Crnobrnja: Pa e ruajtur trashëgiminë arkeologjike, do të duket sikur serbët nuk kanë ekzistuar kurrë në Kosovë

Kryetari i Shoqatës Arkeologjike Serbe, Adam Crnobrnja, paralajmëron se zhdukja e trashëgimisë arkeologjike serbe në Kosovë merret lehtë dhe se, nëse Serbia nuk bën një strategji kuptimplotë, së shpejti do të vijë deri në pikën që serbët nuk kanë jetuar kurrë në ato hapsira. Ai kujton se nëse kujtesa e një kombi fshihet plotësisht, ai komb fillon të zhduket.

Crnobrnja thekson për Kosovo online se në dy dekadat e fundit mediat më së shumti përmendin monumente për të cilat ne dimë dhe pyet se çfarë ka ndodhur me qytetet mesjetare serbe për të cilat askush nuk flet më.

"Është e frikshme kur dikush e deklaron Graçanicën si një kishë që është ndërtuar nga një popullatë e krishterizuar në vendin ku ka qenë një katedrale katolike në shekullin e 5-të, edhe pse krishterimi ishte unik atëherë. Kjo është vetëm maja e ajsbergut. Kur vjen puna për trashëgiminë arkeologjike, mendoj menjëherë jo vetëm kishat dhe manastiret që janë nën mbrojtjen e UNESCO-s, të cilat janë të dukshme, të njohura tek ne nga tekstet shkollore sepse fatkeqësisht shumë prej tyre janë rrënuar në njëzet vitet e fundit, unë mendoj edhe për ato qytete serbe mesjetare në Kosovë dhe Metohi, për të cilat askush nuk flet më”, thotë Crnobrnja.

Ai shton se për çdo gjë duhet të ketë një strategji, por fatkeqësisht Serbia nuk e ka, ndërsa dikush tjetër ka bërë një strategji për shqiptarët. Ai përmend si shembull kalanë e Novobërdës, e cila fillimisht u quajt Novobërda, më pas ishte qytet mesjetar i ndërtuar nga popullata e kristianizuar - Nuovo Monte, dhe vitet e fundit ata insistuan për Artan, edhe pse është Novobërda mesjetare serbe.

Ai thekson se askush nuk e përmend Zveçanin, qytetin mesjetar, as Vishegradin mbi Kryeengjëjt e Shenjtë.

"Herën e fundit që lexova se në vendin ku ishte Vishegradi - qyteti mesjetar mbi Kryeengjëjt e Shenjtë, është një stacion i vogël i Kfor-it gjerman. Mund të jetë ose jo e vërtetë, por askush nuk e përmend më. Dhe ku janë qytetet e pafortifikuara të Millutinit që janë regjistruar në disa vende, të cilat janë zhdukur rreth shtatëdhjetë vjet më parë. Nga burimet e shkruara dimë se Kosova dhe Metohia ishin të populluara dendur me popullatë serbe, ka edhe mbetje fshatrash dhe mbetje varrezash shkatërrimi i varrezat moderne serbe, po ku janë varrezat e vjetra serbe”, thotë Crnobrnja.

Sipas tij, mbishkrimet në media se Graçanica është ndërtuar nga “një popull i kristianizuar” paraqesin vetëm majën e ajsbergut dhe tregojnë për një problem shumë më të madh.

“Për fat të keq, trashëgimia arkeologjike serbe nuk ekziston më në KdheM, kjo mund të tingëllojë e ashpër, por duke udhëtuar nëpër literaturën arkeologjike për KdheM që është botuar në 20 e ca vitet e fundit, ajo që vihet re është se ato kanë rregulluar ligjet shumë mirë, kanë futur licenca të caktuara, është marrë nga italianët dhe gjermanët, hulumtimi është i përqendruar kryesisht në trashëgiminë antike”, thotë ai.

Ai thekson se nuk po flet për kisha madhështore, por për mbetje vendbanimesh, monumentesh, kishash dhe shton se si arkeolog frikësohet kur sheh se si po krijohet një rrëfim krejtësisht tjetër ku gjithçka që është serbe në Kosovë tani përmendet në literaturë si popullsi sllave e kristianizuar, popullsia autoktone e kristianizuar.

"Ajo që unë shoh është nëse do të ndodhë përsëri pas 10, 20, 40, 50 vjetësh dhe ne nuk bëjmë ndonjë strategji kuptimplotë për ta trajtuar atë, si ta parandalojmë ose si e shohim atë në 50 ose 100 vjet, përfundimisht do të arrijë deri aty sa serbët nuk kanë jetuar kurrë në Kosovë e Metohi”, paralajmëron Crnobrnja.

Duke folur për vjedhjen e trashëgimisë arkeologjike dhe shkatërrimin e objekteve arkeologjike, Crnobrnja thotë se ajo është shumë e pranishme në Serbinë qendrore, në Vojvodinë dhe se Serbia nuk është marrë me të për dekada, jo vetëm 10 apo 20 vitet e fundit.

