Adem Demaqi - "profeti i armatosur" i lëvizjes kombëtare shqiptare në Kosovë (2)

Shkruan për Kosovo online: Dragan Biseniq, gazetar

Udhëheqësit nacionalistë shqiptarë e konsideruan këtë deportim, megjithëse mundësia për t'u larguar nga Jugosllavia dhe për të shkuar në Turqinë anëtare të NATO-s ishte një privilegj i rëndësishëm nga ana tjetër. Motivet strategjike për këtë lëvizje u gjetën në politikën e Enver Hoxhës ndaj Shqipërisë, e cila ishte sateliti më i afërt sovjetik në Adriatik. Ai u konsiderua si një kërcënim që mund të përdorte shqiptarët e Kosovës për të prishur ekuilibrin ballkanik, kështu që SHBA-ja dhe NATO-ja miratuan këtë marrëveshje mes Jugosllavisë dhe Turqisë, e lidhur atëherë me Paktin Ballkanik.

“Gjëja më e vështirë për mua ishte se pothuajse të gjithë miqtë e mi u deportuan në Turqi gjatë viteve pesëdhjetë”, ka komentuar Demaçi.

Për kthesën e tretë ai veçoi dimrin e viteve 1955/56. vit, kur filloi operacioni për grumbullimin e armëve në Kosovë.

Edhe pse në atë kohë nuk ishte anëtar i ndonjë organizate ilegale, por “për çdo gjë diskutonte me të gjithë”, Demaçi u arrestua më 19. nëntor 1958 për “propagandë armiqësore kundër regjimit të FNRJ”.

Pas arrestimit, shpërndarja e romanit të tij u ndalua. Vite më vonë, Gjarpërinjtë e Gjakut filluan të qarkullojnë mes studentëve dhe aktivistëve në lëvizjet ilegale, shpesh duke mbajtur faqen e titullit të romanit të Andriqit "Në urën e Drinës".

Në paraburgim, Demaçi u tha autoriteteve hetuese se grupi i tij i miqve ishte dakord për nevojën e formimit të një organizate ilegale, por ai tha se arrestimi i tij e pengoi atë të themelonte një organizatë të tillë. Ai pranoi se qëllimi kryesor i organizatës do të ishte pengimi i lëvizjes së detyruar të shqiptarëve drejt Turqisë, ndalimi i aksionit të grumbullimit të armëve dhe burgosjes e dënimit të një sërë grupesh studentore.

Më 17. mars 1959, Demaqi u shpall fajtor nga Gjykata e Qarkut në Prishtinë dhe u dënua me pesë vjet burgim rigoroz. Megjithatë, më 9. qershor 1959, Gjykata Supreme e Serbisë e uli dënimin në tre vjet.

Disa ditë më vonë Demaçi u burgos në Burgun Qendror të Beogradit, ndërsa disa orë më vonë u dërgua në burgun e Sremska Mitrovicës, ku do ta kalojë pjesën tjetër të dënimit. Demaçi u emërua të punojë në prodhimin e rimave për automjete të rënda. Më vonë ai u dërgua për të punuar në kuzhinë.

Dy vjet pas lirimit të tij, më 28. nëntor 1963, Demaqi dhe një grup shokësh themeluan organizatën ilegale Lëvizja Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve - LRBSH.

Qëllimi i saj ishte “të siguronte të drejtën e vetëvendosjes, madje deri në shkëputje të plotë, për zonat me popullsi shumicë shqiptare që janë brenda administratës jugosllave”. Për ta arritur këtë, LRBSH deklaroi se do të "përdorte të gjitha mjetet dhe burimet e mundshme, nga politika dhe propaganda deri te lufta e armatosur dhe rezistenca e gjerë popullore".

Më 12. prill 1964, anëtarët e LRBSH-së shfaqën 99 flamuj shqiptarë në rrugët kryesore të qyteteve të Kosovës. Në çdo qytet ku u zhvillua aksioni, aktivistët shkruan në mure edhe sloganin: “Rroftë Shqipëria, nëna jonë”.

Dy muaj pas aksionit me flamujt, më 8. qershor 1964, u arrestuan mbi 300 anëtarë të LRBSH-së. Pas gjykimit në Prishtinë, të mbajtur më 27-31 gusht të vitit 1964 Demaçi u dënua me 15 vjet burg. Rreth 100 aktivistë të tjerë u dënuan me nga katër deri në 13 vjet burg. Rreth 200 anëtarë të tjerë u liruan pas disa muajsh.

Demaçi i kaloi katër muajt e parë të dënimit me burg në Nish. Më pas e dërguan në burgun e Pozharevcit, Zabela, ku kaloi gati një vit në izolim. Veç kësaj, Demaçi duhej të kryente detyra të vështira. Ai fillimisht u caktua në një grup për prodhimin e modeleve për shkrirjen e një sërë pllakash metalike dhe më vonë në një grup për montimin e stufave me vajguri.

