Akademia përkujtimore në Graçanicë me rastin e pogromit të marsit: Edhe dy dekada më vonë ndjejmë plagët e gjalla

Me rastin e 21-përvjetorit të pogromit të serbëve në Kosovë, në Shtëpinë e Kulturës në Graçanicë u mbajt një akademi përkujtimore, nga e cila u dërgua mesazhi se populli serb nuk duhet t’i harrojë viktimat e pafajshme dhe as të lejojë që të tjerët t’ia rishkruajnë historinë.

Akademia filloi me intonimin e himnit, e më pas me një minut heshtje për viktimat në Maqedoninë e Veriut.

Mitropoliti rashko-prizrenas, Teodosije, theksoi se në pogromin e marsit u shkatërrua dhe u dogj ajo që brezat e kishin ndërtuar për shekuj me radhë.

“Edhe sot, dy dekada më vonë, ndjejmë plagët e gjalla që nuk shërohen dhe ende kemi para syve fytyrat e njerëzve tanë të arrestuar dhe të dëbuar, të tradhtuar nga premtimet e atyre që u garantuan paqe dhe siguri. Pogromi i marsit nuk është vetëm një nga ngjarjet historike që kujtojmë për vuajtjet dhe sakrificat e popullit tonë në Kosovë dhe Metohi, por ai përfaqëson një kujtesë të thellë shpirtërore për atë se sa pak mund të mbështetemi në drejtësinë njerëzore, por edhe sa e përjetshme dhe e pathyeshme është besimi në Krishtin dhe fitorja e tij mbi të keqen,” tha Teodosije.

Pogromi, siç theksoi ai, u bë një tjetër dëshmi e hidhur e padrejtësisë njerëzore për serbët ortodoksë në këtë rajon, por në të njëjtën kohë për madhështinë dhe forcën e veprës shpirtërore me të cilën populli ynë u ka rezistuar tundimeve me shekuj.

“Vuajtja për popullin tonë është jo vetëm një realitet i dhimbshëm, por edhe një thirrje nga Zoti që përmes atij kryqi të rritet edhe më shumë besimi dhe vendosmëria për të mbijetuar dhe për të qëndruar në këtë tokë martire. Tempujt dhe manastiret tona në Kosovë e Metohi nuk janë vetëm trashëgimi kulturore dhe historike, por janë dëshmitarë të gjallë dhe të përjetshëm të pranisë së Krishtit mes nesh, ku sidomos kohët e fundit janë mbledhur gjithnjë e më shumë besimtarë nga vende të ndryshme të botës ku jeton populli ynë. Çdo gur i ngulitur në to, çdo afresk dhe ikonë, çdo varr flet për jetën që kalojmë. Ata që donin të shkatërronin vendet tona të shenjta dhe të dëbonin besimtarët nga kjo tokë e shenjtë, në fakt treguan se na frikësohen pikërisht për atë që jemi”, tha Mitropoliti Teodosije.

Dragan Spasojeviq, babai i të cilit, Borivoje, u vra në Mitrovicën e Kosovës, thekson se është e rëndësishme që të flitet vazhdimisht për çmendurinë që ndodhi para njëzet e një vitesh dhe më pas ndau dëshminë e tij për ngjarjet e 17 marsit.

“Në orët e mëngjesit, një grup prej disa qindra shqiptarësh kaloi në pjesën veriore të Mitrovicës dhe filloi të shkatërronte lokalet përreth, të sulmonte njerëzit dhe të qëllonte me armë. Shumë shpejt, falë rojtarëve të urës dhe njerëzve që ishin aty, ata u tërhoqën me nxitim në pjesën jugore të Mitrovicës së Kosovës. Si shenjë hakmarrjeje dhe si pjesë e skenarit që na kishin përgatitur, menjëherë filluan breshëritë e plumbave ndaj qytetarëve të mbledhur në rrugën Kolashinska. Armët automatike që kishin personat që qëllonin – terroristët që qëlluan mbi ne – kishin ardhur me autoambulanca. Menjëherë pas atyre breshërive, u qëllua Jana Tuçev, një grua që në atë moment ishte shtatzënë. Ajo ndodhej në ballkonin e saj, duke u marrë me punët e saj, dhe më pas vdiq shpejt. Pas kësaj, sa herë që dëgjoheshin breshëri plumbash, një snajperist ishte pozicionuar te ‘Tri soliterat’. Në atë kohë patëm mbi 33 të plagosur, ndër ta ishte edhe babai im, të cilin snajperisti e qëlloi në zemër,” rrëfeu Spasojeviq.

