Veshjet popullore nga Kosova – thesar i vërtetë i kulturës dhe traditës serbe

Të punuara nga leshi ose liri, të endura e më pas të valëzuara në makina të posaçme valëzuese, me qëndisje të pasur e të dendur kryesisht në ngjyrë të kuqe dhe me motive florale e gjeometrike – kjo është vetëm një pjesë e karakteristikave të veshjeve popullore nga Kosova. Ato ndryshojnë nga një krahinë në tjetrën, shumë prej tyre kanë edhe veçori orientale, por secila prej tyre përfaqëson një thesar të vërtetë të kulturës dhe traditës serbe.

Shkruan: Katarina Saiçiq

Në kërkim të përgjigjeve se çfarë e përbën një komplet autentik të veshjes popullore mashkullore dhe femërore nga Kosova, vizituam Muzeun Etnografik në Beograd, i cili në koleksionin e tij ruan plot 3.000 pjesë të tilla veshjeje.

Etnologia dhe kuratorja e lartë e Muzeut Etnografik, Jelena Tucakoviq, ka deklaruar për Kosovo online se veshjet popullore nga Kosova, që ruhen në këtë muze, i përkasin periudhës nga fundi i shekullit XIX deri në gjysmën e parë dhe mesin e shekullit XX.

“Karakteristika e tyre themelore është para së gjithash materiali nga i cili janë punuar. Në masën më të madhe ka qenë leshi, ndërsa janë përdorur edhe liri, pambuku dhe në raste më të rralla edhe mëndafshi”, ka thënë Tucakoviq.

Ato qepeshin nga amvisat

Ajo ka shtuar se kostumet ishin bërë nga gratë, amvisat, në kuadër të obligimeve të tyre të përditshme.

“Gratë zakonisht e kryenin të gjithë përpunimin e lëndës së parë deri te materiali përfundimtar. Ajo që është interesante dhe lidhet me veshjet popullore nga Kosova dhe Metohia është mënyra e punimit. Ato kryesisht ishin të endura. Pra, gratë endnin leshin ose lirin. Ky material i endur më pas dërgohej për valëzim në makina të posaçme prej druri që quhen valëzuese, siç ua shpjegoj vizitorëve. Ky është një proces i ngjashëm me feltimin e leshit, por ndryshe nga shumica e rajoneve të tjera të botës, ku leshi feltizohet në gjendje të papërpunuar, te ne leshi feltizohet, ose siç thuhet – valëzohet, pas endjes. Kështu fitohet një material shumë i fortë dhe i impregnuar mirë, që mund të zgjasë për një kohë shumë të gjatë. Në fondin tonë kemi një koleksion të xhybeve (zubunëve), disa prej të cilave janë më shumë se njëqind vjet të vjetra. Pra, bëhet fjalë për një material jashtëzakonisht të qëndrueshëm”, ka shpjeguar ajo.

Ajo thekson se këto veshje janë përdorur si për aktivitetet e përditshme, ashtu edhe për rastet festive.

Veshjet e dasmës të stolisura pasur me mbulesë koke

“Veshjet festive gratë i përgatisnin për dasmën e tyre. Ato janë veshje martesore, veshje të nuses, dhe ishin të stolisura shumë pasur. Kompleti i veshjes përbëhet nga këmisha, mbi të cilën vishet jeleku, ndërsa nëse është ftohtë vishet edhe zubuni; rreth belit lidhet brezi dhe përparësja, përkatësisht përparësja e përparme ose e pasme, varësisht nga krahina. Në këmbë vishen çorape leshi dhe opinga. Gratë e martuara mbanin patjetër mbulesë koke, ndërsa nuset mbanin një mbulesë më të stolisur, ku kishte edhe monedha, pasqyrëza dhe detaje të ndryshme që shërbenin për ta mbrojtur nusen, në momentin e martesës, nga syri i keq, shikimi i lig apo zilia. Ato monedha dhe ajo që shkëlqen e shpërqendron shikimin, dhe në këtë mënyrë nusja mbrohej”, thekson Tucakoviq.

Ajo shton se, sa i përket veshjes mashkullore, materialet nga të cilat është punuar janë të njëjta si për veshjen e grave, por elementet e kompletit janë të ndryshme.

