Me rastin e privimit nga liria të Igor Popoviqit

Shkruan për Kosovo online: Dushko Çeliq, zëvendëspresident i Koordinimit të Shoqatave Serbe të Familjeve të Personave të Zhdukur, të Vrarë dhe të Vdekur nga Ish-Jugosllavia

Heqja e fundit nga liria e Igor Popoviqit, ndihmësdrejtorit të Zyrës për Kosovën dhe Metohinë, për shkak të një fjalimi të mbajtur në kujtim të serbëve të vrarë dhe të zhdukur në Rahovec dhe zonën përreth Hoçës së Madhe, më 18 korrik të këtij viti, në të cilin ai përmendi "UÇK-në" në një kontekst negativ, është rasti që unë, në cilësinë time si zëvendëspresident i Koordinimit të Shoqatave Serbe të Familjeve të Personave të Zhdukur, të Vrarë dhe të Vdekur nga hapsira e ish-Jugosllavisë, i drejtohem publikut.

Në fillim, më lejoni të sqaroj termin "privim nga liria". Edhe pse jam jurist (më saktë, doktor i shkencave juridike dhe profesor universiteti), nuk mund ta quaj atë që i ndodhi Igor Popoviqit atë ditë as "arrestim" as "privim nga liria", sepse këto janë terma ligjorë proceduralë për veprime dhe procedura brenda një procedure ligjore (para) penale. Nuk bëhet fjalë për këtë, ashtu siç nuk bëhet fjalë për ndonjë proces apo veprim ligjor, pavarësisht nga skemat kuazi-ligjore. Këtu, ashtu si në rastin e Ivan Todosijeviqit disa vite më parë, po flasim për abuzim të rëndë të monopolit të forcës nga "Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes në Prishtinë", me qëllim që të mbytet çdo mendim për lirinë e fjalës dhe shprehjen publike të gjykimeve të vlerave të serbëve rreth ngjarjeve të fundit tragjike në Kosovë dhe Metohi.

Si jurist, është e vështirë për mua ta pranoj dhe pranoj këtë, por, për fat të keq, në këtë rast, si dhe në shumë të tjerë, në Kosovë dhe Metohi, bëhet fjalë për politikë dhe jo për ligj!

Si ta quajmë ndryshe ndalimin e përmendjes së "UÇK-së" në çdo kontekst tjetër përveç "i drejtë", "heroik", "fitimtar" ose "çlirimtar"? Si ta kuptojmë që ky ndalim vlen vetëm për serbët? A është e ndaluar të thuhet se shumica e shoqërisë së Kosovës ende nuk është përballur me të kaluarën? Ajo e kaluar, e cila është një fakt i njohur, nuk është bardh e zi, jo idilike, rozë, e pastër si lot, fëmijërore e pafajshme dhe e drejtë në njërën anë dhe e kundërta në anën tjetër. Pa qëllimin e relativizimit ose "peshimit" të asgjëje, në ngjarjet tragjike në Kosovë dhe Metohi, menjëherë para, pas dhe pas agresionit të NATO-s kundër Serbisë, ndodhën krime si në anën serbe ashtu edhe në atë shqiptare, pati viktima si në anën serbe ashtu edhe në atë shqiptare, pati kriminelë si në anën serbe ashtu edhe në atë shqiptare, dhe SECILIT prej tyre duhet t'i jepet një epilog gjyqësor. Ballafaqimi me të kaluarën do të thotë të flasësh për gjithçka, përfshirë rolin e "UÇK-së", siç themi ne avokatët: sine ira et studio, pa urrejtje dhe dashuri, dhe të ndihmosh në kapërcimin e trashëgimisë së vështirë. Viktimat serbe janë gjithashtu pjesë e asaj trashëgimie. Sipas të dhënave që mora dhjetë vjet më parë përmes hulumtimeve, vetëm që nga fundi i agresionit të NATO-s, 1003 serbë u vranë në Kosovë dhe Metohi, 841 u rrëmbyen dhe 960 u plagosën rëndë. Familjet e viktimave kanë të drejtë për të vërtetën dhe drejtësinë, por edhe përtej kësaj, shoqëria duhet t'u përgjigjet shumë pyetjeve të vështira, në mënyrë që tragjeditë të mos përsëriten.

