

“Ky është një trend që ka filluar në Evropën Perëndimore para disa dekadash, ndërsa tani edhe shtetet përreth nesh po importojnë masivisht fuqi punëtore. Hungaria vitin e kaluar importoi rreth 100.000 punëtorë të huaj, për Kroacinë tashmë dihet se janë mbi 200.000, kështu që edhe ne në një farë mënyre jemi pjesë e këtij trendi që ka përfshirë rajonin tonë, si pasojë e plakjes së popullsisë dhe rritjes më të madhe ekonomike”, thotë Pantoviq.

Situata është e ngjashme në Shqipëri. Eduard Gjokutaj, ekspert në ekonomi dhe punësim, president dhe analist fiskal në kompaninë Altax, thekson se numri i shtetasve të huaj që kërkuan dhe morën leje qëndrimi në Shqipëri u dyfishua krahasuar me fillimin e dekadës dhe u barazua me numrin e emigrantëve.

“Nëse në vitin 2020 kishim imigracion në nivelin e 13.000 personave që kërkuan dhe morën të drejtën e qëndrimit në Shqipëri, ky numër në vitin 2025 ka arritur në 27.000. Nëse e krahasojmë këtë me numrin e shqiptarëve që largohen nga vendi, mund të themi se është pothuajse në të njëjtin nivel, sepse sipas statistikave zyrtare 28.000 shqiptarë kanë emigruar në vitin 2025”, thotë Gjokutaj për Kosovo online.

Ai thekson se imigracioni nuk arrin të kompensojë humbjet që vendi pëson nga largimi i popullsisë së vet, ndërsa pjesa më e madhe e të ardhurve vijnë për arsye ekonomike, kryesisht nga Azia dhe Afrika e Veriut.

“Imigracioni nuk arrin të kompensojë humbjet e vendit nga largimi i shqiptarëve, sepse në pjesën më të madhe, rreth 65 për qind e tyre, vijnë këtu për punë nga vendet aziatike, si filipinas, indianë apo edhe nga Afrika e Veriut, të cilët punojnë në bujqësi. Një kategori tjetër emigrantësh vjen gjithashtu në Shqipëri, rreth 15 për qind e tyre kanë interesa të tjera – arsye familjare, kosto më të ulëta jetese në Shqipëri ose sepse duan të provojnë diçka ndryshe për jetën. Për bashkim familjar, një pjesë e vogël e tyre vjen këtu”, thotë eksperti nga Tirana.

Një grup të veçantë përbëjnë të ashtuquajturit “nomadë digjitalë”, numri i të cilëve po rritet falë kostove më të ulëta të jetesës dhe lehtësirave tatimore.

"Tani kemi të bëjmë me një kategori tjetër, të ashtuquajturit 'nomadë digjitalë', një numër në rritje që përfitojnë nga kostoja më e lirë e jetesës këtu dhe taksat më të ulëta sipas ligjit shqiptar."

Ai paralajmëron edhe për efekte të mundshme negative në tregun e punës dhe sigurinë.

“Na duhet një paketë masash konkrete, sepse ata vijnë si zëvendësim për punëtorët shqiptarë dhe pranojnë paga më të ulëta, konkurrojnë në mënyrë jo të barabartë dhe duhet të kemi parasysh se pagat e ulëta janë arsyeja kryesore pse shqiptarët largohen nga vendi, veçanërisht të rinjtë. Nga ana tjetër, imigracioni mund të krijojë edhe probleme për sigurinë e vendit, edhe pse shumica e tyre vijnë ligjërisht, mund të sjellin probleme të ndryshme nga vendet prej nga vijnë”, thekson ai.

Si rrethanë pozitive ai përmend faktin se shumica e imigrantëve e shohin Shqipërinë si destinacion të përkohshëm.

“Le të themi se lajmi i mirë është që shumë prej këtyre imigrantëve nuk kërkojnë leje qëndrimi afatgjata. Vetëm një pakicë e bën këtë, ndërsa shumica e tyre e shohin Shqipërinë si një destinacion të ndërmjetëm për t’u zhvendosur në vende me të ardhura më të larta, siç janë vendet e Bashkimit Evropian”, thekson eksperti.

Megjithatë, ai konsideron se është e domosdoshme që kjo fushë të rregullohet në mënyrë sistematike.

“Është e nevojshme të krijohet një kornizë ligjore, të ketë një ligj të posaçëm për imigracionin, të standardizohen politikat, të krijohet një model se si do të integrohen në shoqëri dhe si do të menaxhohet trendi i ardhshëm i ndikimit të tyre në ekonomi. Gjithashtu duhet të menaxhojmë ndikimin e tyre shoqëror dhe problemet demografike”, shton ai.

Nga ana tjetër, sipas mendimit të Presidentit të Aleancës së Biznesit të Kosovës, Agim Shahini, Kosova nuk profilohet si destinacioni përfundimtar për migrantët, por kryesisht si një territor tranziti në rrugën e tyre drejt vendeve të Bashkimit Evropian.

