SHBA dhe Rusia po vizatojnë hartën e re të sigurisë së Evropës

Burim: Kosovo Online

Shkruan për Kosovo online: Zhelko Shajn

Kur “Politika”, në fillim të shkurtit, publikoi intervistën me Aleksej Drobinjin, drejtor i Departamentit për Planifikim të Politikës së Jashtme në Ministrinë e Punëve të Jashtme të Federatës Ruse, shumëkush në atë moment nuk e vuri re thelbin e paralajmërimit të tij, të formuluar me kujdes diplomatik. Duke folur për përvjetorin e Konferencës së Jaltës, Drobinjin qartë tha se për themelet e rendit të ri botëror do të vendosin vetëm dy fuqi – Rusia dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Pra, pa kryeministrin britanik, pa qendrat evropiane të fuqisë, pa rolin që Perëndimi ia kishte atribuuar vetes gjatë dekadave pas Luftës së Dytë Botërore. Hegjemonisë nuk i ka mbetur më vend. Një deklaratë e tillë, dhjetëra ditë pas inaugurimit të Donald Trumpit dhe gjashtë muaj para samitit të dy liderëve në Enkorixh, në Alaskë, tingëllonte si një tezë gjeopolitike, pesha e së cilës do të shihej më vonë.

Sot, megjithatë, pas publikimit të planit të paqes me 28 pika të Trumpit, i cili iu dorëzua presidentit Zelenski në Kiev, bëhet e qartë se Drobinjin vetëm artikuloi atë që Moska e sheh si të pashmangshme, ndërsa Uashingtoni si një kornizë të domosdoshme stabilizimi – kthimin tek formati bilateral që i ngjan skenës së madhe gjeopolitike të vitit 1945, por pa praninë londineze dhe bruksellase. Plani vetë, i publikuar nga deputeti ukrainas Aleksej Gonçarenko, përmban elemente që janë thelbësisht të harmonizuara me kërkesat ruse të shprehura gjatë dekadës së kaluar, si edhe me nevojën amerikane që kriza ukrainase të mbyllet më në fund dhe të shndërrohet në pjesë të një marrëveshjeje të gjerë sigurie në Evropë.

Pika e parë parashikon që sovraniteti i Ukrainës do të konfirmohet, por paragrafët e dytë dhe të tretë të planit tregojnë një logjikë krejtësisht të ndryshme nga politika e deritanishme perëndimore: Rusia, Ukraina dhe Evropa nënshkruajnë një marrëveshje gjithëpërfshirëse mos-sulmi, të gjithë mosmarrëveshjet e 30 viteve të fundit konsiderohen të zgjidhura, Rusia zotohet se nuk do të pushtojë fqinjët e saj, ndërsa NATO se nuk do të zgjerohet më tej. Në pikën e katërt, SHBA-të bëhen ndërmjetësi ekskluziv në dialogun mes Moskës dhe NATO-s, me ç’rast Brukseli faktikisht nxirret jashtë procesit negociues. Më tej parashikohet që Ukraina të marrë garanci sigurie, që numri i forcave të armatosura ukrainase të kufizohet në 600.000, të futet në Kushtetutë ndalesa e përhershme për anëtarësim në NATO, dhe që Aleanca të mos dislokojë trupa në territorin e saj. Evropa, në këtë marrëveshje, paraqitet në një rol teknik – avionët evropianë do të vendosen në Poloni, dhe jo në Ukrainë, ndërsa Uashingtoni merr të gjitha levat politike dhe të sigurisë.

Pjesa më e ndjeshme e dokumentit gjendet në pikat 21 dhe 22, ku thuhet se Krimea, Donjecku dhe Lugansku de facto njihen si territore ruse, ndërsa në Herson dhe Zaporizhia ngrin linja e frontit. Ukraina tërheq forcat nga një pjesë e rajonit të Donjeckut, e cila bëhet zonë tampon e demilitarizuar. Pikat e mbetura parashikojnë riintegrimin e Rusisë në ekonominë globale, heqjen graduale të sanksioneve, ftesën që Moska të rikthehet në G8, përdorimin e 100 miliardë dollarëve të fondeve ruse të ngrira për rindërtimin e Ukrainës, nënshkrimin e një marrëveshjeje afatgjatë të bashkëpunimit ekonomik SHBA–Rusi, programe tolerance, ndalimin e ideologjisë naziste, shkëmbimin e të burgosurve, një pako humanitare, zgjedhje në Ukrainë brenda 100 ditëve dhe amnisti për të gjithë pjesëmarrësit në luftë. Marrëveshja do të ishte juridikisht e detyrueshme dhe e mbikëqyrur nga Këshilli i Paqes, kryesuar nga Donald Trump. Ndërprerja e zjarrit do të hynte në fuqi menjëherë pas nënshkrimit.

