Adem Demaçi – “profeti i armatosur” i lëvizjes kombëtare shqiptare në Kosovë (1)

Shkruan për Kosovo online: Dragan Biseniq, gazetar

Kundërshtar i dëbimit të shqiptarëve në Turqi

Kur, më 11. dhjetor 1991, presidenti i Parlamentit Evropian, Enrique Baron Crespo, i dorëzoi Adem Demaçit çmimin evropian "Andrei Sakharov", që mban emrin e fizikanit dhe disidentit të famshëm rus, ky ishte çmimi më i lartë që i jepej të burgosurit politik me burgun më të gjatë në Evropë. Ai u dënua tre herë dhe kaloi gjithsej 28 vjet burg. Në këtë, Demaçi ia kaloi të gjithë terroristëve irlandezë, italianë dhe gjermanë, të cilët në fund të shekullit të kaluar konsideroheshin si kundërshtarët më të mëdhenj dhe më të rrezikshëm të autoriteteve britanike, italiane apo gjermane. Në këtë kuptim, Adem Demaçi me të drejtë është krahasuar me liderin e shumicës zezake në Afrikën e Jugut, Nelson Mandela. Në ceremoninë e cila zgjati vetëm rreth 15 minuta, Krespo dhe Demaçi mbajtën fjalime të shkurtra. Demaçi foli gjerësisht për rëndësinë e fjalës së lirë dhe lirisë së fjalës për jetën demokratike, politikani spanjoll prezantoi shkurtimisht jetën e Demaçit dhe kualifikimet e tij për këtë çmim prestigjioz.

Demaçi, megjithatë, nuk ishte vetëm një njeri që luftoi për fjalën e lirë dhe demokratike. Ai ishte themeluesi i ideologjisë së rebelimit dhe luftës së armatosur të shqiptarëve në Serbi dhe Jugosllavi, dhe në këtë kuptim ishte pararendës i krijimit të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), e cila vepronte në Kosovë që nga viti 1997. Niccolò Machiavelli shkroi për një nga heronjtë e tij, Luciano Savonarola, që është një "profet pa shpatë" dhe se për këtë ai nuk do të ketë kurrë sukses në luftën politike. Demaçi ishte një "profet i armatosur", por as ky, as çmimet prestigjioze evropiane, nuk do ta ndihmojnë Demaçin që të forcojë dhe konsolidojë mjaftueshëm statusin e tij në mesin e vetë shqiptarëve në Kosovë, e veçanërisht jashtë Kosovës, dhe të fitojë pozita udhëheqëse në lëvizjen kombëtare të shqiptarët e Kosovës, mbeti në duart e Ibrahim Rugovës, të cilin Demaçi nuk e pranoi kurrë si udhëheqës të vërtetë të shqiptarëve të Kosovës. Partitë e tij politike që ai organizoi nuk rezultuan të suksesshme në zgjedhje dhe ai asnjëherë nuk donte t'i bashkohej asnjërës nga partitë që ishin dominuese në popullatën shqiptare. Në këtë kuptim, Demaçi mbeti një potencial i parealizuar dhe një “profet pa shpatë” në luftën për pushtet. Ka disa arsye për këtë, por ne do të flasim për to më vonë. Mjafton të thuhet se në vetë Kosovën ka shumë pak vepra për Demaçin dhe i vetmi libër për të i shkruar si biografi e paautorizuar nga Shkëlzen Gashi është botuar në vitin 2010.

Në terma të përgjithshëm, Demaçi është pjesë e mjedisit të disidentëve komunistë që nuk janë jashtë modelit të përshkruar nga Aleksa Xhilas. Xhilas i përshkroi disidentët si një grup që ishte me gjithë zemër në favor të demokracisë dhe e konsideronte atë si më të zhvilluarin në Perëndim, por disidentët nuk i morën vendet perëndimore si model për t'u kopjuar - as të gjithë bashkë dhe as ndonjë prej tyre individualisht.

Nëse do të kishin fare model, do të ishin vendet skandinave, sepse në to, më shumë se kudo tjetër, shteti iu përkushtua mirëqenies sociale dhe kujdesej për mirëqenien e përgjithshme. Pra, nga të gjitha vendet demokratike perëndimore, disidentëve u pëlqenin ato me më shumë socializëm.

