Nga valixhet e refugjatëve te institucioni kulturor: Ansamblin „Venac“ askush nuk mund ta shpërbëjë më

Nga dritat e skenës në Prishtinë, përmes ekzilit si refugjatë në Nish, e deri te bastioni i sotëm kulturor në Graçanicë – Ansambli „Venac“ ka kaluar një rrugëtim gjatë të cilit ishte e vështirë të mbijetonte. Kur trembëdhjetë vjet më parë drejtimin e tij e mori Snezhana Jovanoviq, pak kush besonte se ky ansambël i vetëm profesional nga Kosova do të shndërrohej në një institucion modern, i cili sot, përveç artistëve profesionistë që performojnë në mbarë Kosovën, Serbinë dhe rajonin, mbledh rreth vetes edhe qindra fëmijë në enklavat serbe.

Ansambli „Venac“ u themelua në vitin 1964 në Prishtinë nga Ministria e Kulturës e Serbisë, fillimisht me emrin „Shota“.

Pas konfliktit të vitit 1999, ansambli „Venac“ u dëbua dhe deri në vitin 2003 veproi në Nish. Kthimi i tij atë vit u bë fillimisht në Çagllavicë, ndërsa në vitin 2008 vazhdoi veprimtarinë në Graçanicë, ku ndodhet edhe sot.

Snezhana Jovanoviq u emërua drejtoreshë e Ansamblit „Venac“ në vitin 2013.

„Ansamblin Venac e gjeta në rrugë. Kolektivin e takova në rrugën pranë Shkollës Fillore 'Kralj Milutin', përpara vendit ku mbanin kostumet, ndërsa garderoba e tyre ishte një depo e një lokali të vogël. Venac nuk kishte zyrtarisht as zyrë, as seli. Në atë periudhë, provat i zhvillonin në sallën sportive të shkollës fillore. Fjalë për fjalë, përgatiteshin në rrugë, përkatësisht aty merrnin kostumet që u nevojiteshin, pasi ato ruheshin në një depo me përmasa vetëm një metër e gjysmë me një metër e gjysmë. Ajo pamje më preku shumë dhe u bë motivimi im që, duke u nisur nga një situatë e tillë dhe nga një institucion në atë gjendje, të bëja gjithçka që ishte në fuqinë time, së bashku me të gjithë kolektivin, të jepnim maksimumin për ta shndërruar një institucion që ndodhej në rrugë në një institucion përfaqësues, që është krenaria e shtetit të Serbisë dhe, mbi të gjitha, e popullit të Kosovës dhe Metohisë“, e nis rrëfimin Jovanoviq.

Përveç pagave të punonjësve, „Venac“ në atë kohë nuk kishte buxhet për veprimtarinë programore dhe, siç thekson Jovanoviq, ishte e vështirë t'i bindje njerëzit se ansambli mund të funksiononte dhe se kishte nevojë për mjete shtesë financiare.

Siç shton ajo, nga një situatë e tillë është arritur deri aty sa „Venac“ sot ka 70 të punësuar.

„Kemi edhe më shumë se 30 bashkëpunëtorë me honorar, si dhe bashkëpunëtorë të punësuar nga qytete që nuk ndodhen në Kosovë. Kemi bashkëpunëtorë nga Nishi, Piroti, Bori, Novi Sadi, Beogradi, Kraleva dhe Kragujevci. E gjithë Serbia është e përfshirë, sepse nuk kemi vendosur kufij dhe nuk duam të vendosim ndarje as në aspektin administrativ me njerëzit që duhet të kenë qasje në këtë institucion. Natyrisht, shumica e kolektivit është nga Kosova dhe Metohia“, tha Jovanoviq.

Përveç pagave të rregullta mujore, nga buxheti i shtetit të Serbisë për „Venac“ ndahen edhe 60 milionë dinarë për pajisje, koncerte dhe gjithçka që është e nevojshme për funksionimin e këtij ansambli.

„Ministria e Kulturës investon shumë. Që nga viti 2017 filloi një qasje shumë më serioze ndaj ansamblit Venac, kur u dëshmua edhe cilësia e tij. Sot nuk kemi mungesa sa i përket pajisjes së ansamblit, kostumeve, përkatësisht veshjeve popullore, pajisjeve të punës dhe, natyrisht, mbulimit të të gjitha shpenzimeve operative gjatë realizimit të koncerteve. Kjo është një veprimtari mjaft e kushtueshme, jemi një kolektiv i madh dhe për këtë arsye kërkohen shumë mjete financiare. Kështu, nga zero dinarë kemi arritur në 60 milionë dinarë për veprimtarinë programore, përveç të gjitha mjeteve të rregullta të destinuara për paga. Ky është tregues se shteti i Serbisë e vlerëson ansamblin 'Venac' dhe njerëzit që punojnë këtu, se nuk ka hequr dorë nga ne dhe se vazhdon të investojë tek ne“, tha Jovanoviq.

