Saviq: Historia kushtetuese e Kosovës fillon pas Luftës së Dytë Botërore

Historiani Aleksandar Saviq, docent në Katedrën e Historisë të Fakultetit Filozofik në Beograd, tha për Kosovo online se Kushtetuta e Sretenjes ka rëndësi vendimtare për Serbinë, sepse përfaqëson kushtetutën e parë të shtetit modern serb.

“Kushtetuta e Sretenjes ka rëndësi për Serbinë sepse është kushtetuta e parë e miratuar nga shteti modern serb. Duhet kujtuar se ajo datë është shumë e rëndësishme, sepse në vitin 1804 filloi Kryengritja e Parë Serbe, përkatësisht revolucioni serb, rezultati më i rëndësishëm i të cilit ishte krijimi i shtetit modern serb, i cili në vitet tridhjetë fitoi status autonom brenda Perandorisë Osmane”, theksoi Saviq.

Duke folur për rrethanat e asaj kohe, ai tha se përplasja e brendshme midis princit Millosh Obrenoviq dhe kundërshtarëve të tij politikë rezultoi me një kryengritje që e detyroi atë të miratonte kushtetutën në vitin 1835. Rol të rëndësishëm në hartimin e kushtetutës pati Dimitrije Davidoviq.

“Serbia konsideronte se kishte të drejtë të miratonte kushtetutë si provincë autonome e Perandorisë Osmane, ndërsa princin e bindte për këtë edhe Dimitrije Davidoviq, një nga serbët më të ditur të asaj kohe, me origjinë nga Austro-Hungaria, por në shërbim të Serbisë që nga vitet njëzet. Davidoviqi e përpiloi kushtetutën për rreth njëzet ditë, por natyrisht ai kishte punuar edhe më parë në projekte kushtetuese, kështu që kishte shumë material të përgatitur”, shpjegoi Saviq.

Sipas tij, kushtetuta u shpall në një kuvend të posaçëm të mbajtur në festën e Sretenjes, prej nga edhe mori emrin, por nuk u miratua pikërisht në atë ditë feste.

Ai theksoi edhe arsyet pse fuqitë e mëdha e kundërshtuan miratimin e kushtetutës.

“Fuqitë e mëdha, para së gjithash Perandoria Osmane si sovrane e Serbisë, konsideronin se Serbia kishte dalë nga kornizat e autonomisë së saj dhe nuk donin ta lejonin këtë. Kësaj iu bashkua edhe Rusia si mbrojtëse dhe garantuese e asaj autonomie. U bashkua edhe Austria, e cila e konsideronte të rrezikshme, pasi as vetë nuk ishte e rregulluar me kushtetutë, prandaj shpesh këtë kushtetutë e quanin ‘fidanishte franceze në pyllin turk’”, tha Saviq.

Ai kujtoi se kushtetuta u kritikua edhe për disa dispozita të saj.

“Veçanërisht problematike ishin nenet që lidhen me barazinë e të gjithë qytetarëve para ligjit dhe dispozita që çdo skllav që hyn në territorin e Serbisë bëhet i lirë”, theksoi Savq.

Historiani veçoi tri karakteristika kyçe të Kushtetutës së Sretenjes.

“Rëndësia e saj qëndron në faktin se ishte kushtetuta e parë serbe, se kufizoi sundimin absolutist të princit Millosh dhe se u miratua pa pëlqimin e sovranit dhe mbrojtësit. Edhe pse e kufizonte pushtetin e Millosh Obrenoviqit, ai mendonte se duhej mbrojtur nga fuqitë e mëdha, por në fund u detyrua ta pezullonte”, tha Saviq.

Sipas tij, kushtetuta pati jetë të shkurtër.

“Në praktikë ishte në fuqi vetëm dy javë dhe u pezullua përfundimisht më 11 prill, pas 55 ditësh zbatimi”, theksoi ai.