“Këto janë vepra kriminale dhe tregtia e paligjshme e antikave është një nga aktivitetet kriminal më fitimprurëse: trafik droge, armësh, njerëzish dhe antikiteti. Kemi Drejtorinë e Policisë Kriminale, poshtë tyre Shërbimin e luftës kundër krimit të organizuar dhe aty është një departament që duhet të merret me parandalimin e kontrabandës dhe tregtisë ilegale të antikave. Aty janë të punësuar tre persona. Nuk kemi kontroll as ku kemi vendosur kontroll policor dhe gjyqësor. Prandaj ku nuk kemi njohuri të plotë siç është KdheM, ne nuk mund ta dimë se çfarë po ndodh”, thotë Crnobrnja.

Ai thekson se tregtia e antikiteteve është e lidhur edhe me financimin e terrorizmit dhe kujton punën e bërë nga një skandinav, në të cilin është shqyrtuar zona e gjithë ish-RSFJ-së për të parë se si bëhet tregtia e antikiteteve arkeologjike përmes forumeve të mbyllura dhe rrjete sociale.

“Ajo që u konstatua është se ajo është e degëzuar, se Serbia ka më së shumti nga këto grupe të organizuara që merren me të, por gjithashtu u tregua se ka vërtet bashkëpunim mes Serbisë dhe Kroacisë, Serbisë qendrore dhe Kosovës e Metohisë, si në çdo gjë dega e krimit – ja ku bashkëpunojmë”, thotë Crnobrnja.

Siç paralajmëron ai, nëse kujtesa e një kombi fshihet plotësisht, nëse hiqet plotësisht nga narrativa profesionale dhe shkencore, ai komb fillon të zhduket, kujtesa thjesht humbet.

“Monumentet nuk thyhen kot, unë e shikoj sipas tezës së Feuerbach-ut – fillimi i çdo feje qëndron në varrin e të parëve tanë. Frika më e madhe është se kur humbet një rrëfim i tillë, humbet një faktor koheziv. Çfarë do të ndodhë me ne? Në të njëjtën kohë, zhdukja e trashëgimisë merret lehtë, por pak nga pak ajo zhduket. Dhe vetë shkatërrimi fizik është i rrezikshem. Për ta trilluar nuk duhet të thuash një gënjeshtër, thjesht anashkalosh një histori si trashëgimia serbe në KdheM, ke bërë një punë të madhe", vëren Crnobrnja.

Duke folur për ndihmën e mundshme të bashkësisë ndërkombëtare në ruajtjen e trashëgimisë serbe në Kosovë, Crnobrnja tregon se së pari është e nevojshme që Serbia të ketë një strategji të qartë dhe të organizohet për të ndihmuar veten.

“Para 13, 14 vitesh isha sekretar i Shoqatës Arkeologjike, më pas doli një broshurë “Udhërrëfyes arkeologjik në Kosovë”, gënjeshtra të dukshme, u përpoqën të riemërtonin edhe kulturën e Vinçës, e cila është e njohur botërisht, por nuk ia dolën. Ne u mashtruam, pastaj i shkruam Këshillit Kombëtar të Kulturës, nëse do të kërkonim fonde, të bënim të njëjtin doracak, do të bënim të njëjtën gjë, por do të përmbante informacion të saktë, kishim plane të tjera, me botimi i punimeve të shkencëtarëve tanë jashtë vendit, nuk mjafton të shkruash në një koleksion vendas, duhet ta tregtosh diku tjetër, se ke 10, 15 vepra për mesjetën serbe në KdheM, të cilat i tregton në Gjermani, Francë, Britania... Ju po hyni në qarqet shkencore, nuk mund t'ju tërheqin themelet”, thotë ai.

Siç shton ai, në vitin 2012, Këshilli Kombëtar për Kulturë i ka dërguar një notë Ministrisë së Kulturës dhe Qeverisë së Serbisë dhe ka kërkuar që të formohet një organ apo një komision në kuadër të organit për zbatimin e Marrëveshjes së Brukselit, i cili do të përbëhet nga ekspertë të cilët do të merreshin vetëm me statusin e trashëgimisë kulturore serbe në Kosovë.

"Asgjë nuk doli nga kjo," thekson ai.

Nga ana tjetër, siç thotë ai, Serbia ka institucione që kanë të bëjnë me vetë Kosovën, ndër të cilat më e rëndësishmja është Instituti Krahinor për Mbrojtjen e Monumenteve të Kulturës në Prishtinë, i cili është zhvendosur në Leposaviq, por “duhet të përpiqesh shumë për të gjetur një faqe që nuk ka asnjë informacion”.

Po ashtu, në Mitrovicën e Veriut ekziston Muzeu i Qytetit, i cili ka aktivitet të gjallë, por që merret kryesisht me tema bashkëkohore.

“Ne nuk kemi arkeologë as në institut e as në muzeun e Kosovës e Metohis”, thekson Crnobrnja dhe thotë se duhet të fillojmë nga hallka më e vogël.

Siç shton ai, ne kemi Zyren për KdheM, dhe pse të mos kemi një nënzyrë që merret vetëm me ato çështje.

“Në Prizren thjesht është zhdukur trashëgimia serbe. Por, kur bëhen punë të tilla, të gjithë kanë të drejtë të kundërshtojnë, pavarësisht nëse është Beslimi nga Prizreni apo Mirko nga Seminari, dikush duhet t'i përgatisë materialin. Kjo quhet strategjia shtetërore, të shohim se në cilat vende mund të veprojmë, nuk do të duheshin më shumë se 10 veta”, përfundoi Crnobrnja.