Rreth një libri që nuk i është kushtuar rëndësi, apo si kriza u shndërrua në sistem

Shkruar për Kosovo onlajn: Muharrem Bazdul

Ndoshta dhe më shumë se vitrinë edicionesh të reja, për lexuesin e apasionuar, Panairi i Librit në Beograd është mundësi për t'iu rikthyer titujve që për disa arsye i kanë shpëtuar ndonjë nga "sezonet" e mëparshme botuese. Kështu, një nga librat më interesantë që këtë tetor bleva në Panair dhe që deri më tani kam lexuar, doli të ishte libri 14 vjeçar, "Kosova: dhe tema të tjera", të autorit Jovan Miriq, botuar nga Shoqëria Kulturore Sërbe e Zagrebit "Prosvjeta" (2009).

E çuditshme që nuk ndesha më herët këtë libër. Ndjek atë që po bën "Prosvjeta", Miriqin e vlerësoj qysh kur më vuri në dukje rolin e tij pionier në njohjen e "gabimeve fabrikuese" të Kushtetutës së vitit 1974 tregon Dejan Joviq përmes analizës ndoshta më kyçen të librit të Miriqit "Sistemi dhe kriza". Për pak nuk e dija se tashmë në pension të thellë, profesor Miriq po merrej me çështjen e Kosovës në mënyrë kaq sovrane dhe sistematike. Në kohën e botimit të këtij libri, Jovan Miriq ishte 74 vjeç. Fatkeqësisht ndërkohë profesor Miriq ndërroi jetë. Jetoi nga viti 1935 deri në vitin 2015.

Në ndonjë raft të tipit idealist për librat, "Kosova dhe tema të tjera" e Miriqit ka fqinj të përsosur-librin e Branko Horvatit "Çështja e Kosovës" prej 1988, të cilin e kemi trajtuar në të njëjtën rubrikë në "Kosovo Onlajn" para disa javësh. Çfarë i lidh këta dy libra të cilët (me kohë) janë të ndarë me më shumë se 20 vjet? Para së gjithash natyrisht, tema e Kosovës, pastaj Zagrebi si vend i botimit, fakti që autorët e tyre janë profesorë të dalluar të Universitetit të Zagrebit dhe doktorë të shkencave humane, se ata ishin jugosllavë të bindur që lindën dhe praktikisht kaluan tërë jetën e tyre në R(S) të Kroacisë, por nuk ishin kroatë etnikë. Diferencat kanë të bëjnë kryesisht me kohën: Horvat shkruan në një kohë kur duket se një lloj zgjidhje e drejtë e krizës në Kosovë është e mundur, shkruan Miriq post festum. Në këtë kuptim, librat janë mirënjohës për leximin krahasues.

Miriqi përndryshe ka lindur afër Korenicës, kështu që ka dhe ndonjë logjikë më të thellë në interesimin e tij për temën e Kosovës në kuptimin në të cilin kjo temë është "kornizuar" në Perëndim. Domethënë, gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur komunistët ende po shqyrtonin detajet e ndërtimit të ardhshëm të federalizimit të Jugosllavisë dhe meqenëse kishin modelin e tyre BRSS, nuk u larguan nga ideja e rajoneve dhe provincave autonome, u shfaq ideja e autonomisë së sërbëve në Kroaci. Për këtë kishte të paktën dy arsye të mira: identiteti historik i “kufirit ushtarak” dhe genocidi aktual që shteti i ustashëve kroatë ndërmori ndaj sërbëve. Ideja përfundimisht u refuzua, kështu që praktika e autonomisë u trajnua vetëm brenda Sërbisë përmes Vojvodinës dhe Kosovës.

Miriq, si jurist ekselent dhe një nga njohësit më të mirë të Kushtetutës së vitit 1974, nisi pikërisht nga kjo pikë. Ndonëse në gjithë historinë për "elementët përbërës të federatës", ndryshimi thelbësor në statusin e republikave dhe krahinave ishte se këto të fundit nuk kishin të drejtë për "vetëvendosje deri në shkëputje". Me stilin superior të ekspertit që lehtësisht kuptohet nga laikët, Miriq tregon dhe dëshmon kundërligjshmërinë dhe jolegjitimitetin e “deklaratës së pavarësisë” prishtinase. Në kornizën krahasuese europiane, ilustron absurditetin e krijimit të dy shteteve të një populli. Me kënaqësi të veçantë, mund të thuhet, komenton qëndrimet e paqarta të elitës politike dhe mediatike kroate ndaj Sërbisë dhe sërbëve. Ndonëse libri është, le të themi, 15 vjeç, kryesisht bëhet fjalë për të njëjtët njerëz dhe të njëjtët emra që dhe sot nëpër mediat dhe publikun kroat, krijojnë histeri antisërbe. Megjithatë, merret dhe me rolin e bashkësisë ndërkombëtare në atë që kriza në Kosovë të bëhet sistematike.

Ndonëse nuk është historian për nga profesioni, Miriq, sërish si Horvati, jozakonisht intensivisht tregoi interes për temën, e kështu në libër ka dhe eskurse interesante historike. Duke folur për Korenicën dhe Krajinën, ka edhe efekte krahasuese për temën sesi në Perëndim u pritën rebelimet e dy pakicave: sërbëve në Kroaci dhe shqiptarëve në Sërbi (d.m.th. në Kosovë). Edhe pse të drejtat e tyre u reduktuan institucionalisht (u reduktuan nga statusi i popullit konstitutiv në statusin e pakicës), rebelimi sërb u shpall hajdutërisht, revolucion bllokues, orgji dhune, pa asnjë ndërgjegjësim për traumën historike sipas të cilës atmosfera e atëhershme në Kroaci për sërbët të ishte ogurzezë. Për rebelimin e shqiptarëve në Sërbi u gjetën të gjitha spegimet e mundshme dhe të gjitha relativizimet e mundshme.

Dhe mund të vazhdoj më gjatë e më gjerë rreth virtyteve të tjera të këtij libri këtu, por kjo do të shkonte përtej fushëveprimit dhe diskursit të zhanrit të kolumnistit. Synimi im është që praktikisht vetëm të paktën më pas të hedh pak dritë mbi këtë libër, në mënyrë që lexuesit e interesuar t'i kushtojnë atij të paktën një pjesë të vëmendjes që padyshim meriton.