Jo pavarësi për Kosovën

Shkruar për Kosovo onlajn: Dragan Biseniq

Juristi i shquar francez Robert Badinter vdiq dje në moshën 95 vjeçare, por ai në hapësirat tona do të mbetet në kujtesën historike si presidenti Badinter-i Komisionit të Herzogut, i cili formuloi rekomandimet në atë sesi do të shpërbëhej RSFJ dhe polemikat që shkaktuan ato përfundime. Sipas këtyre konkluzioneve, Sllovenia dhe Kroacia, nën kushte të caktuara, kishin të drejtën e njohjes ndërkombëtare, Bosnjë-Hercegovina mori trajtim specifik, ndërsa ndryshimi i statusit territorial të Kosovës e Metohisë nuk konsiderohej fare opsion. Për këtë jo vetëm pala sërbe në bazë të mendimit të Badinterit, konsiderohej se Kosova është çështje e brendshme e Sërbisë. Këshilltari shumëvjeçar ligjor ndërkombëtar i delegacioneve të Kosovës, britaniku Mark Veler, vlerësoi se raporti i Komisionit të Badinterit ndaj Kosovës ishte “shumë kufizues dhe diskret”, ndërsa rekomandimet e komisionit ishin “katastrofike për Kosovën”.

Badinteri nuk ishte i panjohur në Jugosllavi. Ai ishte vizitor i shpeshtë i detit ku merrej me peshkim nënujor. Kur nuk ishte me pushime, ai ishte avokat i respektuar i industrisë së filmit jugosllav dhe regjisori i njohur i Avala Film, Ratko Drazheviq.

I konsideruar përgjithësisht si themeli i marrëveshjes territoriale të pas Luftës së Ftohtë, Komisioni i Arbitrazhit i Konferencës për Jugosllavinë (i quajtur Komisioni i Badinterit sipas kryetarit të tij Robert Badinter) ndau territorialitetin nga etnia dhe i bëri kufijtë e brendshëm të Jugosllavisë kufijtë e shteteve pasardhëse: parim i pranuar fillimisht nga ish-Bashkimi Sovjetik dhe shtetet pasardhëse të tij. Por Bosnja nuk mund të mbahej brenda kornizës së parimeve dhe Kosova ishte e kundërta e tyre, pa përmendur Abkhazinë, Osetinë e Jugut dhe Krimenë.

Përpjekjet për të qëndruar brenda parimeve të Badinterit zbuluan vështirësitë e qenësishme në refuzimin e plotë të parimit etnik si koncept territorial, jo vetëm nga ana e gjyqtarëve kushtetues që përbënin Komisionin e Arbitrazhit. Ata mbështetën nacionalizmin kulturor, inkurajuan në shkallë të konsiderueshme të vetëvendosjes politike dhe legjitimuan nacionalizmin identitar si aspiratën e vërtetë të popullit. Kornelia Navari pretendon, të themi, se Krimea me kufijtë e saj, lëvizjen separatiste, mohimin e të drejtës së identitetit dhe të drejtën e njohur për autonomi, është po aq fëmijë i Badinterit sa edhe shkëputja prej tij.

Komisioni Badinter u krijua nga ministrat e jashtëm të Bashkimit Europian në vitin 1991 për të arbitruar mes "autoriteteve përkatëse jugosllave" në shpërbërjen e afërt të Jugosllavisë. Opinionet e tij, të nxjerra mes nëntorit 1991 dhe janarit 1992, shërbyen në mënyrë efektive si traktat paqeje që i dha fund Luftës së Ftohtë në Europë. Në zemër të saj ishte ndarja e territorialitetit dhe vetëvendosjes nga parimi etnik.

Parimi territorial shprehet në Opinionin 3, në përgjigje të pyetjes: "A mund të konsiderohen kufijtë e brendshëm ndërmjet Kroacisë dhe Sërbisë dhe mes Bosnjë-Hercegovinës dhe Sërbisë si kufi në kuptimin e së drejtës ndërkombëtare publike?" Komisioni konfirmoi se se, "përveçse aty ku është dakordësuar ndryshe, kufijtë e mëparshëm bëhen kufij të mbrojtur nga e drejta ndërkombëtare”, duke e bazuar vendimin e tij në dy parime: respektimi i status kuo territoriale dhe “në veçanti. . .parimi uti possidetis’, i cili mbështeti kufijtë kolonialë. Por marrëveshjet territoriale të pas Luftës së Parë Botërore që përfshinin shpërbërjen e tre perandorive (dhe përafrimi ishte precedent për situatën në Europë pas vitit 1990) treguan shumë pak vëmendje për kufijtë e brendshëm. Që Badinteri ndihej i pasigurt në zbatimin e parimeve, tregon edhe fakti se gjyqtarët kaluan menjëherë në ofrimin e justifikimit kushtetues, referuar paragrafit të dytë dhe të katërt të nenit 5 të Kushtetutës së Jugosllavisë (në të cilën secila republikë respektoi kufijtë e të tjerëve). Gjithashtu mbështeti versionin "e vështirë" të uti possidetis-pa ndryshim territorial.

