FEJTON Rambuje-Ultimatumi për bombardimet (5): Kosovë 1999-hyrje në kolapsin e sotëm të sistemit ndërkombëtar

Shkruar për Kosovo onlajn: Dragan Biseniq

Kujtimet e Madllen Ollbrajt "Madan Secretary" u botua në vitin 2003. Sot, kur lexohen në kontekstin e ndryshuar ndërkombëtar dhe në dinamikën e re të ngjarjeve botërore, duket qartë vlera e dyshimtë e logjikës që çoi në sulmin drejt Sërbisë dhe se si ngjarjet e vitit 1999 çuan pashmangshmërisht drejt degradimit të marrëdhënieve ndërkombëtare, deri më sot, kur ata u gjendën para kolapsit absolut. Në dritën e luftës së Rusisë, kur në matricën e konfliktit kosovar egzistojnë konflikte të ngjashme dhe në rajone të tjera, pas 11 shtatorit 2001, Afganistani, Iraku, Gjeorgjia, Pranvera Arabe, Libia, Siria, Shtetet Islamike, Jemeni, shtetet afrikane, bombardimi i vitit 1999 shndërrohet në nisjen e këtij zinxhiri ngjarjesh dhe logjikës që çoi në to. Të gjitha këto në masën më të madhe fëmijë të uniformuar të bombardimeve kosovare. Ajo që ende nuk po e shikojmë është nëse diplomacia, përfshirë këtu negociatat në Rambuje, ishin veçse maskë për vendimin tashmë të përgatitur për bombardime dhe nëse egzistonte ndonjë qëllim i sinqertë për të shkuar drejt zgjidhjes diplomatike?

Nuk ka dyshim se dhe Madllen Ollbrajt dëshironte të arrinte qëllimet, nëse do të mundte, pa përdorimin e forcës. Para kësaj, duhet të kujtojmë se cila do të ishte "zgjidhja diplomatike" në të cilën u negociua në Rambuje? Ka qenë propozimi që Kosova të braktisej nga gjitha forcat e sigurisë së Sërbisë e në vend të tyre të vijnë 28 mijë ushtarë të NATO që statusi përfundimtar i Kosovës të përcaktohet pas tre vitesh dhe tek kjo qartësisht nuk hidhej poshtë mundësia e pavarësisë. Nëse Sërbia nuk e pranon këtë propozim, do të pasonin bombardimet. Në fakt, i vetmi qëllim real i negociatave të Rambujesë ishte të lejonte NATO të vendoste 28,000 trupa në krahinë.

Si pasojë e kushteve të tilla, shumë këtë e quajtën ultimatum lufte, ashtu siç bëri edhe Henri Kisinger. Uolter Ajsakson bombardimin e quajti "lufta private e Medllin Ollbrajt". Kur lexohet e gjitha, kur shtohet dhe hiqet, Madllen Ollbrajt në fakt e thotë saktë: "Bombardimi ishte sepse vetë unë e kërkova". Nuk ka dyshime se ajo ishte arkitektia e politikës ndaj Sërbisë dhe Kosovës dhe ngjarjeve të cilat që rezultuan prej kësaj politike. E më pas e gjithë administrata shkoi pas saj. Kjo është e vërtetë, por është gjithashtu e thjeshtuar. Bombardimi kërkohej nga i gjithë grupi neokonservator i organizuar në grupe të ndryshme presioni, të mbledhur rreth disa revistave dhe të zëshëm në daljet publike. Madllen Ollbrajt ishte përfaqësuesja dhe jo liderja e asaj rryme në administratë. Sesi dhe përse u gjend këtu, çfarë janë neokonservatorët dhe kë përfaqësojnë në të vërtetë, nuk është tema e kësaj analize, por mund të vërejmë se patën pasoja afatgjata dhe se tek to rrënjët janë kaq të thella deri dje në ndarje të paimagjinueshme që egzistojnë sot në botë, por edhe në vetë shoqërinë amerikane.