Në atë kohë tashmë kishin filluar të rriteshin organizatat ilegale të shqiptarëve të Kosovës. Në vitin 1958 u themelua “Partia Revolucionare për Bashkimin e Zonave Shqiptare me Atdheun” dhe në vitin 1959 në rajonin e Pejës u krijua “Komiteti Revolucionar për Bashkimin e Zonave Shqiptare në Jugosllavi dhe Shqipëri”. “Lëvizja Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve” e Demaçit u themelua në vitin 1963. Këto organizata kishin ngjashmëri, por vetëm Demaçi parashikoi një kryengritje të armatosur. Kjo ishte arsyeja më e rëndësishme pse Demaçi u konsiderua veçanërisht i rrezikshëm.

Themeluesit e këtyre grupeve ilegale patën një ndikim të madh në formimin e një brezi të ri luftëtarësh që ndiqnin idetë e tyre. Demaçi u bë idhulli i pjesëtarëve të rinj të lëvizjes ilegale, gjë që u duk gjatë demonstratave shqiptare në vitin 1968 dhe veçanërisht në vitin 1981 kur të rinjtë brohorisnin emrin e tij.

Në fund të viteve gjashtëdhjetë dhe në fillim të viteve shtatëdhjetë, situata në Kosovë ndryshoi në mënyrë drastike në fushën e politikës, ekonomisë, arsimit, kulturës etj. Në nivel të Kosovës, rrënja e ndryshimit ishin demonstratat e mbajtura në vitin 1968 të organizuara nga krahu rinor i organizatës së Demaçit.

Zëvendësimi i zëvendëspresidentit të Jugosllavisë, Aleksandar Rankoviq, solli ndryshime në territorin e të gjithë vendit dhe duke pasur parasysh një plan më të gjerë ndërkombëtar, ndërhyrja e BRSS në Çekosllovaki ndikoi në përmirësimin e marrëdhënieve midis Jugosllavisë dhe Shqipërisë, të cilat kishin frikë se një ndërhyrje e tillë mund të ndodhte edhe në territoret e tyre. Lidhur me këtë u përmirësua edhe pozita e Kosovës në Jugosllavi.

Deri në vitin 1958 dhe arrestimin e tij të parë, Demaçi ishte një njeri që gëzonte një reputacion të madh. Ai botoi rreth njëzet tregime në gazeta dhe revista të ndryshme, tregime që patën një jehonë të madhe në shoqëri; shkroi "Gjarpërinjtë e gjakut", romani i parë i botuar në Kosovë; punoi si redaktor i të përditshmes “Rilindja” i ngarkuar me letërsinë botërore.

Nuk është për t'u habitur që në periudhat ndërmjet vuajtjes së dënimeve me burg (1961–1964 dhe 1974–1975), pakkush ka guxuar ta shohë Demaçin, përveç miqve të tij të ngushtë, familjarëve dhe të afërmve të tij. Në rrugë shumë njerëz bënin sikur nuk e njihnin dhe një nga përjashtimet ishte Esad Mekuli.

Në atë kohë, Demaçi mbështetet në ideologjinë marksiste-leniniste në interpretimin e liderit shqiptar Enver Hoxha. Disidenti jugosllav Mihajlo Mihajlov, i cili ishte në burg me Demaçin, dëshmon se gjatë bisedës me të ka kuptuar se nuk i intereson asnjë dialog dhe devijim nga ideologjia e tij. Kjo ishte edhe rruga e ndjekësve të tij, të cilët mbaheshin të izoluar nga të burgosurit e tjerë politikë nëpër burgje dhe lexonin fshehurazi literaturën marksiste-leniniste të sjellë nga Shqipëria.

Por Demaçi evoluoi gjatë vuajtjes së këtij dënimi. Në dhjetë vitet që kaloi në dënimin e dytë të burgut, Demaçi e kuptoi se e kishte gabim të besonte se bashkimi kombëtar shqiptar mund të arrihej me ndihmën e njërës prej dy fuqive të mëdha të botës komuniste, Kinës dhe Rusisë.

Në fillim ai mendonte se bashkimi i vendeve shqiptare mund të arrihej me ndihmën e BRSS, e cila në atë kohë dënonte ashpër Jugosllavinë e Titos për “revizionizëm”. Ai humbi besimin e tij kur kuptoi se vetë Rusia po shtypte shumë njerëz brenda BRSS dhe tërhoqi plotësisht mendimin e tij në 1968, pasi BRSS pushtoi Çekosllovakinë.

Ai gjithashtu i vendosi shpresat e tij te Kina, e cila nisi propagandën anti-jugosllave. Por në burg për herë të dytë, kur kishte kohë të mjaftueshme për të lexuar dhe për të qenë të përditësuar, ai kuptoi se kishte gjykuar keq si Rusinë, ashtu edhe Kinën. Tani ai filloi të mendojë se një bashkësi kombëtare mund të mos ishte e vetmja zgjidhje, sepse një projekt i tillë nuk do të fitonte mbështetje të fortë në nivel global.

Nesër: Dallimet nga organizatat emigrante