Dragan Qirkoviq, i cili gjatë pogromit ndodhej në Fushë Kosovë dhe shtëpia e tij u dogj atëherë, thekson se kjo është një ditë e vështirë, si për të, ashtu edhe për familjen e tij. Ai kujton se në atë kohë ishte një djalosh që ëndërronte ëndrra më të bukura.

“Si një djalë i ri, isha ulur me prindërit në shtëpi dhe po ndiqja me vëmendje situatën që po ndodhte përreth nesh. Në orën 19:15 u ndërpre rryma, në 19:20 u ndërpre uji. Çdo gjë që mund të ndërpriteshin, ata e ndërprenë. Po i qetësoja prindërit, duke llogaritur se e gjithë kjo do të kalonte, sepse mendova se policia ishte përballë shtëpisë sonë dhe se gjithçka do të ishte në rregull. Ata janë aty për të na mbrojtur. Mirëpo, ndodhi e kundërta. Ra një bombë, pastaj një tjetër, dhe shtëpia filloi të digjej. Duke qenë se nuk kishte ujë e as rrymë, rastësisht kishte mbetur një tenxhere me qumësht, me të cilën shova pragun e shtëpisë. Pas 15 minutash, i pakoja prindërit dhe u larguam drejt fshatit fqinj. Gjysmë ore më vonë, po e shihja shtëpinë time duke u djegur. Fatkeqësisht, nuk kisha as forcë e as mundësi që në atë moment të thosha ndonjë gjë, përveçse të lija një lot të rridhte, të bëja një hap drejt prindërve të mi për t’i qetësuar ata, sepse ata kishin ndërtuar dhe jetuar atje për 40 vjet. Dhe gjithçka u zhduk për më pak se pesë minuta. Historia ime do të zgjasë për sa kohë që unë dhe familja ime jemi gjallë. Ju lutem edhe juve, përcilleni këtë histori, që askujt të mos i ndodhë diçka e tillë,” porositi Qirkoviq.

Slagjana Deniq, e cila më 17 mars ndodhej në lagjen Livadsko në Fushë Kosovë, thotë se kurrë nuk do ta harrojë erën e djegies.

“Atë 17 mars nuk e kishim menduar se mëngjesi i ardhshëm do të na gjente pa asgjë nga ato që kishim. Lajmet ishin shqetësuese, dhe nga njerëzit e fshatit fqinj dëgjuam gjithçka që duhej të dinim. Shtëpitë po digjeshin, unë dhe bashkëshorti im u pamë në sy dhe pa thënë asnjë fjalë, kuptuam se duhej të largoheshim. Familja Milliq na pranoi në shtëpinë e tyre kur nuk kishim ku të shkonim. Ata ishin të gatshëm të ndanin gjithçka që kishin me ne, dhe për këtë do t’u jemi gjithmonë mirënjohës. Të nesërmen në mëngjes, unë dhe bashkëshorti im qëndruam përpara rrënojave që dikur ishin shtëpia jonë. Tani kishin mbetur vetëm muret e nxirë dhe prushi që ende digjej. Por për ata që na dëbuan, as kjo nuk ishte e mjaftueshme. Më vonë e dogjën sërish, duke shkatërruar çdo gjurmë të fundit të shtëpisë sonë familjare. Fëmijët nuk e kuptonin plotësisht çfarë po ndodhte, por ndjenin frikën tonë. Djali im qante duke kërkuar lodrat e tij, ndërsa vajza përsëriste mes lotëve: ‘Mami, dua të shkoj në shtëpi’. Por shtëpia nuk ekzistonte më – as sendet, as kujtimet, përveç atyre që i mbajmë brenda nesh. Disa muaj jetuam në shtëpinë e miqve, pastaj vendosëm të kthehemi në Fushë Kosovë. E filluam jetën së bashku në shtëpinë e prindërve të bashkëshortit tim. Më vonë, filluam ndërtimin e një shtëpie të re, në vendin e asaj të vjetrës, dhe aty jetuam deri në vitin 2021, kur u shpërngulëm në Graçanicë,” tha Deniq.