“Kompleti përbëhet nga këmisha që shkon deri në mes të kofshëve. Ata kanë tirqe leshi, të endura e më pas të valëzuara nga leshi, brez, sipër shpesh vishet jelek ose gunj, dhe poshtë po ashtu çorape leshi dhe opinga. Veshja festive mashkullore nuk dallon shumë nga ajo e përditshme”, shpjegon ajo.

Veshjet në Metohi me qëndisje më të pasur dhe më të dendur

Sa i përket zbukurimeve, përkatësisht qëndisjes, Tucakoviq thekson se ekziston një dallim i vogël midis veshjeve festive të grave në Metohi dhe në Kosovë.

“Në Metohi, si material për zbukurim përdoret më së shpeshti fill leshi ose pambuku. Qëndisja është shumë e dendur dhe ritmikisht përsëritet një lloj stilizimi i motiveve bimore të gjeometrizuara. Veçanërisht karakteristike për këmishët metohase është zbukurimi i madh dhe i dendur në mëngë. Përdoret shumë ngjyra e kuqe; natyrisht përdoren edhe ngjyra të tjera, por e kuqja ishte më e preferuara. Sa i përket veshjes femërore kosovare, ajo nuk ka zbukurim aq të dendur dhe në të vërehet edhe shtimi i disa motiveve shkëlqyese – më shumë temina, rruaza ose gajtan prej fije metali. Ka të tilla, natyrisht, edhe në veshjen metohase, por ajo karakterizohet kryesisht nga qëndisja shumë e dendur dhe zbukurimi intensiv në të gjitha pjesët e veshjes”, thekson Tucakoviq.

Siç shpjegon ajo, nga 3.000 objektet që numëron koleksioni i Muzeut Etnografik, disa prej tyre i përkasin tërësive dhe formojnë një komplet të plotë veshjeje.

“Kemi shumë elemente që i kemi marrë ose blerë në mënyrë sporadike, ashtu siç kanë ardhur në muze. Gjithnjë e më pak ka të tilla, sepse veshjet popullore nuk prodhohen më. Që nga mesi i shekullit XX është e pranishme një reduktim i madh i punimit të veshjeve popullore. Ka gjithnjë e më pak prej tyre. Ajo që është punuar në shekullin XIX dhe që është pjesë e fondit tonë, mund të shihet pothuajse si një koleksion arkeologjik, edhe pse nuk i përket atij periudhi, por nga këndvështrimi muzeologjik ndoshta ky qëndrim do të ishte i drejtë”, përfundon Tucakoviq.

Ajo theksoi se të gjitha pjesët e koleksionit ruhen në kushte të veçanta në depo të Muzeut Etnografik. Publiku do të ketë mundësi t’i shohë ato në një ekspozitë që po përgatitet në këtë institucion të rëndësishëm kulturor në fund të këtij viti.

Të pranishme edhe dallimet lokale

Sipas të dhënave të disponueshme nga literatura, është interesante të përmendet se karakteristikat e veshjeve popullore të Kosovës ndryshojnë nga një krahinë në tjetrën. Kështu, në Anamoravën, pjesë karakteristike e veshjes femërore ishte boshça (përparje) dhe kolani (bishti), i cili lidhej nga ana e pasme. Në këtë rajon ishin të dukshme ndikimet bizantine, turke dhe greke.

Ndikimet turke ishin të pranishme edhe në pjesën e Metohisë, ndërsa në fshatra gjatë dimrit vishej rrobë prej shajaku të bardhë me jelek ose japundxhë. Në Prizren, ngjyra e kuqe ishte e shpeshtë në koloritin e veshjes. Siç theksohet, një vend të veçantë në qëndisjen e jelekut të Prizrenit zë motivi i bletës, shpesh i quajtur “bleta e bardhë”. Motivi i “bletës së bardhë” në jelek nuk është vetëm dekorativ; ai përfaqëson lidhjen me paraardhësit dhe trashëgiminë shpirtërore.

Sipas fjalëve të bashkëbisedueses sonë, një gjë është e sigurt: veshja popullore po bëhet gjithnjë e më shumë një raritet dhe një kujtesë se si jetohej dikur. Sot punohen replika të saj për nevojat e shoqërive kulturore-artistike, ndaj janë të pranishme edhe replika të veshjeve kosovare në kuadër të KUD-it Leposaviq.

Disa prej tyre janë punuar sipas motiveve nga koleksionet e Muzeut Etnografik.