Metoda e punës ishte e atillë që deri më 23 dhjetor 1991 pranoheshin aplikime nga ato republika që donin pavarësinë. Pas pranimit të kërkesave për njohje, ato do t'i nënshtroheshin vlerësimit nga Komisioni i Arbitrazhit të KE në Konferencën e Paqes me në krye Badinter. Kërkesa për njohje paraqiti edhe Kosova në letrën ndaj Lordit Piter Karington, kryesues i Konferencës së Paqes për Jugosllavinë, një ditë para afatit. Në raport me kërkesat e katër republikave që kërkonin shtetësinë, letra e Prishtinës as që u mor në shqyrtim nga komisioni i Badinterit.

Kur Kroacia shpalli synimin e saj për t'u shkëputur nga Jugosllavia, ajo e bëri këtë duke u thirrur në të drejtën për vetëvendosje, të cilën kancelari Helmut Kohl e përsëriti kur njohu Kroacinë. E drejta për vetëvendosje shfaqet në Kartën e Kombeve të Bashkuara, neni 1.2 i së cilës e shtrin të drejtën për vetëvendosje për të gjithë popujt. (Burime të tjera, si Deklarata për dhënien e pavarësisë vendeve dhe popujve kolonialë, u referohen vetëm popujve të kolonizuar.) Karta, megjithatë, nuk përcakton se çfarë duhet kuptuar me fjalën "popull" as si janë të drejtat e tyre. për t'u ushtruar. Komisioni i Badinterit mbajti qëndrimin se “në gjendjen aktuale të zhvillimit, e drejta ndërkombëtare nuk spegon të gjitha pasojat që rrjedhin nga ky parim”.

Kur biseduam në banesën e tij në Paris, ndërsa ishte ende president i Gjykatës Kushtetuese të Francës, Badinter relativizoi gjetjet e veta. Ai tha se këto janë vetëm "mendime që komuniteti ndërkombëtar dhe ligji ndërkombëtar, mund t'i miratojë ose kritikojë, respektojë ose refuzojë".

Duke përshkruar atmosferën në fillim të konfliktit, Badinter kujtoi se "ato ditë asgjë nuk dukej ende e humbur". “Fati luhatej mes luftës dhe paqes”. Personalisht kërkova të gjitha mundësitë për të shmangur luftën, për të përdorur të gjitha mjetet e pajtimit dhe mbi të gjitha negociatat brenda BE dhe KB të cilat mund të merrnin formën e ndërmjetësimit ose arbitrazhit ndërkombëtar, për t'i hapur rrugën të gjitha burimeve financiare, nëse nuk i drejtohet luftës”, tha Badinter.

Njohja e Bosnjë-Hercegovinës beson se ishte “gabim i madh”. Deklaratë e rëndësishme është Opinioni 2, i lëshuar në përgjigje të pyetjes: "A ka të drejtën e vetëvendosjes popullsia sërbe në Kroaci dhe Bosnjë-Hercegovinë, si një nga popujt përbërës të Jugosllavisë"? Komisioni zëvendësoi termin " komunitetet" me "popuj" dhe u caktuan të drejtat e tyre në kuadër të shteteve egzistuese, duke pranuar se „në kuadër të një shteti mund të egzistojnë bashkësi të ndryshme etnike, fetare ose gjuhësore" dhe bëri të ditur se të gjitha këto komunitete kanë të drejtë të shikojnë përshtatjen e identitetit të njohur dhe të përdorin nga "të gjitha të drejtat dhe liritë themelore të njeriut të njohura në të drejtën ndërkombëtare, përfshirë aty ku është e përshtatshme, të drejtën për të zgjedhur identitetin kombëtar".

“Bosnja është rast i veçantë. Në Komision e kemi konsideruar me vëmendjen më të madhe dhe kemi dashur të themi se nuk është e qartë se cili është vullneti i popullit në Bosnjë, ndaj nuk duhet të nxitohet për njohjen ndërkombëtare. Njohja e Bosnjës ishte gabim dhe u kuptua menjëherë. Duhet të prisnim dhe të kishim ecur ngadalë drejt zgjidhjes së balancuar dhe jo të shpejtonim në njohjen e saj. B&H u njoh në KB aq seuprizuese dhe nuk dihet se çfarë fshihej pas atij nxitimi. Çfarë gabimi i madh ishte!”, përfundoi Badinter.

Disa besonin se pikërisht konkluzionet e Komisionit të Badinterit duhet të vendoseshin në bajraqet e luftës kombëtare. Komisioni në përgjigjen e vet konstatoi se “shtetet krijohen me rrugë faktike”. Rruga faktike nënkupton forcën, kështu që, për shembull, sërbët e Bosnjës duhet të gjejnë aleatin e tyre të parë në rekomandimet e këtij komisioni.