Pikërisht një përmbajtje e tillë pasqyron plotësisht vlerësimet e Drobinyinit se bota ndodhet në procesin e kalimit nga rendi unipolar në atë multipolar, se përpjekjet për ta ndaluar këtë proces janë kundërproduktive dhe se modeli i ri i sigurisë ndërkombëtare do të varet nga përmbajtja dhe racionaliteti i të gjithë aktorëve, e jo vetëm i Rusisë. Konstatimi i tij se është e nevojshme të eliminohen shkaqet e krizës ukrainase dhe të parandalohet që Ukraina të bëhet ndonjëherë përsëri poligon për cenimin e interesave ruse – tani po materializohet brenda paketës paqësore amerikane.

Një pikë tjetër e rëndësishme e intervistës – propozimi i Rusisë nga viti 2024 për krijimin e një arkitekture gjithëpërfshirëse të sigurisë euroaziatike – në planin e Trumpit merr një kornizë praktike. Nëse SHBA bëhen ndërmjetësues midis Rusisë dhe NATO-s, ndërsa strukturat evropiane nuk vendosin më, por vetëm zbatojnë, atëherë është e qartë se për sigurinë euroaziatike do të diskutohet në platforma si ODKB, ZND, SHOS, CICA, GCC apo ASEAN, ndërsa BE për herë të parë në historinë moderne bëhet vëzhguese gjeopolitike, e jo aktore.

Për Serbinë, ky ndryshim ka implikime të shumta. Së pari, bota multipolare nuk është më kategori teorike apo temë debatesh akademike – ajo është realitet që po shkruhet para syve tanë. Në momentin kur SHBA dhe Rusia negociojnë pa Evropën, hapësira e manovrimit për Serbinë mbetet e hapur, por kërkon qetësi psikologjike dhe diplomatike, sidomos sepse rrethanat ndërkombëtare në të cilat vendoset për Kosovën dhe Metohinë tani janë dukshëm të ndryshme nga ato të para vetëm pak vjetëve. Nëse deklarata se kufijtë nuk mund të ndryshohen me forcë nuk është më parim absolut, por objekt i një marrëveshjeje gjeopolitike, atëherë zgjerohet edhe korniza e interpretimit politik të statusit të krahinës jugore serbe. Njëkohësisht, pjesëmarrja e Serbisë në konferencat për sigurinë euroaziatike – të cilën Drobinjini e ka përshëndetur në mënyrë eksplicite – fiton peshë të re në momentin kur konturat e rendit të ri marrin formë pikërisht nga platformat ku marrin pjesë vendet e jugut global dhe anëtaret e BRICS-it.
Së fundmi, është e nevojshme të kujtojmë fjalinë kyçe nga intervista e Drobinin, e cila sot shërben si përshkrimi më konciz i epokës në të cilën po hyjmë:

"Faza aktuale e zhvillimit global karakterizohet nga një shkallë e lartë pasigurie. Ajo që shohim është një proces objektiv i formimit të një bote shumëpolare me përpjekje të njëkohshme për ta parandaluar dhe prishur atë nga ish-hegjemoni dhe një grup vendesh që i janë betuar besnikëri atij. Lufta e këtyre dy fuqive të mëdha, sipas mendimit tonë, do të krijojë skenarë të mëtejshëm, duke filluar nga krijimi i një ekuilibri të ri global mbi një bazë ligjore deri në një konflikt në shkallë të gjerë me pjesëmarrjen e fuqive bërthamore. Kjo e fundit duhet të shmanget, por do të duhet të tregohet përmbajtje dhe logjikë e shëndoshë në këtë rast nga të gjithë, jo vetëm Rusia".

Pikërisht ky citat përfaqëson thelbin e epokës së re. Plani i Trump - pavarësisht nëse pranohet në formën e tij aktuale apo modifikohet përmes negociatave - tregon se Uashingtoni dhe Moska kanë filluar procesin e ripërcaktimit të rendit botëror, ndërsa Evropa për herë të parë në historinë moderne e ka gjetur veten jashtë rrethit kryesor të vendimmarrjes. Nëse një rend i tillë do të jetë i qëndrueshëm varet nga gatishmëria e fuqive të mëdha për të respektuar rregullat që vetë i vendosin, por është e sigurt se një arkitekturë globale po lind para syve tanë që do të formësojë shekullin e 21-të.