Sot, „Venac“ është pjesë e pandashme e çdo manifestimi në Kosovë, por edhe në Serbi dhe në rajon.

„Ndërsa ndërtohej emri dhe identiteti i ansamblit 'Venac', te njerëzit u krijua edhe ndjenja se ai është 'Venaci im'. Kur performojmë, qoftë në Graçanicë, Shillovë, Shtërpcë, Zveçan, Zubin Potok, por edhe në Beograd e Novi Sad, të gjithë në njëfarë mënyre e konsiderojnë Venacin si diçka të tyren. Pikërisht këtu qëndron bukuria e kësaj pune, në faktin se i përkisni dikujt, por kjo është edhe përgjegjësi“, tha Jovanoviq.

Përveç pjesës profesionale, „Venac“ prej dhjetë vjetësh organizon shkolla të folklorit për fëmijët më të vegjël në mjedise të ndryshme serbe në Kosovën qendrore.

Gjatë kësaj periudhe, siç thotë Jovanoviq, nga këto shkolla kanë dalë dhjetë valltarë profesionistë.

„Qëllimi ynë është që shkollat e folklorit të ekzistojnë në mënyrë që fëmijët, të cilët nesër do të bëhen prindër dhe pjesë e kësaj shoqërie, të njohin vallet popullore serbe dhe gjithçka që është pjesë e traditës së tyre“, thekson drejtoresha e ansamblit „Venac“.

Përveç shkollave të folklorit, që përfshijnë edhe ansamblin e të rinjve, „Venac“ që nga viti i kaluar ka edhe një grup këngëtarësh, ndërsa tani edhe një orkestër rinore.

„E gjithë kjo bëhet me qëllim që të merremi vetë me formimin e kuadrove, sepse ne, si një institucion me përgjegjësi shoqërore, i mësojmë dhe i edukojmë fëmijët“, tha Jovanoviq.

„Venac“ gjithashtu, përmes punëtorive të kavallit dhe tamburës, ku mësimet i mbajnë specialistët më të mirë në Serbi, po formon kuadro të reja.

Në vitin 2020, „Venac“ digjitalizoi arkivin e tij nga frika se mund të mbetej sërish pa asgjë, siç ndodhi pas vitit 1999.

„Ansambli Venac e nisi procesin e digjitalizimit dhe zhvendosjes së arkivit të tij në vitin 2020, për shkak të kushteve të vështira politike dhe rrezikut të humbjes së materialeve arkivore nga periudhat e mëparshme. I gjithë arkivi është digjitalizuar dhe është zhvendosur në një vend të sigurt jashtë selisë së ansamblit Venac, me një sistem të lidhur në mënyrë digjitale, i cili funksionon përmes internetit. Janë digjitalizuar materialet administrative që dëshmojnë ekzistencën e ansamblit, si dhe materiale artistike, si ekspozita e veshjeve popullore“, tha Jovanoviq.

Përveç arkivit digjital, „Venac“ në periudhën e ardhshme do të organizojë edhe një ekspozitë digjitale dhe do të përgatisë një film virtual, të cilin ambasadorët e Serbisë në dhjetë vende të mëdha të botës do të mund t'ua prezantojnë mikpritësve të tyre.

„Ekspozita e digjitalizuar e veshjeve popullore së shpejti do të publikohet në faqen e re të internetit të Ansamblit 'Venac', ndërsa është duke u përgatitur edhe një film virtual, i cili deri në fund të vitit do të prezantohet në më shumë se dhjetë ambasada të Serbisë në vende të ndryshme të botës“, tha Jovanoviq.

Për Jovanoviqin, një qëllim ende i parealizuar mbetet që „Venac“ të ketë ambientet e veta, duke qenë se vazhdon të funksionojë në ambientet e Shtëpisë së Kulturës.

„Vendi ynë është para së gjithash në Prishtinë, por duke qenë se jemi dëbuar prej andej, kemi gjetur një zgjidhje në Graçanicë. Këtu ndodhemi në ndërtesën e Shtëpisë së Kulturës, falë Organit të Përkohshëm të Qytetit të Prishtinës, të cilit i takon merita që jemi këtu dhe që nuk kemi mbetur në rrugë. Pikërisht ky institucion i siguroi ansamblit Venac një çati mbi kokë. Ajo që mbetet për t'u bërë për Venacin dhe që për mua është ende një detyrë e papërfunduar, është ndërtimi i një godine për ansamblin, e cila nuk do të shërbente vetëm për Venacin, por edhe për të gjitha institucionet e tjera të ngjashme me ne“, thotë ajo.