Ambasadori Kristofer Hill, i cili i’u bashkua Hollbrukut si i dërguari amerikan në Kosovë, vuri re këtë kombinim të neokonservatorëve dhe intervencionistëve liberalë. Në librin e tij “Outpost-një diplomat në punë”, botuar në vitin 2015, ai shkruante: “Diplomacia jonë shihej veçse si zgjatim i fuqisë sonë të papërpunuar. Në Uashington, aleanca e ndërhyrësve liberalë dhe neokonservatorëve kërkuan aksion. Në një takim u gjenda përballë Pol Volfovic i cili rrallë ndeshej me problem në botë që nuk mund të zgjidhej duke hedhur disa bomba dhe Mort Abramovitz ish shefi i Fondacionit Karnegi i cili rrallë takonte fshat në Ballkan që nuk donte t’a shikonte të shndërrohej në shtet të pavarur. Kombinuan forcat për të ushtruar presion ndaj qeverisë amerikane, edhe pse filozofikisht vinin nga perpektiva të ndryshme.

Temparamenti triumfalist në Shtetet e Bashkuara në vitet ‘90 ishte i dukshëm. Asnjë problem, por sado i vështirë dhe i rrënjosur në dekada apo shekuj të historisë së mjerë dhe të pistë, nuk ishte përtej mundësive tona për t’a zgjidhur, me forcë të zakonshme. Ata që nuk u pajtuan me këtë këndvështrim të botës, pretendonin se ishin peng të së kaluarës, të pagatshëm për të kuptuar paradigmën e re të 'shekullit të ri amerikan'.

Nga ky vendbanim, na duket se i’a vlen të përcaktojmë dhe saktësojmë se si u zhvillua ideja e zhvillimit të luftës ajrore të zhvilluar nga vetë Ollbrajt, si u bë dominuese në administratë, cili ishte qëllimi i diplomacisë dhe cilat janë ngjarjet kryesore në evolucionin e kësaj lufte, nga ideja deri te egzekutimet.

Në planin ndërkombëtar, e vetmja pajtueshmëri e përhershme erdhi prej kryeministrit britanik Toni Bler i cili me gatishmëri mbështeti planet e sekretares së shtetit për të ndërmarrë një bombardim në Europë. Megjithatë, do t’a shikojmë më vonë, se as entuziazmi britanik nuk ishte përherë i mjaftueshëm që Ollbrajt të ishte e kënaqur me këtë mbështetje. Në një farë mënyre, të çudit mënyra rudimentare e konkluzioneve dhe sistemi dogmatik i të menduarit të Madllin Ollbrajt në çështjet e luftës dhe paqes, ku është kaq i pazakontë për sekretarët amerikanë të shtetit, këndvështrimi i ngushtë i problemeve globale, zgjedhja selektive e fakteve që duhen marrë në konsideratë dhe mospërfillja kokëforte e të gjithëve që vendosën në pikëpyetje konceptin e rezolutës të aksionit ushtarak dhe vendosmërinë për të përdorur forcën. Dikujt kjo mund t'i duket si pamje vendosmërie, por nuk është, sepse vetë Madllin Ollbrajt u përpoq që këtë pamje të “Kujtimeve’ të veta më vonë t’a ndryshonte dhe t'i jepte kontekst shumë më të gjerë. Të themi në librin "The Mighty and the Almighty-Reflection on Power, God and Wolrd Affairs", i cili u botua tre vjet pas "Kujtimeve", ajo i drejtohet temës së preferuar neokonservatore, religjionin, raportin me Zotin, ku në vend të krenarisë personale padyshim të theksuar për faktin se është aktorja kryesore dhe e padiskutueshme e strategjisë së bombardimeve të Sërbisë prej "Kujtimet", tashmë ndryshon theksin dhe pikëpamjen e rolit të saj të pushtetit e thotë se "përgjatë gjithë vitit”, provoi “çdo mënyrë të mundshme për të shkuar drejt zgjidhjes diplomatike”.