Bukvalisht, asnjë disident i vetëm nuk ishte në favor të kapitalizmit liberal me taksa minimale dhe pothuajse asnjë kontroll shtetëror dhe shoqror.

Qëllimi i Demaçit, natyrisht, ishte një "Shqipëri etnike" që do të bashkonte të gjitha trojet shqiptare në Ballkan, por ndryshe nga shumë organizata të tjera, Demaçi ishte shumë më fleksibël dhe lejonte forma të shumta tranzitore dhe kompromisi të rregullimeve shtetërore, ndër të cilat ishte edhe Kosovan ë përbërje të Serbisë dhe Malit Zi si pjesë e zgjidhjes konfederale.

Demaçi nuk e fshehu zhgënjimin e tij me jetën e brendshme në Kosovë pas vitit 1999 dhe publikisht tha se kjo nuk ishte Kosova për të cilën ai luftoi dhe aspironte. Për këtë arsye ai u tërhoq nga jeta aktive politike, por kjo nuk do të thotë se forca dhe personaliteti karizmatik i Demaçit mbetën pa ndikim të fortë në trendet e sotme politike dhe mendimore në Kosovë.

Kryeministri i Kosovës Albin Kurti është ndjekësi dhe trashëgimtari më i zjarrtë i qëndrimit sfidues të Demaçit, qëndrimit revolucionar militant dhe disi kokëfortë në politikë, që nga mesi i viteve '90 të shekullit të kaluar, kur ai ishte në krye të protestës së studentëve, kur erdhi në fushën e shikimit të Demaćit dhe fitoi respektin e tij.

Adem Demaçi lindi në gusht të vitit 1935 në Prishtinë, në Mbretërinë e Jugosllavisë, si një nga shtatë fëmijët, tre prej të cilëve mbijetuan. I pasigurt nëse edhe ai do të mbijetonte, prindërit e tij nuk e regjistruan as lindjen e tij deri më 26. shkurt 1936, gjashtë muaj më vonë.

Demaçi e filloi shkollën fillore në Prishtinë gjatë pushtimit italian nga viti 1941 deri në vitin 1943, vazhdoi nën sundimin gjerman në vitin 1944 dhe e përfundoi në vitin 1946, në atë që tani është Jugosllavia komuniste. Në Prishtinë nga viti 1946 deri në vitin 1953 kreu shkollën e mesme tetëvjeçare.

Si nxënës i shkollës së mesme, në moshën 17 vjeçare, Demaqi botoi disa nga tregimet e tij të shkurtra në gazetën Rilindja dhe në revistat Jeta e re dhe Zëri i Rinisë. Kur mbaroi shkollën e mesme, Demaqi u regjistrua në letërsinë botërore në Universitetin e Beogradit. Por në fund të semestrit të pestë, nëna e Demaqit u sëmur rëndë, kështu që ai u detyrua të ndërpresë studimet dhe të kthehet në Prishtinë. Aty filloi punën si redaktor letrar në të përditshmen kryesore në Kosovë e Metohi - "Rilindia".

Nga viti 1953 deri në vitin 1958, Demaçi konfirmoi reputacionin e tij si shkrimtar i tregimeve. Kthimi, një nga tregimet e tij më të famshme të kohës, dënoi dëbimin e shqiptarëve të Kosovës në Turqi.

Në gjysmën e parë të vitit 1958 boton romanin e tij të parë “Gjarpërinjtë e gjakur”, që ishte romani i parë në gjuhën shqipe i botuar në Kosovë e Metohi. Në të, Demaçi sulmoi traditën e hakmarrjes së gjakut, duke i përmbledhur idetë e tij në një përkushtim, "jo për ata që janë aq të guximshëm për të ngritur gishtin në krim, por për ata që me guxim shtrijnë dorën për pajtim".