Gazetari Jovan Simiq ka qenë dëshmitar i ngjarjeve të 17 marsit 2004 në rajonin e Anamoravës, ku, siç thekson ai, rreth 35.000 serbë jetonin në rajonin e Gjilanit.

“Atë ditë u vra një profesor serb dhe nëna e tij. Atë ditë kanë pësuar lëndime të rënda dhe të lehta 52 persona, dy prej të cilëve kanë ndërruar jetë për shkak të traumës që pësuan. 98 familje serbe me 237 anëtarë që jetonin në Gjilan u dëbuan kolektivisht. 22 shtëpi serbe u dogjën, 37 makina u dogjën dhe u rrënuan”, tha Simiq.

Simiq shpjegon se 17 marsi dukej si çdo tjetër, por se ndërkohë situata kishte ndryshuar.

“Diku rreth orës 15:00 në Gjilan u mblodhën një grup shqiptarësh, rreth 7000 prej tyre, por diçka tregonte se ata po përgatiteshin në qendër të qytetit, afër stacionit policor, përballë hotelit, ishte lënë një vend për policët serbë që punonin në Policinë e Kosovës për të parkuar veturat e tyre. Gjithçka ishte planifikuar, që të njëjtat vetura të digjeshin dhe të fillonte sulmi ndaj serbëve në Gjilan. Të gjitha shtëpitë serbe janë shënjuar dhe djegur, kanë tentuar t’i vënë zjarrin edhe kishës së Shën Nikollës, por policët serbë janë strehuar në kishë dhe falë tyre dhe tezgave që janë ngritur kanë penguar djegien e kishës”, ka shtuar Simiq.

Sjellja e KFOR-it dhe e Bashkësisë Ndërkombëtare ishte interesante – ata e shikonin në heshtje, shpjegon Simiq.

“Sulmi në Shilovë filloi rreth orës 18:00, ku u mblodhën rreth 2000 shqiptarë dhe tentuan të hyjnë në fshat. Megjithatë, ata panë vendosmërinë e serbëve, të cilët të gjithë ishin të gatshëm të mbronin pragun e tyre, familjen dhe fshatin e tyre me çmimin e jetës së tyre. Aty ishin dy automjete të KFOR-it italian, të cilët tentuan t'i përdorin disi për të arritur në shtëpinë e parë dhe për të filluar dëbimin dhe djegien. Ata në njëfarë mënyre u përpoqën t'i ndalonin. Kjo tregon se forcat ndërkombëtare, KFOR-i, i lanë shqiptarët të bëjnë atë që mundën atë ditë, por ata panë se nuk mund të bënin asgjë, sepse këto ishin komunitete të mëdha serbe, aty jetonin 1500-2000 njerëz, të cilët ende jetojnë atje", tha Simiq.

Millena Parlliq, në emër të Zyrës për Kosovë dhe Metohi, tha se muaji mars kudo në botë lë të kuptohet për gëzim, sjell aromën e luleve të para të pranverës, por vetëm në Serbi na kujton krimin, erë trishtimi që nuk harrohet "sepse e kemi përjetuar dhe mbijetuar shumë të keqen për kohën". Ajo theksoi se është e rëndësishme të kujtohen të gjitha viktimat e pafajshme nga viti 1998 e deri më sot.

“Është detyrë e jona që duhet t'ua kalojmë brezave të rinj, nga respekti për gjakun e derdhur pafajësisht, që është një paralajmërim për të mos lejuar kurrë të tjerët të shkruajnë historinë tonë, për të minimizuar dhimbjen tonë, për të hequr të drejtën tonë për drejtësi që nuk e kemi përjetuar kurrë dhe sigurisht që nuk do ta përjetojmë, por në fund nuk jetojmë për drejtësinë e kësaj bote. Dëshmojmë se përpjekja për fshirjen e identitetit shekullor serb është e pasuksesshme pikërisht me këtë akademi të kujtesës, e cila vërteton se edhe sot imazhet e vandalizmit të atyre që nuk i frikësohen Zotit teksa përdhosin shtëpitë e Tij tokësore në Prizren, Podujevë, Gjakovë, Mitrovicë të Kosovës janë pothuajse po aq të dhimbshme”, tha Parlliq.

Ajo shprehet se “drita e jetës dhe e dinjitetit njerëzor u harrua në atë tërbim”.