Duke folur për kushtetutat që ishin të rëndësishme për Kosovën, Saviq tha se ky territor nuk ka ekzistuar si njësi e veçantë para vitit 1945.

“Hapësira e Kosovës dhe Metohisë deri në vitin 1912 ishte pjesë e Perandorisë Osmane, më pas iu bashkua Mbretërisë së Serbisë, ndërsa në Mbretërinë e Jugosllavisë, përkatësisht Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, nuk ekzistonte si njësi e veçantë, megjithëse disa kushtetuta vlefshin edhe për atë territor”, tha Saviq.

Ai shtoi se historia kushtetuese e Kosovës fillon pas Luftës së Dytë Botërore.

“Rëndësia e saj në kuadrin kushtetues fillon nga viti 1945, kur me ligj të Kuvendit Popullor të Serbisë u themelua Krahina Autonome Kosovë-Metohi. Kjo u konfirmua me Kushtetutën e RFNJ-së të vitit 1946 dhe me Kushtetutën e Republikës Popullore të Serbisë të vitit 1947”, theksoi Saviq.

Sipas tij, zhvillimi i mëtejshëm çoi drejt krijimit të krahinës autonome.

“Me kalimin e kohës, në përputhje me synimet e Partisë Komuniste të Jugosllavisë, përkatësisht Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë, synohej që kjo Krahinë Autonome Kosovë-Metohi të shndërrohej në krahinë autonome, siç ishte Vojvodina. Kulmi i këtij procesi ishte Kushtetuta e vitit 1963”, tha Saviq.

Ai shtoi se ndryshimet kushtetuese në fund të viteve gjashtëdhjetë dhe fillim të viteve shtatëdhjetë çuan në transformim të mëtejshëm të statusit të krahinës.

“Me amendamente kushtetuese u ndryshua edhe emri i krahinës, duke u hequr Metohia. Kjo i pengonte udhëheqjes shqiptare. Ata mendonin se duhej të ekzistonte Kosova dhe Dukagjini. Në Beograd nuk pajtoheshin me këtë dhe në fund gjetën një zgjidhje kompromisi që të quhej vetëm Kosovë, përkatësisht Krahina Socialiste Autonome e Kosovës. Kulminacioni i këtij procesi ishte Kushtetuta e vitit 1974, kur krahinat autonome Kosova dhe Vojvodina u barazuan në status me Serbinë”, tha Saviq.

Ai theksoi se me këtë u cenua sovraniteti i Serbisë si një nga njësitë federale dhe se Serbia zyrtarisht nga viti 1974 u nda në tri pjesë.

“Serbia nuk kishte më asnjë kompetencë reale mbi to; juridikisht po, por de facto jo, dhe në këtë mënyrë u cenua sovraniteti i saj si një nga njësitë federale”, theksoi Saviq.

Saviq përmendi përpjekjet për ta korrigjuar këtë me amendamentet kushtetuese të fundviteve tetëdhjetë.

“Me amendamentet kushtetuese të viteve 1989 dhe 1990 Serbia riktheu në një masë kompetencat e saj mbi hapësirën e Kosovës dhe Metohisë dhe atëherë u rikthye edhe emërtimi i krahinës. Që atëherë ajo figuron si Kosovë dhe Metohi, ashtu si në Kushtetutën e vitit 1990 dhe më pas në Kushtetutën e miratuar nga Republika e Serbisë në vitin 2006”, tha ai.

Në fund, ai theksoi se sipas kushtetutave, ajo konsiderohet zyrtarisht pjesë përbërëse e Republikës së Serbisë.

“Prej këtej edhe sintagma krahina jugore serbe. Por fakti është se në publik gjithnjë e më shumë po mbizotëron termi Kosovë dhe ne duhet të ruajmë emërtimin zyrtar dhe të mbrojmë, siç është në Kushtetutë, se bëhet fjalë për hapësirën e Kosovës dhe Metohisë”, përfundoi Savq.