Demaçi ishte i avancuar intelektualisht gjatë asaj kohe. Si student, nën mbikëqyrjen e posaçme të profesorit të tij Idriz Ajeti dhe poetit Esad Mekuli, botoi tregime në gazetën "Rilindja" dhe revista si "Jeta e re" dhe Zëri i Rinisë". Më pas, në periudhën nga viti 1953 deri në vitin 1958, si student i letërsisë botërore në Universitetin e Beogradit dhe si stipendistë i gazetës "Rilindja", u afirmua duke shkruar tregime të shkurtra në të cilat kundërshtoi me guxim situatën e vështirë socio-ekonomike, veçanërisht deportimin e shqiptarëve në Turqi.

Gjatë studimeve, ai dëgjoi ligjëratat e profesorëve të njohur të Beogradit për letërsinë botërore dhe lexoi veprat e shkrimtarëve të njohur botërorë: Balzak, Hemingway, Kafka, Camus, Maupassant, Çehov, Dostojevski, Tolstoy e të tjerë.

Edhe atëherë Demaçi tha se idetë e tij janë përcaktuar nga dy ngjarje. Pika e parë e kthesës ndodhi në kohën kur Demaçi ndoqi një shkollë të mesme tetëvjeçare në Prishtinë. Partizanët likuiduan ata që ishin kuislingë dhe ata që konsideroheshin të tillë në një vend që edhe sot njihet si "Strelishte". Aty u pushkatuan aktivistët e Lëvizjes Nacional Demokratike Shqiptare, një lëvizje nacionaliste e rezistencës me karakter antikomunist. Demaçi përmendi se si u zgjua nga të shtënat me armë dhe breshëritë që u dëgjuan gjatë natës.

Pika e dytë e kthesës ishte viti 1953. Në atë vit, Tito dhe ministri i Jashtëm turk Mehmet Koprulu lidhën një "marrëveshje zotërish" që mundësoi emigrimin e shqiptarëve nga Jugosllavia në Turqi.

Bëhej fjalë për një sërë takimesh dhe marrëveshjesh që Jugosllavia kishte me aleancën ushtarake perëndimore NATO, ndërkohë që ishte në fuqi Pakti Ballkanik i nënshkruar në Bled midis Jugosllavisë, Greqisë dhe Turqisë. Shqiptarët përhapën thashetheme se më 28 shkurt 1953, Koça Popoviq dhe ministri turk Hulusu Kejnani arritën një marrëveshje të fshehtë në Shkup për zhvendosjen e shqiptarëve me shumë lehtësira që do t'i siguronte Maqedonia dhe konsullata turke. Por marrëveshja e vërtetë ishte e ashtuquajtura Marrëveshja e zotërinjve Tito-Koprulu e lidhur në Split në vitin 1953 dhe e përgatitur nga ministri turk Mehmet Koprulu. Bëhej fjalë për familjet që konsideroheshin si turq që mund të lëviznin lirshëm në Turqi, që ishte një privilegj jo e vogël për një vend që ishte ende i mbyllur për botën në mënyrën standarde komuniste. Burimet shqiptare të Kosovës thonë se në vitet 1953-1954 rreth 40.000–50.000 njerëz emigruan. Lideri i shqiptarëve të Kosovës në periudhën e pasluftës, dhe lideri i shqiptarëve të Kosovës për disa dekada, Fadil Hoxha, gjithashtu shkruan në kujtimet e tij se si u takua me Aleksandar Rankoviqin, duke dashur t'i shpjegojë se barazia me turqit është një trashëgimi kulturore, jo një emërtim etnik i shqiptarëve. Ai ishte i prirur ta diskutonte këtë çështje me Rankoviqin, i cili që atëherë thotë se shqiptarët nuk duhet të largohen nga Jugosllavia, por vetëm turqit. Kjo me sa duket i referohej "migrantëve të lirë" të cilët vullnetarisht shkuan në Turqi dhe, në përputhje me ligjin turk të imigracionit, të cilët e identifikonin veten etnikisht dhe identitetin si turq - gjë që vetë ligji nuk e përcaktonte qartë. Ligji favorizonte komunitetet turqishtfolëse, si boshnjakët, pomakët, kerkesit, shqiptarët dhe tatarët.

Nesër: Bashkimi i Shqipëtarve me mjete të armatosura