Këta njerëz (ndër ta edhe vëllai im Ivan) nuk u zhdukën duke shkuar në një udhëtim për të mbledhur lule në mes të konflikteve të armatosura ose menjëherë pas tyre, pastaj humbën rrugën dhe nuk u kthyen më kurrë në shtëpitë e tyre, as nuk u vranë ose rrëmbyen nga disa "marsianë" të paidentifikuar. Nga 437 vendbanimet, në jug të lumit Ibër, në të cilat jetonin serbët deri në qershor 1999, 312 ose 71,396 përqind e vendbanimeve u pastruan plotësisht etnikisht. Mbi 242,000 serbë dhe joshqiptarë të dëbuar nga Kosova dhe Metohija (sipas të dhënave aktuale të UNHCR-së, statusi i të dëbuarve ende e kanë 221,319 persona). Sipas të dhënave zyrtare të UNMIK-ut, "pas ndërprerjes së armiqësive" pas qershorit 1999, mbi 18,000 shtëpi në pronësi të serbëve u shkatërruan. Këta njerëz nuk u dëbuan me dëshirë dhe në masë, por, rastësisht, i vunë flakën vetes dhe shkatërruan shtëpitë dhe pronat e tyre. Pa përmendur vuajtjet e vendeve të shenjta - tempujve dhe manastireve të Kishës Ortodokse Serbe, si gjatë ashtu edhe pas përfundimit të konfliktit, si dhe në pogromin e marsit të vitit 2004.

Ky është një rast për të kujtuar pjesët kryesore të Raportit të Kryeprokurorit të Ekipit Special Hetimor të BE-së, z. Clint Williamson, i cili, pas një hetimi trevjeçar, të nisur me rastin e Raportit Dick Marty të paraqitur në Këshillin e Evropës, zbuloi: (se "disa përfaqësues të lartë të ish-UÇK-së ... janë përgjegjës për kryerjen e një fushate persekutimi që drejtohej kundër serbëve etnikë, romëve dhe popullatave të tjera jo-shumicë në Kosovë ... Informacioni i mbledhur nga Ekipi Special Hetimor tregon se ... persekutimi përfshinte privimin e paligjshëm të jetës, rrëmbimet, zhdukjet me forcë, burgosjen e paligjshme në burgjet në Kosovë dhe Shqipëri, dhunën seksuale, forma të tjera të trajtimit çnjerëzor ... si dhe përdhosjen dhe shkatërrimin e kishave dhe ndërtesave të tjera fetare.

Kjo në fund të fundit rezultoi në spastrimin etnik të një pjese të madhe të popullsisë serbe dhe rome në jug të lumit Ibër, me përjashtim të disa enklavave të shpërndara të pakicave...). Le të kujtojmë se raporti i lartpërmendur shërbeu si material fillestar procedural për padinë për krime lufte para "Dhomave të Specializuara të Kosovës" me seli në Hagë, kundër një numri udhëheqësish të "UÇK-së" (Hashim Thaçi, Kadri Veselji, Rexhep Selimi, Jakup Krasniqi, Salih Mustafa dhe të tjerë). Sipas aktakuzës, personat e përmendur janë në gjyq për shkak të dyshimit të bazuar mirë se kanë kryer disa vepra penale të krimeve të luftës në një "ndërmarrje të përbashkët kriminale" në të cilën qindra njerëz u vranë dhe/ose u torturuan. Dhe vetë fakti që "Këshillat e Specializuara të Kosovës" përbëhen ekskluzivisht nga gjyqtarë, prokurorë dhe staf mbështetës të të huajve dhe se selia e tyre është në Hagë, tregon faktin se ata nën ndikimin e jashtëm, pse të mos themi presionin, u krijuan këto organe, ishin të vetëdijshëm se shoqëria shqiptare e Kosovës nuk është në gjendje të përballet me faktet e përmendura dhe të tjera dhe rolin e disa anëtarëve të "UÇK-së".

Për shkak të rasteve të shumta të zhdukjeve me forcë dhe vrasjeve të serbëve dhe joshqiptarëve në Kosovë e Metohi, Këshilli Konsultativ për të Drejtat e Njeriut - një organ i pavarur i themeluar nga Misioni i Përkohshëm i Kombeve të Bashkuara (UNMIK), mori 248 kërkesa dhe në 233 raste (93 përqind) përcaktoi shkelje të neneve 2 dhe 3 të Konventës Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore dhe propozoi masa për të eliminuar dhe zbutur këto shkelje. Dallimi midis numrit të kërkesave të pranuara dhe numrit të zhdukjeve dhe vrasjeve në Kosovë e Metohi duhet parë në dritën e faktit se shumica e familjeve të viktimave nuk ishin në dijeni të afatit për dorëzimin e kërkesave, sepse ai ishte botuar në një "akt nënligjor" që nuk ishte shtypur. Në pothuajse të gjitha rastet e zhdukjeve dhe vrasjeve, Këshilli Konsultativ arriti në përfundimin se "mungesa e dukshme e çdo reagimi nga policia e UNMIK-ut, qoftë menjëherë ose në një fazë të mëvonshme, mund t'u kishte treguar autorëve të krimeve se autoritetet kompetente nuk ishin në gjendje ose të gatshme të kryenin hetime për zhdukjet e personave. Një qëndrim i tillë i autoriteteve kompetente ndaj krimeve më të rënda në çdo shoqëri, dhe veçanërisht në rrethana pas konfliktit, krijon në mënyrë të pashmangshme një kulturë pandëshkueshmërie midis autorëve të krimeve dhe mund të çojë vetëm në përkeqësimin e situatës".