"1999." vjet, pogromi i parë dhe më pas i dyti më 17 dhe 18 mars, që atëherë dhe përgjithmonë lanë pas të njëjtën frikë dhe urrejtje që nuk shuhet as sot, dhe urrejtja dhe persekutimi dhe uzurpimi dhe plaçkitja e përdhosja e manastireve tona shekullore përsëriten përditë. Pothuajse çdo ditë ka pretendime nga komuniteti etnik shqiptar se çdo gjë serbe duhet të përfshihet nën të ashtuquajturën Kosovë. Ata nuk arrijnë të shkatërrojnë shpirtin, dinjitetin dhe forcën tonë. Prandaj sot nuk mund të flasim vetëm për të kaluarën. Është e nevojshme të flitet për forcën e një kombi, për dinjitet dhe qëndrueshmëri”, tha Parlliq.

Kreu i Qarkut Administrativ të Kosovës, Srgjan Popoviq, thekson se pogromi mbeti i gdhendur në jetën e serbëve si diçka më e tmerrshme.

“Më kujtohet në vitin 1999, pas hyrjes së KFOR-it, qytetet në mbarë Kosovën dhe Metohinë filluan të boshatiseshin – Prishtina, Gjilani, Prizreni, ku serbët u zhdukën fjalë për fjalë. Shumë u rrëmbyen, u vranë dhe vendet tona të shenjta u dogjën. Ishte e tmerrshme në vitin 2004. Askush nuk priste që të ndodhte diçka edhe më e tmerrshme, që të ndodhte persekutimi. Të gjithë kemi besuar se bashkësia ndërkombëtare do të pengojë vandalizmin që ka ndodhur gjatë gjithë këtyre viteve në këtë zonë”, thotë Popoviq.

Ai thekson se kjo nuk ndodhi dhe se pas shpine po i krijohej një e keqe e madhe, një plan i madh që duhej t'i jepte goditjen e fundit popullit serb.

"Ajo që ndodhi më 17 mars ishte gjëja më e tmerrshme që mund të kishim parë në këtë rajon. Nuk dëgjuam asnjë fjalë të vetme dënimi nga komuniteti ndërkombëtar dhe nuk mundemi edhe sot e kësaj dite. Të gjithë kemi besuar se kjo çmenduri duhet të ndalet, por ja ku jemi sot, 26 vjet pas vitit 1999, kur ishim në paqe sipas standardeve të tyre zyrtare, ende nuk kemi qetësi dhe një pogrom i heshtur i serbëve ende po ndodh. Edhe pse pogromi është pak më specifik në krahasim me vitet e kaluara, fatkeqësisht sot e bëjnë përmes institucioneve. Dhe ne paralajmërojmë tani, ashtu siç paralajmëruam atëherë. A ju kujtohet nga Graçanica që nga 17 marsi u ngritën dy postblloqe dhe pas kësaj tre muaj thamë se gjendja nuk ishte e mire, e megjithatë, për hir të disa raporteve rozë, ata duhej t'i dërgonin botës një imazh se gjithçka ishte në rregull, dhe për fat të keq, atëherë Dimitrije vdiq," tha ai.

Popoviqi vlerëson se dhuna institucionale vazhdon edhe sot, me një intensitet që, siç thotë ai, synon dëbimin e serbëve të mbetur nga Kosova.

“Ne jemi dëshmitarë të asaj që po ndodh me vëllezërit tanë në veri, se ata po mundohen t’i integrojnë në sistemin e Kosovës përmes tubave të gjatë. Mirëpo, askush nga ata shqiptarë dhe nga bashkësia ndërkombëtare nuk e di se kanë të bëjnë me popullin serb që është sfidues dhe e di se çfarë dëshiron dhe e di se sa vlen Kosova dhe Metohia për ta. Ata nuk do t'ia dalin. Duhet të bëjmë atë që kemi në dorën tonë, që është të mbrojmë vendet e shenjta, t'u themi rinisë sonë se çfarë do të thotë Kosova dhe Metohia për serbët, sa e shenjtë është toka jonë, të nxjerrim shumë mjekë dhe profesorë të mirë, të mos i lëmë këto zona, të mos i shesim, të festojmë lavditë tona këtu”, përfundoi Popoviq.

Akademia u shoqërua me një program të veçantë kulturo-artistik.

Paraprakisht në Manastirin e Graçanicës u mbajt përkujtimor për të vrarët në pogromin e marsit dhe më pas tubimi vendosi trëndafila të bardhë para instalacionit “Missing”.