Në Konferencën e Londrës e cila u mbajt një vit më pas, delegacioni i shqiptarëve kosovarë mori ftesë në të cilën përmbajtja ishte e çuditshme dhe nuk mund të besohej të thirrej si pjesmarrëse në konferencë. Kosova ishte pjesmarrëse në takimin e asaj çka u bë si „eho komora“ e saj ku drejtpërdrejt transmetohej nga kjo konferencë. Lordi Kerrington dhe të tjerët që vizituan ambjentet kanë dëgjuar kërkesat e Ibrahim Rugovës dhe delegacionit të tij. Megjithatë nuk ishte angazhim thelbësor rreth çështjes së Kosovës.  

Për të ardhmen e popullit të ish Jugosllavisë përgatitej e njëjta që kishin bërë gjermanët dhe francezët vetëm tre vjet pas fundit të Luftës së Dytë Botërore „ndërsa ende dilte tym prej krematoriumit të kampeve të përqëndrimit“. Atëherë „europianët e mëdhenj Shuman, Adenauer, De Gaspari, Spak dhe Mone u gjendën në konferencën e Hagës-u takuan për të mbyllur një herë e përgjithmonë faqen e të kaluarës“. Badinter shkruan se mes francezëve dhe gjermanëve egziston shembull i përafërt me atë që egziston „mes sërbëve dhe kroatëve“. Në momentin kur duhej të rindërtohej Europa, u varrosën gjithçka nga ajo „besoj përgjithmonë“ shtoi Badinter, çka këtij shekulli ndodhën mes gjermanëve dhe francezëve. Bëhej e ditur se ky ishte „i vetmi drejtim dhe mënyrë mendimi i cili mund të jetë kontruiktiv për popujt e ish Jugosllavisë“.

Udhëhoqëm polemika me rastin e kësaj analogjie. Badinter në konfirmimin tim se Gjermania nuk kishte zgjidhje pas luftës, sesa të mbeste në të kaluarën që Franca ka zgjedhje se madje „dhe Gjermania ka zgjedhje“. „Munden në planin e brendshëm të zgjidhni urrejtjen. Mund të jeni fitues dhe të vijoni të haheni me urrejtje. Rasti Gjermania nuk ishte aq i thjeshtë“, ka thënë Badinter. Pyetjes sime se Gjermania ishte e pushtuar, i’u përgjigj paksa i nervozuar: “Po, edhe çfarë? Të pushtuar jeni ju. Doni ende të zhvilloni shpresën për hakmarrje dhe urrejtje ndaj armiqve tuaj apo do të ndryshoni mendim dhe të thoni: „Sërish do të ndërtojmë vendin dhe do jemi miq dhe fqinj pasi urrejtja veçse sjell sërish luftë, ndërsa lufta është e tmerrshme për të gjithë brezat, pavarësisht në atë se kush do jetë fituesi“? Esencialisht kjo duhet të kuptohet” pothuajse foli me zë të lartë Badinter.

Por ligji nuk ishte arbitri përfundimtar pas luftës së ftohtë, të paktën jo në fushën e garantimit të së drejtës të „komunitetit“. Në anën territoriale, fuqitë perëndimore u detyruan të anulonin angazhimin e tyre ndaj "shtresës së parë poshtë" në përcaktimin e kufijve të rinj dhe dhënien e kompetencave të plota të Republikës Sërbe të Bosnjës në vitin 1995 dhe të tërhiqen plotësisht në njohjen e Kosovës në vitin 2008, duke provokuar Rusinë që të njohë Abkhazinë. dhe Osetinë e Jugut dy muaj më vonë.

Një vit pas bombardimeve të Sërbisë, takova Badinterin në një pritje në Paris dhe i tregova anekdotën nga takimi im me Monika Levinskin në fillim të bombardimeve. E pyeta se çfarë mendon ai si avokat, por edhe sharmer i dëshmuar për qëndrimin e Klintonit, “çështjen Leëinsk”? "E tmerrshme." Ai nuk është aspak zotëri. "Një zotëri nuk duhet të djersitet dhe të skuqet për dy orë duke mohuar atë që një zonjë pranon," u përgjigj Badenter.

Pikërisht ditën që u takuam, ai ishte krenar që njeriu që kishte mbrojtur si avokat i ri dhe për të cilin kishte fituar famë, ishte liruar nga burgu. Çështja humbi sepse bëhej fjalë për vrasësin e një fëmije. Edhe atëherë, një kundërshtar i madh i dënimit me vdekje, Badenter arriti të shpëtojë klientin e tij nga dënimi që publiku tashmë kishte menduar për të. Ndërkohë mbaroi shkollën e mesme dhe fakultetin në burg dhe përfundimisht mori doktoraturën në histori. Ai u bë i burgosuri më i përshtatshëm i Francës. "Nëse një njeri është i lirë në kokën e tij, ai është i lirë kudo," tha Badenter.

Fjalë të ngjashme u bënë jehonë disa vite më vonë nga një tjetër i burgosur i famshëm, Slobodan Millosheviq.

Nuk e di nëse ndonëjerë foli për të njëjtin mendim që ndante me Badinterin.