Në të gjitha vendimet e Këshillit Konsultativ, kërkohet, ndër të tjera, që "autoritetet kompetente në Kosovë të ndërmarrin të gjitha hapat e mundshëm për të siguruar që hetimi penal në lidhje me rrëmbimin dhe vrasjen të vazhdojë në përputhje me Nenin 2 të KEDNJ-së dhe që autorët të sillen para drejtësisë". Këshilli Konsultativ për të Drejtat e Njeriut mori vendimet e tij të fundit për rrëmbimet dhe zhdukjet e serbëve në Kosovë dhe Metohi më shumë se 10 vjet më parë, që atëherë, deri më tani, "Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes në Prishtinë" nuk kanë bërë asgjë në lidhje me zbatimin e vendimeve të UNMIK-ut, pra Këshillit Konsultativ për të Drejtat e Njeriut, megjithëse mund ta kishin bërë këtë që nga fundi i vitit 2008, kur de facto morën pushtet efektiv në të gjitha fushat. Edhe pse anëtarët e Këshillit Konsultativ për të Drejtat e Njeriut u zgjodhën nga lista e gjyqtarëve të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, trashëgimia e tij e vlefshme ligjore, si dhe detyrimet që rezultuan, u harruan si nga shumica e bashkësisë ndërkombëtare ashtu edhe nga Prishtina, e cila injoroi ekzistencën dhe vendimet e tij që nga fillimi. Fatkeqësisht, autoritetet në Beograd, pavarësisht këmbënguljes publike të Koordinimit dhe familjeve të viktimave, nuk bënë atë që mund të ishte bërë në këtë drejtim.

 Ndërtimi i një lloj të ardhmeje të përbashkët të serbëve dhe shqiptarëve në Kosovë e Metohi nënkupton një vetëdije të ndërsjellë jo vetëm për shkallën dhe tragjedinë (të paktën) e së kaluarës, por edhe për kontekstin në të cilin ato ndodhën (federalizmi jugosllav, të drejtat e njeriut të shqiptarëve dhe serbëve, secesionizmi, rebelimi i armatosur, shtypja e armatosur e rebelimit, agresioni i NATO-s, etj.), me respekt për lirinë e fjalës dhe lirinë për të shprehur gjykime vlerash, diversiteti i të cilave është diçka normale, do të thoshin ata, dhe i domosdoshëm, në çdo shoqëri demokratike. Praktika shumë e pasur e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, e lidhur me nenin 10. Konventa Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore, të cilën autoritetet në Prishtina janë zotuar në mënyrë të njëanshme ta zbatojnë. Në vend të kësaj, edhe sot, 26 vjet pas përfundimit të konfliktit, në shumicën e shoqërisë në Kosovë e Metohi, po dëshmojmë një lloj "monopoli mbi të vërtetën" dhe brenda asaj "të drejte ekskluzive për sakrificë". Sipas kësaj "logjike" të shtrembëruar, si në narrativën publike ashtu edhe në praktikë, serbët janë qytetarë të dorës së dytë, "armiq të mposhtur", siç tha një intelektual shqiptar dhjetë vjet më parë, të cilët duhet, nën maskën e "sundimit të ligjit" dhe në fakt duke abuzuar me monopolin e forcës, të kufizojnë të drejtat individuale dhe kolektive të njeriut dhe dinjitetin kombëtar dhe njerëzor, duke përfshirë të drejtën e lirisë së shprehjes dhe shprehjen e gjykimeve të vlerave të ndryshme nga ato që janë të dëshirueshme.

Fatkeqësisht, në vend të sundimit të ligjit shumë të nevojshëm, ne po e dëshmojmë këtë edhe këto ditë me rastin e privimit nga liria të Igor Popoviqit.