Prioriteti i ansamblit „Venac“, siç thotë ajo, është të punojë dhe të krijojë në paqe dhe bashkim.

Pavarësisht mirënjohjeve të shumta që ka marrë ansambli „Venac“, Jovanoviq thotë se vlerësimet më të mëdha janë mbështetja e përditshme e Ministrisë së Kulturës së Republikës së Serbisë, buxheti i ndarë për ansamblin, por edhe vendet e reja të punës.

„Por mirënjohja kryesore është mundësia që ne këtu të punojmë dhe të krijojmë, të jemi një institucion shembull se si duhet të punohet. Venac është një institucion, kolektivi i të cilit punon këtu çdo ditë. Më pëlqen të them shpesh se Venacin askush nuk mund ta shpërbëjë më“, e përfundon rrëfimin Jovanoviq.

Organizatori Ivan Tomiq tha se „Venac“ mban pothuajse 50 koncerte në vit, duke përmbushur kështu planet e punës.

Sipas tij, shfaqjet përcaktohen në bazë të planit vjetor, kështu që që në muajt qershor dhe korrik planifikohen shfaqjet për vitin e ardhshëm. 

Megjithëse përballen vazhdimisht me mungesë kuadrosh, në kushtet në të cilat punojnë dhe jetojnë, shton Tomić, ata ia dalin shumë mirë dhe nuk kanë probleme të mëdha.

Ndërkohë, interesimi për shfaqjet është i madh dhe ansambli është gjithmonë një mysafir i mirëpritur në shumë manifestime. Detyra kryesore e ansamblit, theksoi Tomiq, është ruajtja e valleve, muzikës, këngëve dhe traditës, si dhe përcjellja e tyre te brezat e rinj dhe të moshuar përmes shfaqjeve skenike.

Tomiq tha se shkollat e folklorit të ansamblit „Venac“ aktualisht përfshijnë deri në 250 fëmijë.

„Ansambli Venac në vitin 2014 nisi projektin 'Shkollat e folklorit të Venacit', me qëllim zgjerimin e punës me fëmijët dhe plotësimin e mungesës së shkollave të folklorit në mjediset serbe në Kosovë dhe Metohi. Projekti filloi në Llapllasellë dhe Graçanicë, ndërsa më vonë u zgjerua në Lepinë, Lipjan dhe Bërnicë të Poshtme. Aktualisht përfshin nga 200 deri në 250 fëmijë në pesë shkolla të folklorit, ku valltarët profesionistë dhe asistentët punojnë me pjesëmarrësit. Shumicën e pjesëmarrësve e përbëjnë vajzat, por fëmijët marrin pjesë rregullisht në festivale në mbarë Serbinë qendrore dhe Kosovën e Metohinë, duke mësuar valle dhe këngë popullore dhe duke ruajtur traditën kulturore“, tha ai.

Ekipi i portalit Kosovo online i gjeti valltarët gjatë provave, por në vend të valleve dhe këngëve popullore, ata po ushtronin balet. Profesorja e Fakultetit të Arteve, Vera Obradoviq, tha se ushtrimet e baletit janë shumë të rëndësishme për elegancën e lëvizjeve në skenë.

„Ushtrimet klasike të baletit kontribuojnë jashtëzakonisht shumë në hijeshinë e lëvizjeve, artikulimin, elasticitetin dhe zotërimin e hapësirës përmes trupit. Teknikat e baletit sjellin saktësi në qëndrimin e trupit dhe në lëvizjet skenike. Këto ushtrime u shërbejnë valltarëve të të gjitha fushave, përfshirë edhe valltarët e valleve popullore, pa cenuar autenticitetin e tyre“, tha ajo.

Valltarët profesionistë të ansamblit thanë se „Venac“ ua ka ndryshuar jetën. Zorana Rizhakov nga Novi Sadi e nisi karrierën e saj profesionale në ansamblin „Venac“ në Graçanicë.

„U organizua një audicion në Nish dhe unë u paraqita. Mora një ofertë për të punuar në një ansambël profesional. Ndarja nga familja më rëndon, por shkoj në shtëpi çdo fundjavë, kështu që në njëfarë mënyre e kompensoj këtë mungesë, kaloj sadopak kohë me familjarët e mi. Por edhe këtu ka njerëz të mirë dhe të ndershëm“, tha ajo.

Për Nenad Rashiqin, „Venac“ është mënyrë jetese.

„Është një përvojë e madhe dhe kënaqësi e veçantë të jesh pjesë e një ansambli profesional. Ka shumë miqësi, punë të mirë dhe përkushtim... Puna në ansamblin Venac më ka mundësuar të krijoj familje, si të thuash, të ndërtoj jetën time këtu në Kosovë dhe Metohi dhe, natyrisht, ma ka lehtësuar jetesën“, tha ai.