“Kosova nuk është shtet ku njerëzit vijnë për të jetuar, më shumë e përdorin Kosovën, Maqedoninë dhe Serbinë si tranzit. Vijnë kryesisht nga vendet arabe, nga Afrika, qëndrojnë disa muaj dhe më pas udhëtojnë drejt Evropës”, thotë ai për Kosovo online.

Ai shpjegon se Kosova nuk ka kushte për të qenë destinacion tërheqës për qëndrim afatgjatë të shtetasve të huaj.

Duke folur për bazën e marrjes së lejeve të qëndrimit, Shahini thekson se pothuajse askush nuk vjen për shkak të punësimit.

“Këtu nuk ka nga ata që vijnë për punë, sepse pagat janë të ulëta. Disa presin dokumentacionin, si vizat e punës, letërnjoftimet e përkohshme ose pasaportat, por ata nuk janë të shumtë”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Sipas tij, vendet e Ballkanit Perëndimor në përgjithësi nuk janë tërheqëse afatgjatë për migrantët e huaj.

“Vendet ballkanike nuk kanë ndonjë të ardhme të mirë që do t’i tërhiqte ata të vijnë këtu. Vijnë vetëm njerëz që ikin nga luftërat, qëndrojnë përkohësisht, por nuk mbeten për një kohë të gjatë”, thekson ai.

Duke iu referuar lëvizjes së popullsisë brenda rajonit, Shahini thekson se qytetarët e Kosovës herë pas here zgjedhin vende të tjera të Ballkanit Perëndimor si një destinacion i përkohshëm.

“Por as atje nuk shkohet për një kohë të gjatë, por për një periudhë të shkurtër, derisa të rregullohen disa dokumente dhe të gjendet ndonjë kanal për të shkuar në Bashkimin Evropian”, thekson Shahini.

Kristijan Kozheski, asistent doktor në Universitetin “Shën Kirili dhe Metodi” në Shkup, thotë për Kosovo online se tregjet e punës në vendet e rajonit kanë karakteristika të ngjashme dhe nuk mund të shihen të izoluara.

Ai thekson se tregu maqedonas i punës prej një periudhe të gjatë po përballet me mungesë kronike të fuqisë punëtore, për çka lind nevoja për importimin e punëtorëve nga jashtë.

“Tregu maqedonas i punës, duke u përballur me mungesë kronike të fuqisë punëtore, ka nevojë për hyrje shtesë të migrantëve ekonomikë, diçka që është trend edhe në vendet shumë të zhvilluara. Ne nuk jemi përjashtim nga kjo”, thekson ai.

Të dhënat e Entit Shtetëror të Statistikave tregojnë rritje të numrit të shtetasve të huaj në vend.

“Në periudhën nga viti 2005 deri në vitin 2015 kishim rreth 17.500 shtetas të huaj, ndërsa nga viti 2016 deri në vitin 2024, sipas të dhënave të fundit të disponueshme, rreth 27.500 shtetas të huaj shtesë, gjë që tregon se tashmë po ndryshon struktura e tregut të punës tek ne”, thekson eksperti nga Shkupi.

Ai paralajmëron se ndryshimet nuk kanë të bëjnë vetëm me strukturën etnike, por edhe me profilin arsimor dhe kualifikues të fuqisë punëtore.

“Po përballemi me largimin e popullsisë në moshë pune që ka arsim të lartë dhe kualifikime që ndjekin trendet teknologjike, ndërsa nga ana tjetër kemi hyrje të punëtorëve shtesë me arsim jo të përshtatshëm, pra nuk kanë aftësi për t’u integruar në tregun e punës dhe për të prodhuar vlerë të shtuar më të lartë”, thekson ai.

Duke folur për bazën mbi të cilën shtetasit e huaj marrin leje qëndrimi, ai pohon se shumica e tyre janë migrantë ekonomikë dhe se niveli stagnues i shkallës së punësimit në periudhën e fundit tregon se këta punëtorë janë të angazhuar në fushën e ekonomisë informale. Prandaj, shton ai, vëllimi i ekonomisë gri mbetet i lartë.

Duke folur për trendet e ardhshme, ai vlerëson se parashikimet demografike nuk janë të favorshme.

"Projeksionet nuk janë pozitive. Kemi një trend në rënie në strukturën demografike në vendin tonë. Para së gjithash, po mendoj për plakjen e popullsisë, e cila do ta përkeqësojë më tej situatën në tregun e punës. Nëse kjo pasohet nga largimi i popullsisë së re dhe të aftë për punë, e cila përfaqëson kapitalin njerëzor në një ekonomi kombëtare, besoj se do të përballemi me sfida më të mëdha në tregun e punës, diçka që është rasti edhe me vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor", paralajmëron Kozheski.