Ajo pranon se "Sërbia nuk kërcënoi se do të sulmonte vend tjetër, kështu që nuk kishte bazë për sulm hakmarrës", por që "ne kishim për detyrë të mbronim të tjerët që janë më të dobët". Ollbrajt më vonë tentoi që këtë t’a kthente në doktrinë të tërë dhe t’a kanonizonte si "përgjegjësi për të mbrojtur", por kjo nuk funksionoi dhe nuk gjeti ndonjë rezonancë domethënëse.

Përveç kësaj, Ollbrajt pranon se administrata veçanërisht u përpoq të dëshmonte drejtësinë e qëllimeve të veta, pasi nuk kishte mandat nga KB për aksion ushtarak. Në përgjithësi, në këtë libër, Ollbrajt tregon shumë më tepër mirëkuptim historik sesa gjatë kohës së saj kur ishte në krye të diplomacisë amerikane. Shkaqet e konfliktit në Kosovë, Ollbrajt i shikonte në historinë religjoze të rajonit. “Duke speguar arsyet sërbe, Millosheviqi një herë më tha se populli i tij ndër shekuj ka mbrojtur “Europën kristiane”. Historia kombëtare sërbe bazohet në Betejën e Kosovës, luftën kundër turqve në Fushë Kosovë të vitit 1389. Sipas legjendës, profeti i’u drejtua princit sërb Llazar për këtë ditë fatale. Ai i ofroi atij zgjedhje mes mbretërisë tokësore dhe mbretërisë së qiejve. Princi zgjodhi mbretërinë e qiejve. Kjo është histori frymëzuese që luajti rol në vendimin e Sërbisë për t'i rezistuar nazistëve gjatë Luftës së Dytë Botërore. Më pas ajo citon të gjithë citatin e në fjalimin radiofonik të patriarkut Gavrillo Dozhiq pas 27 marsit të vitit 1941 për të problemi ishte se “sërbët tashmë dëshironin të hakmerreshin për humbjen e luftës në Kosovë të më shumë se 600 viteve më parë të motivuar nga ndjenja e nacionalizmit të ashpër dhe besimit në raportet me Zotin”.

Çfarë do të kishte për të thënë sot ish-presidenti çek Vaclav Havel, i cili padiskutim qëndroi pranë Madllen Ollbrajt në momentet e përpjekjes së saj luftarake dhe shkruajti fjalitë ndoshta të papërsëritshme që askush nuk do t'i shkruante më e ndoshta as vetë Havel nuk do t'i shkruante, ndërsa Ollbrajt në tërësi citon: "Nëse dikush mund të thotë se çdo luftë është etike ose udhëhiqet për arsye etike, atëherë kjo është e vërteta e kësaj lufte”. Kosova në dallim nga Kuvajti nuk ka vendburime nafte për të qenë e mbrojtur; asnjë anëtar i aleancës nuk ka pretendime territoriale, Millosheviqi nuk kërcënon integritetin territorial të asnjë vendi anëtar. Por NATO është në luftë. Ai lufton për shkak të shqetësimit për fatin e të tjerëve. Ai po lufton sepse një person i nderuar nuk mund të qëndrojë pranë dhe të shikojë vrasjen sistematike dhe prej qeverisë të urdhërohen vrasje të njerëzve të tjerë. Kjo luftë i vendos të drejtat e njeriut mbi të drejtat e shteteve”, tha këtë dikur një shkrimtar i madh ku moralin më të lartë e gjente në luftën përmes NATO e cila përcakton epërsinë morale dhe hierarkinë e kombeve ndaj njëri-tjetrit dhe krijon rend në moralin e aspiratave kundërshtuese, kërkesa dhe qëllimeve.

Vazhdon nesër: Si deri në përdorimin e forcës